Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona
Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem
Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant
Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant
Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant
Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria
Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo
Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum
Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales
Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem
Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur
Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi
Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre
Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam
Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem
Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest
Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens
Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei
Después de que Santo Tomás ha mostrado qué es la gracia, quiere a continuación mostrar qué efectos la acompañan1. Acerca de esto hace dos cosas: primero, determina sobre los efectos de la gracia grata (gratia gratum faciens); segundo, sobre los efectos de la voluntad divina gratuita que se llaman gracias gratis dadas, cap. CLIV.
En cuanto a lo primero, pone tres conclusiones: la primera en este capítulo; la segunda, cap. seq.; la tercera, cap. CLIII.
I. La primera es: Por el auxilio de la gracia grata este hombre consigue amar a Dios: entiéndese, con la dilección de la caridad, por la cual Dios es amado como objeto de la bienaventuranza sobrenatural.
Y arguye primero así. Efecto propio de la dilección divina en el hombre parece ser que ame a Dios. Luego por la gracia grata se consigue en el hombre2 que ame a Dios. — Se prueba el antecedente. Porque esto es lo principal en la intención del que ama: ser correspondido por el amado, ya que a esto tiende principalmente el esfuerzo del que ama, a atraer al amado al amor de sí. — Mas la consecuencia se prueba: porque la gracia grata es en el hombre efecto de la dilección divina.
Nótese que, aunque tanto la gracia como la dilección de Dios se dicen aquí efecto de la dilección divina, sin embargo se dice que la dilección es efecto propio de ésta: porque es lo primero y principal que Dios intenta con su dilección. Pues la gracia es como el efecto intrínseco de la dilección divina e inmediato a ella: porque bajo el nombre de dilección divina, con la cual Dios ama de modo especial al hombre, se importa tanto el acto mismo de amar como la gracia, que hace al hombre formalmente grato y amado de Dios. Mas la dilección del hombre, con la cual amamos a Dios, es aquello por lo que Dios nos imparte la gracia: porque para eso nos da la gracia, para que seamos elevados al amor de Él. Y por eso la dilección es lo principal que se intenta en esta vida por la comunicación de la gracia.
Segundo. El fin último al que el hombre es conducido por el auxilio de la divina gracia es la visión de Dios por esencia, la cual es propia de Él y es comunicada al hombre por Dios. Luego no puede el hombre ser conducido a este fin si no se une a Dios por la conformidad de voluntad, que es efecto propio de la dilección. Luego por la gracia grata el hombre es constituido amante de Dios. — Se prueba la primera consecuencia. Porque de aquellos que tienen un mismo fin es necesaria alguna unión en cuanto ordenados al fin: como es patente en los ciudadanos y en los soldados. — Mas la segunda: porque por la gracia el hombre es dirigido al fin que le es comunicado por Dios.
Atiéndase, por la doctrina de Santo Tomás en Iª IIae, q. xxvIII, a. 2, que en el amor de amistad el amante reputa como suyos los bienes o los males del amigo, y la voluntad del amigo como la suya: de suerte que como que en su amigo padezca él el bien o el mal. Y por esto se dice en IX Eth. y II Rhet., que es propio de los amigos querer lo mismo y entristecerse y gozarse en lo mismo. Por eso se dice bien aquí que la conformidad de voluntad es efecto propio de la dilección, a saber, de la que pertenece a la amistad.
Tercero. La perfección principal del afecto es la dilección. Luego el efecto principal de la gracia grata es que el hombre ame a Dios. — Se prueba el antecedente con esta señal: que todo movimiento del afecto se deriva del amor, como es patente recorriéndolos todos. — Mas la consecuencia se prueba: porque, siendo el fin y el bien el objeto propio del afecto, es necesario que por la gracia grata, la cual dirige al hombre hacia el fin último, se perfeccione principalmente el afecto del hombre.
Nótese que no debe entenderse así que el afecto deba perfeccionarse por la gracia como si ella misma fuese la forma y la perfección existente en la voluntad: sino porque de ella debe originarse la dilección, que es la primera perfección del afecto, como de aquello por lo cual el hombre es dirigido original y fundamentalmente al fin último.
Cuarto. La gracia grata es cierta forma en el hombre por la cual es ordenado al fin último, que es Dios. Luego por ella consigue el hombre la semejanza de Dios. Luego por ella se hace amante de Dios. — Se prueba la primera consecuencia. Porque la forma por la cual una cosa es ordenada a algún fin, de cierto modo asimila aquélla la cosa al fin: como es patente en la gravedad.
Nótese que Santo Tomás no dice que la forma asimile simpliciter la cosa al fin, sino sólo de cierto modo: porque entre aquéllos no hay propiamente semejanza, la cual dice conveniencia en la forma; sino que hay cierta semejanza de proporción, en cuanto la forma es proporcionada para inducir al fin, y así el fin de algún modo está contenido virtualmente en ella.
Quinto. Como es patente por lo dicho, es necesario que por la gracia se hagan las operaciones del hombre más perfectas. Luego es necesario que por ella la dilección de Dios sea constituida en nosotros. — Se prueba la consecuencia. Porque para la perfección de la operación se requiere que alguno opere constante y prontamente. Y esto lo hace principalmente el amor, por el cual aun lo difícil y lo grave parecen ligeros.
Se confirma por la autoridad del Apóstol, Rom. v, La caridad de Dios etc.; y Ioan. xiv, El que me ama etc.
II. Para evidencia de la conclusión antedicha, debe considerarse que, cuando por la gracia se dice que el hombre se hace amante de Dios, esto no debe entenderse como si la gracia fuese la forma que causa formalmente la dilección de Dios, del modo en que por el hábito de la justicia se elicita el acto de justicia; ni tampoco porque sea propiamente productiva eficazmente de la caridad, con la cual Dios es amado por nosotros: sino porque precede naturalmente al hábito de la caridad y le es presupuesto; y porque, según la ordenación divina, la caridad la acompaña inseparablemente y resulta de ella con cierta como natural concomitancia, así como la pasión acompaña a su sujeto propio. De donde puede decirse que la gracia es causa de la caridad del modo en que, entre los efectos esencialmente ordenados, cuyo segundo, claro está, presupone al primero, el primer efecto se dice causa de los segundos, a manera de cierta resultancia natural que de él procede: —lo cual, sin embargo, no es ser propiamente causa eficaz, sino impropiamente. O también ser instrumento del agente principal, el cual produce todos aquellos efectos a la vez según la duración, pero con cierto orden según la naturaleza. Por esto no propuso Santo Tomás que la gracia grata sea causa de la dilección con la cual amamos a Dios: sino que por el auxilio de la divina gracia este hombre consigue que ame a Dios 3. Lo cual es lo mismo que decir que a la gracia sigue la caridad con concomitancia natural y necesaria, según el orden de la divina providencia. — Lo mismo debe decirse de la fe y de la esperanza, de las cuales se habla más abajo 4.