Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum
Después de que Santo Tomás mostró que el hombre es ordenado por la ley divina en lo referente a las cosas corporales, quiere proseguir lo que era su principal intento, a saber, mostrar mediante qué preceptos el hombre es ordenado al prójimo1. Acerca de esto hace dos cosas: primero, muestra que el hombre es ordenado al prójimo mediante ciertos preceptos; segundo, muestra que lo que se preceptúa es también recto conforme a la naturaleza, en el capítulo siguiente.
En torno a lo primero hace tres cosas: primero, muestra a partir de lo anterior que el hombre es ordenado por la ley divina a tener paz y concordia con el prójimo; segundo, mediante qué preceptos es ordenado a esto2; tercero3, de qué manera es inclinado de múltiples modos a la observancia de los preceptos.
I. Prueba lo primero, primero, así. Según lo dicho, el hombre es ordenado por la ley divina para que guarde el orden de la razón en todas las cosas que pueden venir a su uso. Luego es necesario que sea instituido por la ley divina de modo que el hombre se haya respecto de los otros hombres según el orden de la razón. — Se prueba la consecuencia. Porque entre todas las cosas que vienen al uso del hombre, lo principal son los otros hombres: puesto que el hombre es animal social.
Segundo. El fin de la ley divina es que el hombre se adhiera a Dios. Pero en esto un hombre es ayudado por otro, tanto en cuanto al conocimiento como también en cuanto al afecto. Luego etc. — Se prueba la menor. Porque los hombres se ayudan mutuamente en el conocimiento de la verdad, y uno provoca a otro al bien: como se muestra en Prov. XXVII, y en Eccle. IV.
Tercero. A la divina providencia pertiene contener bajo el debido orden las cosas singulares que le están subordinadas: a saber, que cada una guarde su orden y su grado. Por tanto también la ley divina debe ordenar a los hombres de modo que cada uno guarde su orden. Lo cual es que los hombres tengan paz entre sí, según Agustín. — Se prueba la consecuencia. Porque la ley divina es cierta razón de la divina providencia para el gobierno de los hombres.
Cuarto. Siempre que algunas cosas son ordenadas bajo alguna otra, es necesario que esas cosas estén concordemente ordenadas entre sí: de lo contrario se impedirían en la consecución del fin común, como es patente en el ejército. Pero cada hombre es ordenado a Dios por la ley divina. Luego etc.
Se confirma por la autoridad del Salmo, y de Ioan. XVI.
Nótese que el que el hombre se haya respecto de los otros hombres según el orden de la razón, y el que entre los hombres haya concordia ordenada y paz, lo toma Santo Tomás por lo mismo. Pues la razón ordena a un hombre a la concordia con los otros hombres, ya que todos tienen un solo fin común: pues las cosas que son ordenadas a un fin común son concordes en su consecución. Y por eso la primera razón concluye sobre el orden de la razón de un hombre respecto de otros; las restantes, en cambio, sobre la sociedad y la concordia de los hombres.
II. En segundo lugar, muestra Santo Tomás la conveniencia de los preceptos por los que el hombre es ordenado al prójimo4. Y argumenta así. Entonces se guarda una concordia ordenada entre los hombres, cuando a cada uno se le devuelve lo suyo, lo cual pertenece a la justicia, como se dice en Isaías XXXII. Por tanto fue necesario que por la ley divina se dieran preceptos de justicia: de modo que cada uno devolviera a cada uno lo suyo, y se abstuviera de los daños que se le infligen. Pero los preceptos que ordenan al hombre al prójimo son de este tipo. Luego etc.
Se prueba la menor. Pues en el precepto sobre el honor de los padres, puesto en Exod. XX, se entiende que se preceptúa que cada uno devuelva lo que debe tanto a los padres como a los demás, conforme a la amonestación del Apóstol en Rom. XIII. — En los preceptos, en cambio, No matarás, No cometerás adulterio, No hurtarás, se preceptúa abstenerse de infligir daño al prójimo en los hechos, ya en la propia persona; ya en la persona de un allegado; ya en los bienes externos. En el precepto, empero, No hablarás contra tu prójimo falso testimonio, se prohíbe que el prójimo sea ofendido de palabra contra la justicia. — Y como Dios es también juez de los corazones, se nos prohíbe con otros dos preceptos no ofender al prójimo tampoco de corazón, a saber, concupisciendo a su mujer, o alguna otra cosa suya.
