Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona
Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem
Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant
Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant
Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant
Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria
Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo
Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum
Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales
Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem
Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur
Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi
Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre
Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam
Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem
Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest
Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens
Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei
Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem
Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem
Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum
Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono
Después de que Santo Tomás mostró que el hombre necesita del auxilio divino para conseguir el último fin, muestra que también de él necesita para perseverar en el bien1. En torno a esto hace dos cosas: primero, demuestra lo propuesto; segundo, resuelve cierta duda2.
- En cuanto a lo primero, argumenta primero así. El hombre es variable del bien al mal, y viceversa. Luego, para perseverar inmovilmente en el bien, necesita el auxilio del motor inmóvil.
Segundo. La virtud del libre albedrío no se extiende a semejante perseverancia. Luego etc. — Es patente la consecuencia, porque de aquello que excede las fuerzas del libre albedrío necesita el hombre el auxilio de la gracia divina. — Pero el antecedente se prueba. La potestad del libre albedrío se ejerce respecto de las cosas que caen bajo la elección. Lo que se elige es algún operable particular. Y esto es lo que es aquí y ahora. Luego lo que cae bajo la potestad del libre albedrío es algo que deba hacerse ut nunc. La perseverancia, empero, no dice esto, sino que dice continuación de la operación por todo el tiempo. Luego etc.
II. En torno a esta razón se plantea una duda: porque parece querer Santo Tomás que la perseverancia no pueda caer bajo la elección, ya que no es algo particular que deba hacerse ut nunc. Pero lo contrario de esto sostiene la Iª IIªᵉ, q. cix3; y la IIª IIªᵉ, q. cxxxvii4.
Se responde que la perseverancia, según se considera de parte del efecto, puede entenderse de dos maneras: de un modo, en cuanto se considera a manera de cierta unidad, en tanto dice cierta continuación; de otro modo, a manera de una pluralidad, en cuanto incluye muchos bienes continuados. Del primer modo puede tener razón de elegible, porque se considera como cierto operable particular que de algún modo deba hacerse ut nunc, a saber, en cuanto a su iniciación. Y así puede caer bajo la facultad del libre albedrío y bajo el propósito de la voluntad. — Del segundo modo no puede caer bajo un solo propósito. Porque las mismas obras continuadas, en cuanto son muchas, no pueden ofrecerse simultáneamente a la voluntad, ni tienen razón de un solo elegible y de un solo operable particular. Y en este sentido procede esta razón.
En segundo lugar puede decirse que la facultad del libre albedrío es doble: una para elegir; otra para ejecutar; de las cuales la primera a veces se encuentra sin la segunda, porque, como se dice en la IIª IIªᵉ, en el lugar antes citado, por lo común la elección está en nuestro poder, pero no la ejecución. Puesto, pues, que aquí se habla de la primera facultad, es necesario referir las proposiciones asumidas en este sentido. Por eso esta proposición, lo que se elige es algún operable particular ut nunc, se entiende de aquello que se elige como posible de encomendarse a la ejecución por el libre albedrío. Y en este sentido es verdadero que perseverar no cae bajo la elección. — Con esto, sin embargo, es compatible que pueda caer bajo la elección simpliciter, a saber, como operable con auxilio divino. Pues a veces elegimos lo que por nosotros mismos solos no podemos ejecutar, sino con el auxilio de los amigos5.
III. Tercero. El hombre, queriéndolo, no puede hacer que la voluntad se halle inmovilmente respecto de lo que quiere. Luego la perseverancia no está en la facultad del libre albedrío. Luego etc. — Se prueba el antecedente, porque el hombre, por el libre albedrío, aunque es señor de su acto, no es empero señor de sus potencias naturales. — Pero la primera consecuencia se prueba, porque para la perseverancia se requiere que el hombre permanezca inmovilmente en el bien.
Cuarto. En el que persevera en el bien hay muchos movimientos del libre albedrío hacia el bien, sucediéndose mutuamente hasta el fin de la continuación. De los cuales no puede ser causa alguno de ellos, porque ninguno de ellos dura siempre; ni todos simultáneamente, porque no están simultáneamente. Luego esa continuación es causada por algo superior. Luego etc. Es patente esta razón por el desarrollo de Aristóteles en el libro VIII de los Físicos, en el cual prueba que la continuación de la generación en los animales es causada por algo superior.
Quinto. En el que persevera en el bien hay muchos movimientos y muchas acciones que llegan hasta un solo fin. Luego es necesario que todo el orden de ellos sea causado por el primero que dirige al fin. Luego la perseverancia en el bien es por el auxilio de la gracia divina. — Se prueba la primera consecuencia, porque si hay muchas cosas ordenadas a un fin, todo el orden de ellas, hasta que lleguen al fin, procede del primero que dirige al fin. — Pero la segunda se muestra, porque por el auxilio de la gracia divina se dirigen las buenas obras al último fin.
