Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona
Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem
Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant
Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant
Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant
Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria
Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo
Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum
Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales
Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem
Después de que Santo Tomás determinó la pena y el premio en sí mismos, determina ahora de ambos en orden al pecado y a las buenas obras1. En torno a esto hace dos cosas: primero, determina acerca de la pena que consiste en la privación del fin, que se llama pena de daño; segundo, acerca de la pena que es la experiencia de algo nocivo, que se llama pena de sentido, en el capítulo siguiente.
En torno a lo primero hace dos cosas: primero, muestra que al pecado mortal se le debe la exclusión absoluta del último fin, y al venial, en cambio, la dificultad de llegar a él; segundo, muestra que la pena con la que alguien es privado del último fin debe ser interminable, en el capítulo siguiente.
I. En cuanto a lo primero, argumenta primero así. Según la diferencia de los pecados debe haber diferencia de penas. Pero por el pecado mortal la intención de la mente se aparta totalmente2 del orden a Dios, que es el último fin de los bienes; por el pecado venial, en cambio, permaneciendo el orden de la mente humana al último fin, se le aporta algún impedimento por el que es retardada para que no tienda libremente al fin. Luego quien peca mortalmente debe ser castigado de modo que caiga del fin del hombre; y quien peca venialmente, de modo que sea retardado o padezca dificultad en alcanzar el fin.
- Para la evidencia de este razonamiento, hay que considerar que el hombre no peca mortalmente sino cuando prefiere la criatura a Dios, amándola a ella más que a Dios. Lo cual aparece cuando elige más bien algo distinto que vivir según Dios y adherirse a él: pues si amara más a Dios, elegiría más bien vivir según él y según sus preceptos que poseer cualquier bien temporal; así como, porque el hombre ama más su propia vida que el placer, se retrae incluso del máximo placer si estima que es infaliblemente mortal para su vida. Pero el hombre peca venialmente cuando se comporta desordenadamente respecto de las cosas que son para el fin, en cuanto se aplica a ellas más o menos de lo debido, salva sin embargo el orden y la inclinación al fin debido: a saber, porque, aunque esté demasiado afecto a alguna cosa, no querría por ella ofender a Dios, haciendo algo contra su precepto. Por eso se asemeja quien peca venialmente a quien tiende ciertamente hacia un término, pero se demora demasiado en el camino. Por esto se dice bien aquí que por el pecado mortal se aparta totalmente la intención de la mente del orden a Dios, que es el último fin; por el venial, en cambio, no, sino que se aporta un impedimento por el que el hombre es retardado para que no tienda libremente al fin: porque, a saber, por el pecado mortal el hombre constituye el fin en la criatura, amándola más que a Dios, y se aparta del amor, tanto en hábito como en acto, con el que está obligado a amar a Dios sobre todas las cosas; por el pecado venial, en cambio, se remueve quizá o se disminuye la dilección actual de Dios sobre todas las cosas, mientras el hombre está demasiado afecto a alguna criatura, no pensando nada de Dios en acto, y así queda impedido de la dilección actual de Dios; pero no se remueve la dilección habitual de Dios, ya que por el pecado venial no se remueve la caridad, con la cual Dios es siempre habitualmente amado sobre todas las cosas por quien la tiene.
II. En segundo lugar se argumenta desde el mismo fundamento. Así como hay voluntad en los hombres, así hay inclinación natural en las cosas naturales. Pero si a una cosa natural se le quita su inclinación al fin, de ningún modo puede alcanzar aquel fin; si, en cambio, hubiera sido impedida en su movimiento, permaneciendo la inclinación al fin, removido el impedimento, llega al fin, como se declara in gravi. Luego así es en los hombres. Pero del que peca mortalmente la intención de la voluntad se aparta totalmente del último fin; la intención del que peca venialmente, en cambio, permanece vuelta al fin, pero es algo impedida, mientras se adhiere más de lo debido a las cosas que son para el fin. Luego al que peca mortalmente se le debe que sea excluido totalmente de la consecución del fin; y al que peca venialmente, que padezca dificultad antes de llegar al fin.
Hay que advertir que por el pecado mortal se dice que alguien es excluido de la consecución del fin, y por el venial, en cambio, que es impedido y retardado; porque, como por el pecado mortal el hombre padece el defecto del principio que conduce al fin, es decir, de la caridad, nunca puede llegar a aquel fin, en cuanto depende de lo intrínseco; por el venial, en cambio, el hombre padece cierta indecencia del acto con el que había que proseguir hacia el fin, y queda obligado al pago de la pena temporal; y por eso, si no es removida aquella indecencia y satisfecha la pena, no puede el hombre llegar a la beatitud, que es el último fin; lo cual es ser retardado en la consecución del fin.