- Nótese, por la doctrina de Santo Tomás en Iª II^ae, q. C, en muchos artículos, que aunque en el decálogo no se pongan sino los preceptos arriba enumerados, hay sin embargo en la ley divina muchos otros preceptos morales, como es patente en el Deuteronomio y el Levítico. Pero si se considera rectamente, todos tienen orden hacia los preceptos del decálogo. Pues los preceptos de la dilección de Dios y del prójimo se hayan respecto de aquellos como principios comunes y manifiestos de suyo respecto de las conclusiones: y por eso los preceptos del decálogo se refieren a estos como las conclusiones a los principios5. Y lo mismo debe decirse del precepto de la fe: pues el creer en Dios es primero y per se noto para el que tiene la fe6. Los demás preceptos morales que se enumeran en la Sagrada Escritura se reducen a los preceptos del decálogo a modo de cierta adición a ellos: como declara ampliamente Santo Tomás en el lugar antes alegado, artículo 11, discurriendo por cada uno de ellos.
III. En tercer lugar muestra Santo Tomás cómo el hombre es inclinado de múltiples modos a la observancia de los preceptos7. Y dice que algunos a esto se inclinan desde dentro: a saber, cuando observan voluntariamente los preceptos de la ley, por amor a Dios y al prójimo. De donde de la dilección depende todo el cumplimiento de la ley: como se dice en Rom. XIII, y en Matth. XXII. Entiéndase: porque quien ama a Dios y al prójimo cumple todos los preceptos de la ley espontánea y deleitablemente. — Algunos, en cambio, no hacen desde dentro y espontáneamente lo que la ley manda, sino por temor a las penas; y no cumplen la ley liberalmente, sino servilmente; lo cual se muestra en Isaías XXVI.
De esto infiere Santo Tomás que, como los que desde dentro se inclinan a la observancia de la ley son ley para sí mismos, teniendo la caridad, la cual los inclina en lugar de la ley y los hace obrar liberalmente, no fue necesario que la ley se pusiera por ellos, sino por aquellos que de sí mismos no se inclinan al bien. De donde en I Tim. 1 se dice que la ley no está puesta para el justo, sino para los injustos: no ciertamente porque los justos no estén obligados a cumplir la ley; sino porque de sí mismos, aun sin ley, se inclinan a hacer la justicia.
Para evidencia de esto, debe considerarse, por la doctrina de Santo Tomás en el lugar antes alegado8, que, como todos los preceptos morales pertenecen a la ley natural, los preceptos del decálogo dependen de los primeros preceptos, que son de la dilección de Dios y del prójimo, como conclusiones inmediatas: y por eso son tales que pueden caer enseguida en la mente de cualquier hombre del pueblo. Los demás preceptos morales, en cambio, no son tan manifiestos a cualquiera, sino que por la diligente indagación de los sabios se encuentran convenir con la razón: y estos se contienen en los preceptos del decálogo como las conclusiones en los principios. De donde es patente que todos los preceptos morales de algún modo se contienen en los preceptos de la dilección. Y por eso bien se dijo que los justos de sí mismos, aun sin ley que obligue, se inclinan a guardar la justicia. Pues por el hecho de tener la caridad, con la cual aman a Dios y al prójimo, y en la cual todos los preceptos se contienen virtualmente, por la caridad se inclinan a cumplir todos los preceptos, aun sin que exista otra ley.
Las demás cosas que pertenecen a los preceptos del decálogo las determina ampliamente Santo Tomás en el lugar antes alegado; y en IIª IIae, q. cxxii; y en III Sent., d. xxxvii.