Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

En segundo lugar muestra Santo Tomás cuál sea la adhesión que la ley divina pretende .

Sobre esto, pues, hace dos cosas: primero, muestra que tal adhesión es por el amor; segundo, que es también por la fe, cap. CXVIII.

Y como en el amor de Dios se contiene el amor del prójimo, primero prueba que la ley divina ordena al hombre hacia el amor de Dios; segundo, que hacia el amor del prójimo, en el capítulo siguiente.

I. En cuanto a lo primero, propone esta conclusión: La intención de la ley divina ordena principalmente a amar a Dios.

Y arguye primero así. El hombre se adhiere principalmente a Dios por el amor. Luego, etc. — Es clara la consecuencia. Porque la intención de la ley divina es principalmente que el hombre se adhiera a Dios.

El antecedente, en cambio, se prueba. Porque, puesto que solo el hombre puede adherirse a Dios con el entendimiento y la voluntad, y no con las fuerzas inferiores; la adhesión que es por el entendimiento recibe complemento por la que es por la voluntad, mediante la cual el hombre de algún modo descansa en lo que el entendimiento aprehende. Pero la voluntad se adhiere a aquel a quien se adhiere por miedo por otra cosa, a saber, para evitar el mal que le amenaza si no se adhiere; en cambio, a aquel a quien se adhiere por amor, se adhiere por sí mismo. Pero lo que es por sí es más principal que lo que es por otra cosa.

  1. Para la evidencia de esta razón, hay que considerar que el acto por el cual la voluntad se adhiere a algo podemos considerarlo de dos maneras: de un modo, por precisión respecto del acto del entendimiento que aprehende la cosa querida; de otro, en cuanto incluye el acto del entendimiento, puesto que no es sino de la cosa conocida. Si se toma por precisión, en cuanto se distingue formalmente del acto del entendimiento: así, hablando absolutamente, el hombre no se adhiere a Dios máximamente por la voluntad, sino más bien por el entendimiento; ya que la cognición se hace por el hecho de que lo conocido es recibido en el cognoscente, y el entendimiento en acto sea lo entendido en acto ; pero el querer es una inclinación hacia la cosa querida.

Pero si se toma por inclusión del acto del entendimiento: así, mayor es la adhesión por la voluntad que por el entendimiento; pues más se adhiere a Dios quien tiene a Dios en sí mismo por la cognición y en él descansa de algún modo por el amor, que quien solamente conoce a Dios y no lo ama. Y de este modo entiende Santo Tomás que la adhesión por la voluntad es mayor que la que es por el entendimiento. Lo cual aparece de que dice que la adhesión que es por el entendimiento recibe complemento por la que es de la voluntad. Pues con esto da a entender que mayor es la adhesión por la voluntad y el entendimiento a la vez, que la adhesión que es por el solo entendimiento: porque la que es por el solo entendimiento carece del complemento de su perfección; en cambio, la que es por el entendimiento y la voluntad tiene el complemento de su perfección.

II. Segundo. El amor del Sumo Bien hace máximamente buenos. Luego, etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el fin de cualquier ley, y máximamente de la divina, es hacer buenos a los hombres.

El antecedente, en cambio, se prueba así. El hombre se dice bueno por el hecho de tener buena voluntad, por la cual reduce a acto todo el bien (a saber, sobreañadido) que hay en él. Pero la voluntad es buena por el hecho de querer el bien, y máximamente el bien máximo, que es el fin. Luego, cuanto más quiere la voluntad tal bien, tanto más bueno es el hombre. Pero el hombre quiere más lo que quiere por amor que lo que quiere solo por miedo: ya que lo querido por miedo está mezclado con lo involuntario. Luego, etc.

III. Tercero. La bondad del hombre es por la virtud: ya que esta hace bueno al que la tiene. Por donde también la ley pretende hacer virtuosos; y los preceptos de la ley versan sobre los actos de las virtudes. Luego el amor del bien es lo último pretendido en la ley divina. — Se prueba la consecuencia. Porque es de la condición de la virtud que el virtuoso opere firmemente y con deleite. Lo cual hace máximamente el amor.

