Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona
Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem
Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant
Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant
Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant
Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria
Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo
Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum
Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales
Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem
Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur
Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi
Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre
Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam
Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem
Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest
Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens
Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei
Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem
Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem
Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum
Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono
Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari
Después de que Santo Tomás mostró que el hombre necesita de la gracia divina para perseverar en el bien, quiere mostrar además que también necesita de ella misma para resurgir del pecado 1. Acerca de esto hace dos cosas: primero, muestra lo propuesto; segundo, excluye cierta duda, cap. CLIX.
En cuanto a lo primero hace tres cosas: primero, muestra que el hombre, si hubiere caído en pecado (es decir, durante el estado de esta vida), puede ser reparado mediante el auxilio de la gracia; segundo, que esto sin la gracia no puede hacerse, cap. seq.; tercero, cómo es librado el hombre del pecado, cap. CLVIII.
I. En orden a lo primero, argumenta primero así. El hombre persevera en el bien con el auxilio de la gracia divina. Luego, si hubiere caído por el pecado, puede ser reparado con el auxilio de la misma gracia.
— Se prueba la consecuencia. Porque es propio de la misma virtud continuar la salud de alguien y reparar la interrumpida: como es evidente en la virtud natural respecto de la salud.
Segundo. Dios no requiere mérito en la voluntad para conferir la gracia, ya que se da sin méritos: así como no requiere disposición natural en el sujeto corpóreo. Luego puede conferir la gracia, por la cual se quitan los pecados, a alguien incluso después de que hubiere caído de la gracia por el pecado. — Se prueba la consecuencia. Porque el agente que no requiere disposición en el sujeto, puede imprimir su efecto en el sujeto cualquiera que sea su disposición.
- En torno a esta proposición, Dios no requiere disposición natural en el sujeto corpóreo, debe advertirse, según la doctrina de Santo Tomás en Iª IIae, q. cxii 2, que se entiende de la disposición que precede a la acción divina y que Él mismo no causa; no de la disposición que acompaña a la forma, y que el mismo Dios causa juntamente con la forma. Puesto que, en efecto, es necesario que la forma y la materia sean proporcionadas —porque no toda forma conviene a toda materia: pues el alma intelectiva no es receptible en la materia de la piedra como forma de ella— es necesario, para que la materia reciba la forma, que esté dispuesta con aquellas disposiciones a las cuales se proporciona a aquella forma. Pero hay diferencia entre Dios y el agente natural: porque el agente natural, antes de inducir la forma, preexige en la materia algunas disposiciones a la forma; Dios, en cambio, no preexige en la materia disposiciones, sino que puede causar simultáneamente la forma y las disposiciones, y así puede a la vez informar la materia y disponerla a la forma.
No obsta que no infunde el alma racional si la materia no ha sido dispuesta por el agente natural: — porque esto no ocurre por necesidad, como si, claro está, no pudiera obrar de otro modo, ya que informó con el alma intelectiva al primer hombre sin disposición de agente natural, y también en la resurrección del hombre la materia no es predisuesta por el agente natural; sino para comunicar al hombre alguna causalidad respecto de la producción de otro hombre.
II. Tercero. El auxilio de la gracia se da al hombre, no por la generación, sino después de que ya existe. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el hombre, una vez perdidas, no puede recuperar sino solamente aquellas cosas que le advenen por la generación: ya que el hombre no puede ser generado de nuevo.
Cuarto. Los hábitos adquiridos por actos, si se pierden, pueden readquirirse por actos semejantes. Luego con mucha mayor razón la gracia puede ser reparada por la operación divina. — Se prueba la consecuencia. Porque la gracia es una cierta disposición habitual en el alma.
Quinto. En el hombre, después que ha caído en pecado, mientras dura el estado de esta vida, permanece la aptitud de ser movido al bien: señal de ello es que permanecen en él el deseo del bien y el dolor por el mal. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque aquello que es nato para ser movido a un fin puede llegar a aquel fin; de otro modo, se movería en vano. En las obras de Dios, empero, nada hay en vano: como tampoco en las obras de la naturaleza.
III. Sexto. En el alma humana permanece, incluso después del pecado, la potencia para el bien: porque por el pecado no se quitan las potencias naturales con las cuales el alma se ordena a su bien. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque, dado que en la naturaleza de las cosas no se encuentra ninguna potencia pasiva que no pueda ser reducida a acto por alguna potencia activa natural, con mucha menor razón hay alguna potencia en el alma humana que no sea reducible a acto por la potencia activa divina.
- Para evidencia de este argumento debe considerarse que, como la potencia del alma para el bien es doble, a saber, para el bien natural y para el bien sobrenatural, aquí habla Santo Tomás de la potencia del alma para el bien sobrenatural: porque habla de la potencia para la recepción de la gracia y para el mérito, que ha de ser reducida a acto por la virtud activa divina. Y como la potencia para lo sobrenatural es propiamente potencia obediencial, y no natural, por eso, cuando se dice que el alma está en potencia para el bien y es reducible a acto por la potencia divina, debe entenderse de la potencia obediencial.
No obsta el hecho de que Santo Tomás prueba que después del pecado permanece en el alma la potencia para el bien, partiendo de que por el pecado no se quitan las potencias naturales con las cuales el alma se ordena al bien: — porque podemos hablar de semejante potencia de dos maneras. De un modo, en cuanto a la misma cualidad del alma que se dice su potencia, según la cual es capaz del bien sobrenatural, por ejemplo, del mismo entendimiento y de la voluntad; de otro modo, del orden de la misma cualidad al bien. Si la tomamos del primer modo, así tal potencia es natural, porque es una cualidad que acompaña inseparablemente la naturaleza del alma: de donde puede decirse natural en orden al alma. Si en cambio del segundo modo, así no es natural, sino obediencial en orden al bien. Y puesto que esta relación según la cual se dice que el alma intelectiva está en potencia obediencial para el bien se funda sobre la potencia del alma, que es su cualidad natural; por eso muestra Santo Tomás que semejante potencia obediencial permanece después del pecado, porque el pecado no quita las mismas potencias naturales del alma, es decir, las cualidades naturales; y no porque la potencia, en cuanto al orden al bien sobrenatural, sea natural.
Se confirma primero con la autoridad de Isaías 1, y Prov. x.
Se confirma segundo, porque esto lo pedimos continuamente, diciendo: Perdónanos nuestras deudas.
Con esto se excluye el error de los novacianos, que decían que el hombre no puede alcanzar el perdón por los pecados cometidos después del bautismo.