III. Tercero. Si aquel cuya intención está desviada del último fin alcanzase ese fin, esto sería por azar y por fortuna: porque, cuando alguien consigue lo que no pretendía, es por azar y por fortuna. Pero esto es inconveniente. Porque el último fin es el bien del entendimiento. Es, pues, inconveniente que el entendimiento no consiga su fin por vía inteligible, sino por fortuna. Luego etc.
Hay que advertir que el último fin del hombre, como se mostró en los números anteriores3, no es otra cosa que el conocimiento y la visión por esencia de Dios, que es la suma Verdad. Pero el conocimiento de la verdad es bien y perfección del entendimiento. Por eso se dice bien que el último fin es el bien del entendimiento.
Hay que advertir también que, como cada cosa tiene inclinación a su fin según la condición de su naturaleza, es conveniente que cada una consiga también el fin según el modo de su naturaleza: pues las cosas naturales consiguen el fin naturalmente; las sensibles, en cuanto tales, sensiblemente, es decir, mediante aprehensión sensible. Por la misma razón, es conveniente que los inteligibles consigan su bien y su fin inteligiblemente, es decir, mediante aprehensión inteligible y con la intención de la voluntad que la sigue. Y porque la fortuna repugna al conocimiento inteligible y a la intención de aquel que consigue algo, no es conveniente que los inteligibles, en cuanto tales, consigan su fin por fortuna. Lo cual ciertamente sucedería si el que peca mortalmente, cuya intención se aparta totalmente del último fin, alcanzase ese último fin fuera de su intención. Y este es el fundamento de este razonamiento.
- Pero en torno a esto ocurre una duda. Pues parece que el que peca venialmente alguna vez alcanza el último fin fuera de su intención. Porque si alguien muere en el mismo acto del pecado venial, por ejemplo mientras dice una palabra ociosa, sin pensar nada de Dios, expiada la culpa alcanzará la beatitud. Y fuera de su intención: porque no murió con esta intención. Luego por fortuna puede alguien conseguir la beatitud.
Se responde que, aunque este no haya muerto con intención actual de llegar al último fin, tenía, sin embargo, la intención habitual del fin por la caridad existente en él; y también la intención virtual, por el hecho de que en algún momento se ordenó a sí mismo y lo suyo a Dios, y no intervino la intención contraria. Y así no por fortuna, sino por intención consigue el fin.
IV. Cuarto. El fin y el bien es la perfección de la voluntad, como la forma de la materia. Luego no lo consigue si no está convenientemente dispuesta. Luego no lo consigue si la intención se aparta de él. — Se prueba la primera consecuencia por la semejanza de la materia y la forma. — Mas la segunda: porque la voluntad se dispone al fin mediante la intención y el deseo de él.
Quinto. El hombre mediante las obras de las virtudes, en las cuales lo principal es la intención del fin debido, consigue la felicidad. Luego, si alguien obra contra la virtud estando desviado de la intención del último fin, es conveniente que sea privado del último fin. — Se prueba la consecuencia. Porque en las cosas ordenadas al fin, existiendo o siendo futuro el fin, es necesario que las cosas que son para el fin vayan a ser; y no existiendo estas, no habrá fin; de otro modo, en vano se busca el fin por tales medios.
- En torno a esta última afirmación ocurre una duda. Porque puede suceder que un fin pueda tenerse sin algún medio determinado, y sin embargo no se busque en vano por ese medio: así como por una poción alguien busca la salud, la cual podría adquirir por otra vía, y sin embargo no se aplica en vano, ya que por ella se sana. Y universalmente, cuando el fin puede adquirirse por varios medios, ninguno de esos medios se aplica en vano cuando sigue el efecto.
Se responde que aquí habla Santo Tomás de los medios necesarios para el fin, sin los cuales el fin no puede tenerse: como se tiene la intención del fin debido respecto de la felicidad. Pues de tales medios es verdadero que, si el fin puede existir sin que ellos existan, en vano se busca el fin por ellos, es decir, como por lo que es necesario para el fin. Pero la objeción procede sobre el medio no necesario para el fin, aunque también él pueda conducir al fin.
Se confirma la conclusión con la autoridad de Matth. VII.