Nótese que esta razón supone que la intención de la ley es hacer buenos a los hombres. Así, pues, como el hombre es bueno por el hecho de operar por amor de la virtud, ya que es bueno por la virtud; y la virtud exige que opere por amor, de lo contrario no operaría firmemente y con deleite, lo cual es de la razón de la virtud: óptimamente se sigue que la intención de la ley divina es que el hombre ame; y máximamente al Sumo Bien, que es Dios.

IV. Cuarto. Los legisladores mueven por el imperio de la ley promulgada a aquellos a quienes se da la ley. Luego pretenden que se muevan perfectísimamente. Luego la intención de todo legislador es que el hombre ame a Dios.

Se prueba la primera consecuencia. Porque todo agente pretende la perfección en aquello que hace: a saber, en cuanto puede; y en cuanto la naturaleza del efecto lo exige. — La segunda, en cambio, se prueba: porque los que tienden al mismo Dios amando, se mueven perfectísimamente hacia él. Mas la razón de esto es que, en todas las cosas que son movidas por algún primer motor, algo es movido más perfectamente cuanto más participa de la moción y semejanza del primer motor. Pero Dios, que es el dador de la ley divina, hace todas las cosas por su amor.

Se confirma por la autoridad de I Tim. I; y de Matth. XXII.

V. De esto infiere Santo Tomás que, convenientemente, la ley nueva, como más perfecta, se dice ley del amor; y la ley vieja, como menos perfecta, se dice ley del temor.

  1. Sobre este corolario se presenta una duda. Pues la ley vieja es ley dada por Dios a los hombres igual que la ley nueva, que es la ley del Evangelio. Pero se ha mostrado que la ley divina ordena a los hombres al amor de Dios, y no al temor. Luego la ley vieja no debe llamarse más ley del temor que del amor: o, si ha de llamarse ley del temor, es falso que la ley divina ordene al amor, hablando universalmente.

  2. Para la evidencia de esto, hay que considerar, por la doctrina de Santo Tomás en Ia IIae, q. CVII, a. 1, que la ley vieja y la nueva no se distinguen así como si fueran dos leyes teniendo del todo dos fines, antes el fin de ambas es uno, a saber, que los hombres se sometan a Dios: sino que se distinguen como lo perfecto y lo imperfecto en la misma especie; pues la ley vieja es menos perfecta que la ley nueva, y ordena más remotamente al fin de la ley. Y por eso la ley vieja, que se daba a los imperfectos, se decía ley del temor: porque los hombres eran inducidos a la observancia de los preceptos y a la sujeción a Dios por la amenaza de los castigos. Pero la ley nueva, que se da a los más perfectos, se dice ley del amor: porque, como su principalidad consiste en la misma gracia infusa en los corazones, no por temor de los castigos, sino por amor de la virtud y de Dios induce a los hombres a la observancia de los preceptos. Por donde, aunque los preceptos de la caridad se dieran en la ley vieja, con todo la misma ley no inclinaba a que los preceptos divinos se observaran por amor. En la ley nueva, en cambio, se dan los preceptos de la caridad, y por la misma ley, que consiste principalmente en la gracia del Espíritu Santo infusa en los corazones de los fieles, el hombre se inclina per se, como hacia algo propio, a que por amor de Dios le esté sometido y a él se adhiera por amor.

Lo que se ha dicho, pues, de que la ley divina tiende a que el hombre ame a Dios, debe entenderse de la ley divina tomada según su perfección, y no de ella según que se da a los más imperfectos. Y por eso infiere Santo Tomás que la ley nueva, como más perfecta, se dice ley del amor, como si dijera: Cuando se ha dicho que la ley divina pretende el amor de Dios, se entiende de la ley perfecta, cual es la ley nueva y la ley del Evangelio, escrita en los corazones de los hombres , por donde se dice ley del amor: pero no se entiende de la ley imperfecta, cual es la ley vieja, escrita en las tablas, que se llama ley del temor. — Y por esto es clara la solución a las objeciones.

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work