Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita
Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina
Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem
Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur
En segundo lugar, presenta las objeciones contra los modos particulares de pobreza1.
I. El primer modo es que las posesiones de cada uno se vendan, y que del precio vivan todos en común. Lo cual parece que fue observado por los Apóstoles en Jerusalén, como aparece en Hch. iv.
Contra este modo se argumenta. Primeramente, porque quienes siguen tal pobreza quedarán sin sustento de vida.
Luego, porque no es fácil que muchos, teniendo incluso grandes posesiones, abracen esta vida. — Y también el precio de las posesiones no bastaría por mucho tiempo.
Luego, porque es posible, y fácil, que tal precio se malgaste por fraude de los administradores, o por hurto o rapiña.
Luego, porque, puesto que acaece que los hombres cambien de lugar, no será fácil proveer de tal precio a aquellos a quienes conviene acaso dispersarse por diversos lugares.
II. El segundo modo es que tengan posesiones comunes, de las cuales se provea a cada uno: como en muchos monasterios.
Contra este se insiste, porque parece impedir el fin de la pobreza voluntaria. Primeramente, porque es necesario que muchos estén solícitos en administrar las posesiones. — Luego, porque la posesión común suele ser causa de discordia. Pero la discordia impede sobremanera el descanso de la mente en las cosas divinas.
III. El tercer modo es que vivan del trabajo de sus manos. El cual modo seguía el Apóstol y lo aconsejaba a otros, 2 Tes. III.
Contra este se argumenta primeramente, porque parece vano que alguien, dejando aquello que es necesario para el sustento de la vida, trabaje de nuevo en adquirirlo.
En segundo lugar, porque esto no parece conveniente al propósito de los que abrazan la pobreza voluntaria. Pues parece requerir mayor solicitud que alguien busque su sustento con su propio trabajo, que usar de lo que tiene: principalmente si tiene riquezas moderadas.
En tercer lugar, porque el Señor, bajo la semejanza de las aves y de los lirios del campo, parece prohibir a los Apóstoles el trabajo manual.
En cuarto lugar, porque este modo parece insuficiente. Primeramente, porque hay muchos que con ningún arte pueden, con el trabajo de sus manos, pasar la vida. Y así, los rústicos y los artesanos tendrían mejor condición para asumir la perfección de la vida que los sabios y los ricos. Y también acaece que algunos, abrazando la pobreza voluntaria, enfermen, o sean impedidos de otra manera del trabajo manual. — Luego, porque, puesto que el trabajo de no poco tiempo basta para buscar lo necesario para la vida, los que siguen semejante pobreza voluntaria consumirían en el trabajo manual mayor tiempo de su vida, y así serían impedidos de otros ejercicios espirituales. Y por consiguiente la pobreza voluntaria más bien impediría la perfección de la vida que disponer a ella.
Si se dijera que el trabajo manual es necesario para quitar la ociosidad: — esto no basta. Primeramente, porque mejor se quitaría la ociosidad con las ocupaciones en las virtudes morales, a las cuales las riquezas sirven orgánicamente. — Luego, porque sería vano dar consejo sobre la pobreza para evitar la ociosidad, si no se diera para que los hombres se dedicaran a ejercicios más nobles que aquellos que son según la vida común de los hombres.
Si también se dijera que tal trabajo es necesario para dominar las concupiscencias: — esto no es al propósito: porque preguntamos si es necesario que los pobres voluntarios busquen el sustento con el trabajo de las manos. — Y además, es posible que las concupiscencias de la carne se dominen de muchas otras maneras. Y también los ricos podrían usar del trabajo manual para este fin.
IV. El cuarto modo es que vivan de lo que otros les aportan. El cual modo parece que el Señor lo observó con sus discípulos, como aparece en Luc. VIII.
Contra este se argumenta primeramente, porque no parece razonable que alguien deje lo suyo y viva de lo ajeno.
En segundo lugar, porque parece inconveniente que alguien reciba de otro, y nada le retribuya. Pues podría sostenerse que vivan de este modo los que sirven a otros en algún oficio, por ejemplo, sirviendo al altar, predicando, y haciendo cosas semejantes, como se muestra en Matth. x y 1 Cor. IX: pero que otros, que en ningún oficio sirven al pueblo, reciban de él lo necesario para la vida, parece inconveniente.
En tercer lugar. Ese modo de vivir es dañoso para otros, los cuales por pobreza e invalidez no pueden bastarse a sí mismos: porque de esas cosas que se dan a los que eligen la pobreza voluntaria deberían ser sostenidos aquellos. Luego etc. — Se prueba la consecuencia por el Apóstol, 1 Tim. v.
En cuarto lugar. Este modo de vivir impide la perfección de la virtud. Porque impide la libertad del ánimo: la cual se requiere sobremanera para la virtud, por esto, que, suprimida ella, fácilmente los hombres comulguen con pecados ajenos, o consintiendo, o mitigándolos con adulación2, o disimulándolos. Luego etc.
En quinto lugar. De la voluntad del que da depende que dé de lo propio. Luego por este modo no se provee suficientemente a los pobres voluntarios.
Sexto. Este modo vuelve despreciables a los pobres voluntarios. Porque es necesario que expongan sus necesidades a otros, y pidan lo necesario. Pero los hombres que se tienen por superiores a aquellos de quienes es necesario que sean sostenidos: y muchos dan con dificultad. Mas esto es inconveniente: porque conviene que los que asumen la perfección de la vida sean tenidos en reverencia. Luego etc.
Séptimo. La mendicidad tiene especie de mal; puesto que muchos mendigan por lucro. Luego debe evitarse. — Es patente la consecuencia por el Apóstol, Rom. XII3; y por la autoridad de Aristóteles.
Octavo. Este modo tiene muchísima solicitud. Porque parece ser de mayor solicitud adquirir lo ajeno que usar de lo propio. Luego etc.
Pero si alguno alabara la mendicidad por la humildad: — parece hablar irracionalmente. Porque la humildad no se alaba según que desprecia la altura de la virtud, respecto de la cual conviene que seamos magnánimos, y a la que se le causa menoscabo. Pero por la mendicidad se le causa menoscabo: primeramente, porque es más virtuoso dar que recibir; luego, porque tiene especie de vil ganancia4. Luego etc.
V. Último modo es el de algunos que dicen que los que siguen la perfección de la vida no deben tener ninguna solicitud, sino que deben esperar de solo Dios el sustento de la vida: lo cual parece dicho en Matth. VI.
Pero contra esto se argumenta primeramente, porque la solicitud humana se ordena al fin de la comestión. Mas es insensato querer el fin, y omitir las cosas que están ordenadas al fin.
En segundo lugar. La solicitud no debe evitarse sino porque impide la contemplación de las cosas eternas. Pero no puede el hombre vivir, llevando carne mortal, sin hacer muchas cosas. Luego tampoco debe omitirse la solicitud de lo necesario para la vida a causa del impedimento de la contemplación.
En tercer lugar. Por igual razón podría decir el hombre que no quiere caminar, ni abrir la boca para comer, y cosas semejantes, sino esperar que Dios obre. Pero esto es tentar a Dios. Luego etc.