Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus
Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia
Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale
Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile
Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam
Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos
Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum
Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se
Después de que Santo Tomás mostró cómo el hombre es ordenado, por la ley divina, en torno al uso de los placeres venéreos, quiere a continuación mostrar cómo se ordena en torno al uso de los alimentos 1.
I. Y propone primero 2 esta conclusión: Ningún uso de los alimentos es en sí pecado.
Se prueba primero así. El fin debido de la toma de los alimentos es la conservación del cuerpo mediante el nutrimento. Luego cualquier alimento que pueda hacer esto puede tomarse sin pecado. Luego la toma de ningún alimento es en sí pecado.
Se prueba la primera consecuencia. Porque cada cosa se hace según la razón cuando se ordena según lo que conviene a su fin debido. Y lo que se hace según la razón, se hace sin pecado.
La segunda consecuencia se deja por manifiesta. Porque, ya que bajo el nombre de alimento se entiende todo lo que puede pasar al nutrimento del cuerpo, todo alimento, en cuanto tal, puede conservar el cuerpo alimentándolo. Y por eso, si cualquier alimento que pueda hacer esto puede tomarse sin pecado, se sigue óptimamente que todo alimento puede tomarse sin pecado. Y así se sigue que la toma de ningún alimento sea en sí pecado.
II. Segundo. Ningún alimento es malo según su naturaleza, porque toda cosa según su naturaleza es buena, como arriba se mostró: aunque pueda ser mala para alguien, en cuanto se contrapone a la salud de su cuerpo. Luego la toma de ningún alimento, en cuanto es tal cosa, es en sí pecado: aunque pueda haberla si alguien, contra la razón, lo usa contra su propia salud. — Se prueba la consecuencia. Porque el uso de ninguna cosa es malo en sí, a no ser que la cosa misma sea mala en sí.
Tercero. Usar las cosas para aquello para lo que son no es malo en sí. Pero todas las cosas son para el hombre. Luego usar las cosas, ya para alimento, ya para cualquier otra cosa útil al hombre, no es en sí pecado.
III. Cuarto. Los alimentos se ordenan inmediatamente al cuerpo, no al alma. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el defecto del pecado se deriva del alma al cuerpo, pero no al revés: pues decimos que hay pecado según que la voluntad se desordena.
- En torno a la prueba de la consecuencia surge una duda. Parece, en efecto, que el pecado original se deriva de la carne al alma, ya que el alma misma, por su unión a la carne, contrae la mancha del pecado original. Luego no parece universalmente verdadero que del alma se derive el defecto del pecado al cuerpo, y no al revés.
Se responde que podemos entender de dos maneras que el pecado original se deriva de la carne al alma. De un modo, porque primero infecta a la carne, la cual, junto con el alma, constituye la naturaleza humana como parte. Y de este modo es falso: porque, como declara Santo Tomás en muchos lugares, y singularmente en las Qq. de Malo, q. iv, a. 3, el pecado original está solo subjetivamente en el alma racional en cuanto es parte de la naturaleza humana. — Tampoco vale lo que se dice: que el alma contrae por su unión a la carne la mancha del pecado original. Porque esto no se dice como si la carne, infectada primero, infectara al alma; sino porque el alma no contrae esa mancha sino en cuanto es acto parte de la naturaleza humana; y no se hace acto parte de la naturaleza humana sino por la unión a la carne.
De otro modo, porque está primero en la simiente carnal de la que el hombre es generado que en el alma. Y así es verdadero que está en la simiente como en causa instrumental; pero no es verdadero que esté en ella como en causa principal, ni como en sujeto. La prueba, además, de Santo Tomás se entiende de que el defecto del pecado se deriva del alma al cuerpo como de causa principal y como de sujeto del pecado, pero no al revés, del cuerpo al alma. Y así la objeción no es nada.
IV. La segunda conclusión 3 es: La toma de alimentos puede ser pecado en cuanto repugna a la rectitud de la voluntad. Declara, además, que esto ocurre de múltiples maneras: a saber, o por repugnancia al fin propio de los alimentos, como cuando alguien, por delectación, usa alimentos contrarios a la salud del cuerpo; o por repugnancia a la condición de quien usa los alimentos, o de aquellos con quienes convive; o por repugnancia a la ley que prohíbe por alguna causa especial algunos alimentos; o a la regla que prohíbe usar algunos alimentos para refrenar la concupiscencia (entiéndase, donde esto estuviera prohibido por una regla que obliga bajo pecado).
Se confirma la conclusión con la autoridad del Señor en Matth. xv; y del Apóstol en I Cor. x, y I Tim. iv.
Por esto se excluye el error de algunos que dicen que el uso de algunos alimentos es ilícito en sí, de los cuales habla el Apóstol en el mismo lugar.
V. De lo dicho infiere Santo Tomás que tampoco la posesión de las riquezas es en sí ilícita, si se guarda el orden de la razón.
Se prueba. Porque las cosas que se poseen exteriormente son necesarias para la toma de los alimentos, para la educación de la prole, para el sustento de la familia y para otras necesidades del cuerpo. Pero estas cosas no son ilícitas, sino en cuanto salen del orden de la razón.
Se confirma. Porque el Apóstol, I Tim. ult., no condena a los ricos, sino que les entrega una cierta regla para usar las riquezas.
Por esto se excluye el error de algunos que, como refiere Agustín en el libro de Haeresibus, se llamaron con suma arrogancia Apóstoles, porque no recibían en su comunión a los que usaban de las esposas y poseían bienes propios. Y por eso son herejes, porque, separándose de la Iglesia, piensan que no tienen esperanza alguna los que usan de esas cosas de las cuales ellos carecen.
VI. En torno a la posesión de las cosas y de las riquezas, debe considerarse, según la doctrina de Santo Tomás en II-II, q. lxvi, a. 2, que en esto podemos considerar dos cosas: a saber, la potestad de procuración y de dispensación; y el uso de esas posesiones y riquezas. En cuanto a lo primero: Es lícito al hombre poseer como propias sus cosas. Porque de este modo las cosas se procuran con más solicitud y con mejor orden, y el estado de los hombres es más pacífico. — En cuanto a lo segundo: No es lícito tener las riquezas como propias, sino que deben tenerse como comunes: de modo que el hombre las comunique fácilmente a las necesidades de los otros. — Ambas cosas toca aquí Santo Tomás. La primera, cuando dice que tampoco la posesión de las riquezas es en sí ilícita; pues esto pertenece a la potestad de procuración y de dispensación. — La segunda, cuando dice si se guarda el orden de la razón; pues esto no solo se refiere a la posesión de las cosas, que debe ser justa, sino que también pertenece al uso. De donde, en su explicación, pone y que de ellas use del modo debido para su utilidad y la de los otros.
- Pero si se insistiera, diciendo que según el derecho natural todas las cosas son comunes, y que por consiguiente es contra el derecho natural la propiedad de las posesiones o de las riquezas, — se responde, según la doctrina de Santo Tomás en el mismo lugar, y en Iª IIae, q. xciv, a. 5, ad 3, que no se dice que la posesión común de todos sea de derecho natural porque a ello incline la naturaleza; sino porque la naturaleza no introdujo la distinción de las posesiones. Así como podemos decir que el hombre esté desnudo es de derecho natural, porque la naturaleza no le dio vestido, sino que el arte lo encontró. Y por eso la propiedad de las posesiones no es contra el derecho natural, como tampoco lo es que el hombre esté vestido; sino que es algo sobreañadido al derecho natural por invención humana.