Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum
Después de que Santo Tomás determinó acerca de los preceptos que se presuponen a los preceptos del decálogo, comienza a determinar acerca de los mismos preceptos del decálogo 1.
Acerca de esto, pues, hace dos cosas: primero, determina acerca de los preceptos por los que el hombre es ordenado a Dios; segundo, acerca de los preceptos por los que es ordenado al prójimo, cap. CXXI. — Acerca de lo primero hace dos cosas: primero, muestra que por la ley divina es ordenado el hombre al culto divino; segundo, muestra que ese culto no debe prestarse a otro alguno, en el capítulo siguiente.
Acerca de lo primero hace tres cosas: primero, muestra que convenientemente está ordenado por la ley divina semejante culto, que consiste en algunas cosas corporales; segundo, reprueba la opinión de algunos 2; tercero, pone la congruencia de los nombres con los que se denomina semejante culto 3. I. En cuanto a lo primero, pone esta conclusión: Convenientemente se ha provisto divinamente al hombre de que también en las cosas sensibles se le haga conmemoración de las cosas divinas. Se prueba. Es connatural al hombre recibir la cognición por los sentidos; y es dificilísimo trascender lo sensible. Por tanto, la intención del hombre, cuya mente no es vigorosa para contemplar en sí mismas las cosas divinas, debía ser reconducida a lo divino —que es la intención de la ley— mediante cosas sensibles. Cómo, sin embargo, mediante las cosas sensibles contenidas en la ley divina era elevada la mente del hombre hacia Dios, lo muestra Santo Tomás recorriendo cada género. Los sacrificios sensibles, en efecto, que el hombre ofrece a Dios, fueron instituidos no porque Dios los necesite, sino para que se represente al hombre que debe referirse a sí mismo y a todas sus cosas a Dios como a su fin, como al Creador y Gobernador y Señor del universo. — Las santificaciones mediante cosas sensibles, con las que el hombre es lavado o ungido, y cosas semejantes, junto con la pronunciación de palabras sensibles, fueron instituidas para que mediante lo sensible se represente al hombre que los donos inteligibles en él se hacen con un proceso desde lo extrínseco y de Dios, cuyo nombre se expresa con voces sensibles. — Las postraciones, en cambio, las genuflexiones y cosas semejantes, fueron instituidas no para que por ellas sea excitado Dios, como si Dios las necesitase, sino para que inciten a los hombres mismos hacia lo divino; y juntamente con esto profesemos que Dios es autor del alma y del cuerpo, a quien ofrecemos los obsequios tanto corporales como espirituales.
II. En cuanto a lo segundo 4, dice Santo Tomás que no es de extrañar que los herejes, que niegan que Dios sea autor de nuestro cuerpo, reprueben que a Dios se le hagan semejantes obsequios corporales. Pero también ellos son reprendidos. Porque no se acordaron de que son hombres, mientras juzgan que no es necesaria para la cognición y afección interior la representación de las cosas sensibles. Lo contrario aparece por la experiencia.
III. En cuanto a lo tercero 5, Santo Tomás asigna la razón de cinco nombres con los que llamamos la exhibición de estas cosas corporales a Dios. Se dice, en efecto, primero, culto de Dios: porque somos llamados «cultores» de aquellos a quienes mostramos solicitud mediante nuestras obras; pero a Dios le mostramos solicitud con nuestro acto, no para su provecho, sino para el nuestro. Añade también que con los actos interiores propiamente cultivamos a Dios, porque por ellos tendemos directamente a Dios; sin embargo, los actos exteriores también pertenecen al culto de Dios, en cuanto por ellos nuestra mente es elevada hacia Dios. Se dice segundo que semejante culto es religión: porque el hombre con tales actos se liga de algún modo, para no vagabundear lejos de Dios. Y también porque siente que por un cierto instinto natural está obligado a rendir a Dios reverencia a su modo. Se dice tercero que la misma religión es piedad: porque a Dios, Padre de todos, por ella se le rinde honor. Y por eso son llamados impíos los que se oponen a las cosas que pertenecen al culto divino. Se dice cuarto que lo que exhibimos en honor de Dios es servicio: porque todo nuestro ser está en poder de Dios, y todo lo que hay en nosotros se lo debemos, por lo cual verdaderamente es nuestro Señor. Se dice quinto, latría. Porque Dios es Señor no per accidens, como todo 6 hombre (es decir, el que tiene dominio), sino por naturaleza: por eso el servicio se debe de una manera a Dios y de otra al hombre, al que estamos sometidos per accidens, en cuanto tiene algún dominio particular en las cosas, y su dominio se deriva 7 de Dios (es decir, por encima de lo que se debe por naturaleza). Por eso el servicio que se debe a Dios es llamado entre los griegos especialmente latría.
