Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona
Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem
Determinada la verdad, responde Santo Tomás a las razones aducidas anteriormente1. Y acerca de esto hace dos cosas: primero, resuelve las razones aducidas contra la pobreza absolutamente hablando2; segundo, resuelve las que impugnan los modos particulares de vivir en la pobreza3, en el capítulo siguiente.
I. En cuanto a lo primero, a la primera razón, que procedía del apetito natural del hombre de reunir lo necesario para la vida, responde: y dice primero, que de esta inclinación natural no se sigue que cada uno deba ocuparse de esta obra: sino que, como muchas cosas son necesarias para la vida del hombre, es necesario que diversas cosas sean hechas por diversas personas, a saber, que unos sean labradores, otros guardianes de animales, y así de lo demás. Es necesario también que algunos se dediquen a las cosas espirituales, para la mejora de los demás: porque la vida de los hombres no sólo necesita de lo corporal, sino más de lo espiritual. — Se declara por las abejas, en las cuales no todas se dedican al mismo oficio.
Dice segundo, que esta distribución de oficios en diversas personas proviene de la divina providencia, según que unos se inclinan más hacia este oficio que hacia otros.
- Para la claridad de esta respuesta, debe considerarse que la inclinación natural hacia aquello que es necesario a cada uno es doble. Una, hacia aquello que es necesario a cada uno de tal modo que no puede serle suplido por otro, como a todo animal le es natural la inclinación a la comida: y tal inclinación de la naturaleza está tan implantada en cada uno que cualquier individuo de la naturaleza es llevado por sí mismo, por necesidad natural, hacia aquello a lo que la naturaleza inclina. Otra, en cambio, es la que inclina ciertamente hacia algo que es necesario a cada uno, pero en esto uno puede ser ayudado por otro, como al hombre sediento le es natural la inclinación a buscar la bebida, la cual, sin embargo, puede serle buscada y servida por otro: y esta inclinación natural no está implantada en cada individuo de la naturaleza de tal modo que se ocupe por necesidad natural en la obra a la que la naturaleza inclina, sino que basta que sea llevado hacia ella por sí mismo, o que se le supla mediante otro individuo. Tal es la inclinación natural a la reunión de las cosas que son necesarias en la vida. Pues cuando a alguien las cosas necesarias para la vida no pueden serle reunidas por ningún otro hombre, él es llevado a ella por necesidad natural: pero cuando mediante otro que las reúne puede proveérsele de lo necesario para la vida, no es llevado a tal reunión por necesidad natural, sino que, permaneciendo la misma inclinación natural, puede el hombre ocuparse en otras obras, persistiendo otros en la reunión de riquezas, y proveyéndole a él de lo necesario para la vida. Por lo cual dice Santo Tomás en IIª IIae, q. CLXXXVII, a. 3, ad 1, que aquellos preceptos de la ley natural que pertenecen al bien de muchos no obligan a cada uno en particular, sino que basta que uno se dedique a un oficio y otro a otro: por ejemplo, que unos sean artesanos, otros labradores. Lo mismo puede deducirse también de lo que dirá más abajo, cap. CXXXVI. De donde es claro que fue dicho convenientemente por Santo Tomás que la inclinación natural del hombre a reunir lo necesario para la vida no es de este modo, que cada uno deba ocuparse en ello. Y por eso es falsa aquella consecuencia por la que se infería que dispersar lo reunido es contra la ley natural.
II. A la segunda responde admitiendo lo que en último término se infiere: pero dice que quienes dejan las cosas temporales no se sustraen a sí mismos lo necesario para la vida; porque les queda una esperanza probable de sustentar su vida, sea por el trabajo propio, sea por los beneficios de otros; pues aquello que se tiene de los amigos, de algún modo se tiene de nosotros mismos.
Advierte que por esta respuesta se niega aquella consecuencia: La vida del hombre se conserva por la sustancia de los bienes exteriores. Luego, así como su vida, así también la sustancia exterior está obligado cada uno a conservarla por sí mismo. Pues basta que se conserve por otros, de los cuales es probable la esperanza de tener cuanto fuere necesario.
III. A la tercera dice que quien se sustrae a sí mismo, por la pobreza voluntaria, la facultad de ayudar a otros en lo temporal, para adquirir los bienes espirituales con los que puede ayudar a otros, no actúa contra el bien de la sociedad humana: porque es mayor ayudar a otro en lo espiritual que en lo temporal.
De esto es claro que aquella proposición asumida, Es natural a los hombres que uno ayude a otro en las necesidades, debe entenderse de las necesidades ya espirituales, ya temporales. Y por eso la consecuencia no vale.
IV. A la cuarta dice que las riquezas son un cierto bien del hombre según que se ordenan al bien de la razón, pero no según sí mismas. Y por eso nada impide que la pobreza sea algo mejor, si por ella algo se ordena a un bien más perfecto 4.
Debe advertirse que por esta respuesta quiere Santo Tomás conceder la primera conclusión que se infiere, a saber, que es un bien tener sustancia de este mundo. Debiéndose entender, sin embargo, según que se ordena al bien de la razón. — Pero niega la última consecuencia, a saber: Luego despreciar la sustancia por la pobreza voluntaria es un mal. Pues no es un mal despreciar un bien menor por un bien mayor.
V. A la quinta dice que la pobreza no debe ser despreciada como un mal según sí misma, a causa de algunos vicios que de ella a veces provienen accidentalmente 5. Porque, como ni las riquezas ni la pobreza son el bien del hombre según sí mismas, sino según que se ordenan al bien de la razón, nada impide que de alguna de ellas surja algún vicio, cuando no llegan al uso del hombre según la regla de la razón.
De esto es claro que es falso aquel antecedente, La pobreza es ocasión de mal, a saber, según sí misma (en cuyo sentido debe entenderse que las ocasiones de males deben evitarse): aunque a veces su uso sea malo, porque no es según la regla de la razón.
VI. A la sexta dice primero, que el medio de la virtud se toma, no según la cantidad de las cosas exteriores que llegan al uso del hombre, como es claro en el magnánimo y el magnífico: sino según la regla de la razón, en cuanto que ni la trasciende ni de ella carece.
Dice segundo, que la regla de la razón no sólo mide la cantidad de la cosa que llega al uso: sino la condición de la persona, y su intención, y la oportunidad del lugar y del tiempo, y otras cosas semejantes.
Dice tercero, aplicando lo dicho al propósito, que aunque alguien por la pobreza voluntaria abandone todas las cosas, sin embargo no se opone a la virtud, ni actúa pródigamente: puesto que hace esto por el fin debido, y guardadas las demás condiciones debidas. Se muestra esto por la comparación con quien se expone a la muerte por la virtud de la fortaleza.
- Debe advertirse, según la doctrina de Santo Tomás en Iª IIae, q. LXIV 6, que lo primero que aquí se dice no debe entenderse como si en ninguna virtud el medio de la virtud se tomase según la cantidad de la cosa, pues en la justicia el medio de la razón es el medio de la cosa: sino porque no en todas las virtudes el medio se toma según la cantidad de la cosa, sino según la adecuación a la regla de la razón.
A la autoridad de Salomón, dice que habla de la pobreza coacta, que suele ser ocasión de robar.