Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona
Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem
Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant
Después de que Santo Tomás disputó contra los que impugnan la pobreza voluntaria, quiere a continuación disputar contra los que impugnan la continencia perpetua 1.
Sobre esto, pues, hace dos cosas: primero, disputa contra los que impugnan la continencia perpetua; segundo, contra los que igualaban el matrimonio a la virginidad, en el capítulo siguiente 2.
I. En orden a lo primero, aduce las razones de los que impugnan la continencia, y las resuelve.
Argumentaban, pues, primero así. El bien de la especie es más divino que el bien del individuo. Luego peca más quien se abstiene del todo del acto por el que se conserva la especie, que si se abstuviera del acto por el que se conserva el individuo. Pero la unión del varón y de la hembra se ordena al bien de la especie. Luego etc.
Responde Santo Tomás que en las cosas que pertenecen a la necesidad de cada uno, a saber, a la sustentación del individuo, es necesario que se provea a cada uno: y por eso es necesario que cada uno use del alimento y de la bebida. En las cosas, empero, que son necesarias a la multitud, no es necesario, ni posible, que se atribuyan a cada uno de la multitud: porque muchas son las necesarias al hombre, como el alimento, la bebida y otras semejantes, que es imposible que las procure uno solo. Por eso los oficios diversos deben ser de personas diversas: así como en el cuerpo los miembros diversos se ordenan a actos diversos. Por tanto, como la generación no es de la necesidad del individuo, sino de la especie, no es necesario que todos los hombres se dediquen a ella.
Y debe advertirse que el sentido de esta respuesta es que algunas cosas están ordenadas a la conservación del individuo, sin las cuales el individuo no podría conservarse, como es el uso del alimento y de la bebida: y es necesario que estas las tenga todo individuo. Pero algunas están ordenadas al bien de la multitud, sin las cuales, ciertamente, la multitud no podría conservarse, como es el acto de la generación: y no es necesario que estas las realice cualquier individuo, sino que basta que algunos de la multitud se dediquen a esa obra, ocupados los demás en otros oficios. Por eso se niega la consecuencia: porque no es semejante la razón de las cosas que pertenecen a la necesidad del individuo, y de las que pertenecen a la necesidad de la especie. Pues si este hombre singular no se dedicara a aquellas, él mismo no podría conservarse. Pero, si no se dedicare a éstas, no por eso dejará la especie de poder conservarse: pues hay otros por cuya obra puede conservarse.
- Pero se plantea una duda. Pues Santo Tomás usa del alimento y de la bebida como ejemplos en ambos miembros de su distinción. Y así parece que usar del alimento y de la bebida es necesario a cada uno: y que no es necesario a cada uno.
Se responde que es el mismo ejemplo materialmente, pero no formalmente. Pues de dos maneras puede considerarse el alimento y la bebida. De un modo, en orden al uso. Y así pertenece al primer miembro. De ahí que dijo Santo Tomás: Es necesario que todo hombre use del alimento y de la bebida. — De otro modo, en orden a la procuración y preparación. Y así pertenece al segundo miembro. Pues no es necesario que perezca el individuo si él mismo no se procura y prepara el alimento y la bebida: porque puede preparársele por otros. Pero ciertamente perecería la multitud si nadie hubiera que procurara el alimento y la bebida. De ahí que dijo Santo Tomás que muchas son las cosas necesarias a la multitud de los hombres, como el alimento, la bebida, el vestido, la casa y otras semejantes, que es imposible que las procure uno solo.
II. Secundo. Por la ordenación divina se dan al hombre los miembros aptos para la generación; y la potencia concupiscible que incita; y otras cosas semejantes. Luego etc.
Responde según lo dicho que, aunque al hombre le están provistas divinamente las cosas ordenadas al acto de la generación, como necesarias a toda la especie, no por eso es necesario que cada uno se dedique al acto de la generación. Pues se le ha dado al hombre la industria de edificar, y la virtud de pelear: y sin embargo no es necesario que todos sean constructores o soldados.
Tercio. Si es bueno que uno contenga, luego mejor que muchos; luego óptimo que todos. Esto es inconveniente. Luego etc.
Responde según lo predicho que, tratándose de las cosas necesarias a la multitud, como es el acto de la generación, aunque sea mejor en orden a cada uno que se abstenga, entregado a bienes mejores, no obstante no es bueno que todos se abstengan. — Se declara también por el orden del universo, y por el cuerpo del animal, en los cuales no sería mejor que el todo fuese de la misma índole que la parte más noble. De ahí que consta que aquella consecuencia no vale nada.
Quarto. La castidad, como las otras virtudes, consiste en el medio. Luego obra contra la virtud quien se abstiene del todo de las concupiscencias.
Responde, según lo que se dijo arriba sobre la pobreza, que, como el medio de la virtud no se toma según la cantidad que la razón ordena, es decir, aquella a la cual la razón tiene poder de imponer medida, sino según la regla de la razón, que alcanza el fin debido y mide las circunstancias convenientes; abstenerse de todos los deleites venéreos fuera de la razón, se dice vicio de insensibilidad; pero si se hace según la razón, es virtud, la cual incluso 3 excede la medida común del hombre. De ahí que se dice que la virginidad es afín a los ángeles.
