Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei
Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi
Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur
Después de que Santo Tomás mostró que la ley divina ordena al hombre al amor de Dios, muestra a continuación que también lo ordena a la fe1.
I. Y pone esta conclusión: Por la ley divina los hombres son obligados a la recta fe.
Se prueba primero así. El principio de la dilección espiritual debe ser la visión intelectual. Se declara por semejanza con la amación corporal. — Pero la visión de aquel inteligible espiritual2 que es Dios no puede ser tenida por nosotros sino por la fe. Y en especial según que en su fruición consiste nuestra beatitud: porque excede la razón natural. — Luego etc.
Para la evidencia de esta razón, hay que considerar que, puesto que arriba3 se mostró que la ley divina induce a los hombres al amor según su estado perfecto, es decir, según que fue dada en el tiempo de la gracia, eso debe entenderse del amor de Dios por el cual se le ama como último fin de nuestra beatitud. Pero a este conocimiento no podemos ascender sino por la fe, por la cual creemos que Dios es el objeto de nuestra última beatitud. Por eso la ley divina, que primero nos induce al amor de Dios, secundariamente también nos induce a la recta fe, sin la cual no podríamos amar a Dios. Y este es el fundamento de esta razón.
Debe advertirse además que amor se dice propiamente en el apetito sensitivo, aunque también se transfiere al apetito intelectivo, como se tiene en III Sent., d. XXVII, q. II, a. 1; en cambio, dilectio se dice en el apetito intelectivo. Por tanto, como el amor de una cosa corporal pertenece al apetito sensitivo en cuanto tal, y el amor de la cosa espiritual a la voluntad, Santo Tomás llamó amación al amor de la cosa corporal, con lo cual se significa el salir en acto del amor sensitivo; y llamó dilección al amor de la cosa espiritual.
Debe atenderse también que, cuando se dice que el principio de la amación corporal es la visión que es por el ojo, o bien Santo Tomás no habla de la amación corporal universalmente, sino de alguna, a saber, aquella por la cual alguien se inclina hacia la cosa vista; o bien por el nombre de visión por el ojo entiende toda aprehensión sensitiva. Pone, sin embargo, la visión por el ojo, porque por ella principalmente los hombres son inducidos al amor.
II. Segundo. La ley divina ordena al hombre a que esté totalmente sometido a Dios. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque así como el hombre se somete a Dios amando en cuanto a la voluntad, así también creyendo en cuanto al entendimiento. Pero no creyendo algún falso: porque por parte de Dios, que es la verdad, ningún falso puede proponerse al hombre (como ciertamente que deba ser creído).
- Pero se presenta una duda. Pues parece que la ley divina induce a creer algún falso. Porque cuando Dios preceptó a Abraham que matara a su hijo 4, por ello se inducía a Abraham a creer que su hijo debía ser matado por él. Lo cual, sin embargo, era falso. Luego etc.
Se dice que por aquel precepto no se inducía a Abraham a creer que su hijo debía ser matado por él, sino bajo esta condición: si no se revocaba el precepto. Y esto era verdadero, y no falso: porque verdaderamente iba a ser matado por él a no ser que Dios revocara el precepto.
Pero cómo a la fe no puede subyacer lo falso lo muestra Santo Tomás en IIa IIae, q. I, a. 3; y en III Sent., d. XXIV, q. I, a. 1 5.
III. Tercero. Quien yerra acerca de Dios no conoce a Dios, sino que aprehende algo en lugar de Dios. Luego quien yerra acerca de Dios ni puede amarle ni desearle. Pero la ley divina tiende a que los hombres amen y deseen a Dios. Luego etc.
Se prueba la primera consecuencia. Porque según que algo es conocido, según eso es amado y deseado.
Pero el antecedente se prueba por la diferencia entre los compuestos y los simples. Porque en los compuestos, quien yerra acerca de alguno de los principios esenciales, aunque no conozca la cosa simpliciter, sin embargo la conoce secundum quid, por ejemplo según el género; en los simples, en cambio, tal cual es Dios, cualquier error (a saber, acerca de lo esencial) excluye totalmente el conocimiento de la cosa.
-
Para la evidencia de esta razón, hay que considerar primero que a todos los simples es común que su esencia no se componga de varias partes. Por eso, aunque en las cosas simples creadas se toman género y diferencia, en cuanto en ellas el esse difiere de la esencia, y según la proximidad a aquello y la remoción se toman el uno y la otra, como se mostró en lo anteriores 6, sin embargo, en ellas no corresponden al género y a la diferencia partes diversas, como sucede en las cosas materiales, en las cuales el género se toma de la materia y la diferencia de la forma. Por eso no puede errar alguien acerca de la diferencia de ellas permaneciendo el conocimiento de ellas según el género, en cuanto depende de la parte de la cosa: porque, removida la diferencia de ellas en cuanto a lo que está en la cosa, no permanece nada de ella de donde se tome el género, ya que ambos se toman de lo mismo. De donde, si alguien estimara que la inteligencia que mueve el orbe de Saturno es substancia corpórea, de ningún modo aprehendería la substancia de aquella inteligencia: porque el mismo género de substancia no se toma de otra cosa perteneciente a su esencia distinta de su diferencia, que es incorpóreo; y por eso, existiendo el error acerca de su diferencia, no permanece nada aprehendido de ella, de parte de la cosa, que corresponda a su género. Aunque entonces parezca aprehenderse algo de ella, porque se aprehende de ella la substancia, que le es común con otras, esto sin embargo no es verdadero: porque la substancia no es su género sino lógicamente y según la aprehensión de la razón, no metafísicamente y de parte de la cosa.
-
Hay que considerar en segundo lugar que las substancias creadas simples difieren de la primera substancia, que es la simplicísima, en que en ellas hay algo accidental; en la primera substancia, en cambio, no hay ningún accidente, sino que todo lo que en ella está es su esencia. Por eso, como aquí se dice, puesto que con error acerca de los accidentes de una cosa permanece el conocimiento de la cosa, puede alguien errar acerca de los accidentes de una substancia simple creada permaneciendo su conocimiento acerca de lo substancial. Pero como en los simples el error acerca de uno de lo esenciales quita totalmente el conocimiento de la cosa, por eso todo error acerca de Dios, a quien todas las cosas son esenciales, quita totalmente su conocimiento. Por eso dice absolutamente Santo Tomás que quienquiera que yerra acerca de Dios, no le conoce.
IV. Cuarto. A la ley divina pertenece prohibir los vicios. Luego también excluir las opiniones falsas acerca de Dios y acerca de las cosas que son de Dios. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque, como el bien del entendimiento es lo verdadero, la opinión falsa se comporta en lo inteligible como el vicio opuesto a la virtud en lo moral.
Se confirma la conclusión por la autoridad del Apóstol, Heb. XI, y Deut. 7 VI.
Por ello se excluye el error de los que dicen que nada importa para la salvación del hombre con cualquier fe que sirva a Dios.
Debe advertirse que el error aquí aducido se excluye óptimamente por lo dicho. Porque si la recta fe se procura por la ley divina; y esta misma recta fe nos es preceptuada: donde no hubiere recta fe, no se guarda la ley divina, y por consiguiente no podrá llegarse a la salvación. Es constante, sin embargo, que no toda fe es recta: pues una dice a otra cosas contrarias. Por eso es imposible que el hombre se salve en cualquier fe, sino que solo en la recta puede alguien salvarse.