-
Acerca de este nombre culto divino, o culto de Dios, hay que advertir, según la doctrina de Santo Tomás en II^a II^ae, q. lxxxi, a. 1 8, que se dice que alguno cultiva algunas cosas cuando las frecuenta ya sea recordándolas, ya sea honrándolas, ya sea con su presencia: así los agricultores se llaman así porque cultivan los campos, y los frecuentan con su presencia y sus trabajos; y los habitantes se llaman así porque cultivan los lugares que habitan. En este sentido deben entenderse las palabras del propio Santo Tomás en este lugar, cuando dice que somos llamados a cultivar aquellas cosas a las que mediante nuestras obras aplicamos solicitud: el sentido, en efecto, es que decimos cultivar aquellas cosas que frecuentamos con nuestras obras, con solicitud y diligencia. Pero algunas cosas las frecuentamos con nuestras obras para el provecho de ellas: así cultivamos los campos para que fructifiquen. Mas a Dios no se dice que lo frecuentemos con nuestras obras para su provecho y utilidad, sino que lo frecuentamos con la recordación y la honra, porque por tales actos aprovechamos hacia Dios, como se dijo arriba. Por esto la exhibición del honor que rendimos a Dios mediante cosas sensibles, pero ante todo mediante la interior recordación y veneración de él, convenientemente se denomina culto de Dios, porque es frecuente recordación de Dios y honra.
-
Acerca de lo que se dice, que el hombre es señor per accidens, y Dios en cambio por naturaleza, hay que atender que de otro modo se ha de hablar del dominio con el que uno regula y dirige a otro en sus obras, y de otro modo del dominio con el que todo lo que hay en el súbdito es del señor y a él se le debe. Item, de otro modo se ha de hablar de la aptitud para dominar, y de otro modo de la dominación actual. Si hablamos del dominio del primer modo, así, en cuanto a la aptitud y conveniencia de la dominación, algunos hombres no per accidens, sino por naturaleza, son señores. Los que sobresalen por su ingenio son naturalmente señores, como se dice en Prov. xi 9: El necio será siervo del sabio; y es sentencia del Filósofo en su Política 10. — En cuanto a la dominación actual, sin embargo, nadie es señor por naturaleza, sino per accidens: en cuanto que algunos eligen estar sometidos a la dirección y gobernación de uno solo. Y vemos con frecuencia que los que sobresalen por su ingenio son sometidos y regulados, mientras que los torpes y rudos rigen y gobiernan. Pero si hablamos del dominio del segundo modo, así es manifiesto que conviene al hombre per accidens. Vemos, en efecto, que aquel que era verdaderamente señor de otro, y de quien el otro era siervo, se hace siervo del otro. Lo cual es señal de que semejante dominio no es según la naturaleza, puesto que las cosas naturales no varían, sino que más bien conviene al hombre per accidens y contra la naturaleza. De este segundo dominio, pues, habla Santo Tomás en este lugar. Lo cual es claro por el hecho de que, hablando del dominio de Dios, dice: puesto que todo lo que hay en nosotros se le debe, y por esto verdaderamente es nuestro Señor. — Puede también entenderse de la dominación actual, la cual también dijimos que conviene al hombre per accidens. Pero lo primero es mejor.
-
Acerca del nombre latría, hay que considerar que no significa el culto de Dios entre los teólogos como si esta fuera la significación propia del nombre. Como en efecto dicen Suidas 11 y otros griegos, latría es servidumbre o servicio por merced: se deduce, en efecto, originalmente de este nombre latron, que significa premio y merced. Pero pienso que este nombre fue asumido por los católicos griegos para significar particularmente el culto de Dios y el servicio que se rinde a Dios, porque quienes presentan a Dios un servicio con ánimo sincero esperan un gran premio y una gran merced.