III. Quinto. Resistir del todo a las concupiscencias, y tener por así decir una lucha continua, atribuye al ánimo mayor inquietud que si alguien usara de ellas moderadamente. Luego se opone a la perfección de la virtud: porque la inquietud del ánimo repugna máximamente a la perfección de la virtud.
Responde Santo Tomás: y dice primero, que la solicitud y ocupación que tienen los casados por sus mujeres y otras cosas, es continua; pero la inquietud proveniente de la lucha de las concupiscencias es por algún tiempo. La cual también se disminuye por el hecho de que alguien no les consiente; y por la abstinencia, y otros ejercicios corporales.
Dice segundo, que el uso de los deleites corporales más aparta la mente de su altura, e impide la contemplación de las cosas espirituales, que la inquietud en resistir a las concupiscencias. Porque, como la delectación hace que el apetito descanse en la cosa delectable, por el uso de los deleites, y máximamente de los venéreos, la mente se adhiere máximamente a lo carnal.
Dice tercero, que nada impide que, aunque universalmente se diga que a un hombre le es mejor guardar la continencia que usar del matrimonio, no por eso deje de serle mejor a alguno aquello. Lo cual se muestra por las palabras del Señor, quien en Mateo, hecha mención de la continencia, dice: No todos reciben esta palabra, sino quien puede recibirla, recíbala.
- En orden a esta última afirmación, debe advertirse que, así como la ley establece universalmente qué debe hacerse, porque aquello es bueno y útil en la mayor parte de los casos, sin embargo en algún caso es mejor no guardar la ley; así como la ley establece que el depósito debe restituirse, y sin embargo, si alguien depositó una espada, y después se volvió furioso, no debe restituirsele la espada: así universalmente se dice que es mejor a cada uno considerado singularmente que contenga, porque en la mayor parte de los casos así es; y sin embargo a alguno le será mejor usar del matrimonio, porque, por su complexión natural, tendrá menor inquietud del ánimo en el matrimonio que en la continencia, y más podrá dedicarse a la contemplación y a las cosas espirituales. Y esto es lo que Santo Tomás pretende en esta última afirmación. — Consta, empero, por esta respuesta que Santo Tomás quiere negar el antecedente por la primera afirmación; pero por la segunda también negar la consecuencia.
IV. Ultimo, se aduce el precepto del Señor dado a los primeros padres, cuando se dice en Génesis I y IX: Creced y multiplicaos; y Mat. XIX.
Pero dice Santo Tomás primero, que por lo predicho conste la respuesta. Pues como aquel precepto mira la inclinación natural de los hombres a conservar la especie por el acto de la generación, no es necesario que sea mandado a todos en su ejecución, sino a algunos.
Dice segundo, que no convenía abstenerse del acto de la generación en todo tiempo: máximamente cuando era necesaria la multiplicación de la generación 4, ora por la escasez de los hombres, como en el principio del género humano; ora por la escasez del pueblo fiel, cuando era necesario que este se multiplicara por la generación carnal, como sucedió en el Antiguo Testamento. Y por eso el consejo de la continencia perpetua se reservó para los tiempos del Nuevo Testamento, cuando el pueblo espiritual 5 se multiplica por la generación espiritual, a saber, por el bautismo.
- En torno a lo que se dice, que no fue lícito abstenerse del acto de la generación en todo tiempo, a saber, que no fue lícito en el principio del género humano, ni en el Antiguo Testamento, se duda. Porque lo contrario parece decirse en IV Sent., d. XXXIII, q. III, a. 2, ad 2, donde dice Santo Tomás que no habría pecado guardando la virginidad aun en tiempo de Moisés.
Se responde que del tiempo de la ley de Moisés podemos hablar de dos maneras: a saber, ora en orden al tiempo que sigue a una multiplicación suficiente de los fieles; ora en orden al tiempo en el cual era necesario multiplicarse los fieles por la generación carnal, no hecha aún la multiplicación suficiente de los que adoran a Dios. Del primer modo se entiende lo que se dice en las IV Sentencias. De ahí que dice allí mismo que, hecha la multiplicación suficiente de los que adoran a Dios, no habría pecado guardando la virginidad aun en tiempo de Moisés. — Del segundo modo se entiende lo que se dice en este lugar. De ahí que aquí también dice que no convenía abstenerse del acto de la generación *cuando era necesaria la multiplicación de la generación por la escasez del pueblo fiel, como sucedió en el Antiguo Testamento: - entiéndase, en orden a algún tiempo del Antiguo Testamento. En el lugar también prealegado, ad 1, dice que sería superfluo que alguien quisiera guardar la virginidad cuando no debía, como en el tiempo de la ley de Moisés: - entiéndase semejantemente, en orden a algún tiempo de aquella ley. De modo semejante debe entenderse lo que se dice en IV Sent., d. xlix, q. v, a. 3 6, ad 3, donde se dice que en el tiempo de la ley de Moisés, cuando el culto de Dios debía también propagarse por el acto carnal, no era del todo laudable abstenerse de la unión de la carne.