Se confirma primero por la autoridad del Apóstol, ad Philipp. I; y I Petri ult.
Se confirma segundo, porque también en la Sagrada Escritura se encuentran muchas oraciones en que se pide la perseverancia, como en el Salmo, Perfice gressus etc.; y II Thess. II. Y en la Oración Dominica se pide, al decirse Adveniat regnum tuum, que no ha de venir si no hemos perseverado.
Por esto se excluye el error de los pelagianos, que decían que para perseverar en el bien basta al hombre el libre albedrío.
IV. En cuanto a lo segundo6, porque alguno podría decir que, aunque el libre albedrío no basta por sí para perseverar en el bien, basta sin embargo la gracia habitual: — esto lo excluye Santo Tomás con dos razones. La primera es, porque también aquel que tiene la gracia pide a Dios que persevere en el bien. La segunda es, porque los hábitos infusos, según el estado de la vida presente, no quitan totalmente del libre albedrío la movilidad al mal, aunque por ellos se estabiliza de algún modo en el bien. De donde infiere Santo Tomás que el dicho auxilio de la gracia para perseverar no es una gracia habitual sobreañadida a la gracia habitual antes infundida para obrar bien, sino que es auxilio de la divina providencia operando exteriormente, aun teniendo el hombre todos los hábitos gratuitos.
V. Para la claridad de lo que en este capítulo se dice, debe advertirse, según la doctrina de Santo Tomás en la Iª IIªᵉ, q. cix, a. 10; y en la IIª IIªᵉ, q. cxxxvii7, que la perseverancia puede entenderse de tres maneras: a saber, por el hábito de la mente con el que el hombre permanece firmemente para no ser apartado de aquello que es según la virtud por las tristezas que irrumpen; por el hábito según el cual el hombre tiene el propósito de perseverar en el bien hasta el fin; y por cierta continuación del bien hasta el fin de la vida, la cual, claro está, consiste en la ejecución actual de las buenas obras sin interrupción. Así, pues, la perseverancia en este lugar se toma del tercer modo, pero no de los dos primeros. Porque tomada de aquellos modos, la perseverancia se infunde junto con la gracia, como las demás virtudes; pero no de este tercer modo, porque a muchos se da la gracia a quienes no se da la continuación de las buenas obras hasta el fin de la vida. Y por eso a esta necesita el hombre, no ciertamente una gracia habitual distinta de la primera, sino el auxilio divino, o movimiento divino, que lo dirige y protege contra los embates de las tentaciones.
VI. Pero se presenta una duda. Porque Santo Tomás, en el lugar antes citado8, ad 3, dice que ahora, por la gracia de Cristo, muchos reciben el don de la gracia con el que pueden perseverar, y además se les da que perseveren. De aquí, en efecto, se argumenta así. Por el don de la gracia habitual puede el hombre perseverar. Luego para perseverar no necesita otro auxilio además de la gracia habitual. — Es clara la consecuencia, porque del opuesto de la consecuencia se infiere el opuesto del antecedente. Sigue, en efecto: El hombre necesita otro auxilio además de la gracia para perseverar. Luego no puede perseverar por la gracia.
Se responde que otra cosa es tener la potencia de perseverar y otra tener el acto de perseverar, que es la continuación de las buenas obras, así como otra cosa es tener la potencia de entender y otra entender en acto. Porque a veces alguno tiene la potencia para algo y, sin embargo, no puede salir al acto sino con otro que lo mueva a la operación. Por mucho que alguno tenga la potencia intelectiva perfecta por el hábito, a cuyo modo se dice que puede entender, no puede, sin embargo, salir al acto de la consideración si no está presente la intención de la voluntad. Puesto, pues, que se dice que el hombre por la gracia habitual puede perseverar en el bien, se entiende que por ella tiene la potencia de perseverar en el bien en cuanto ella misma es principio de toda obra buena; pero no que por ella, sin otro auxilio, pueda el hombre salir al acto de la continuación de las buenas obras.
Es patente que esta es la mente de Santo Tomás por su modo de hablar, cuando dice que muchos reciben el don de la gracia con el que pueden perseverar; y que además se les da que perseveren. Porque la primera afirmación muestra que la potencia de perseverar conviene al hombre por la gracia; la segunda, empero, muestra que la ejecución de la operación conviene al hombre no solo por la gracia, sino también por cierto otro auxilio concurrente.
De donde es patente que la consecuencia aducida es falsa. Para cuya prueba se niega lo asumido. No se sigue, en efecto: El hombre necesita otro auxilio además de la gracia para perseverar en cuanto a la ejecución de la obra. Luego no puede perseverar por la gracia; es decir, por la gracia no tiene la potencia de perseverar. Antes bien, quedan en pie simultáneamente que el hombre necesita del auxilio divino extrínseco para la ejecución de la perseverancia, o continuación de las buenas obras, y que por la gracia tiene la potencia de perseverar.