Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum
I. Después de haber mostrado Santo Tomás que fue necesario que al hombre le fuese dada por Dios una ley, ahora quiere mostrar qué sea aquello que la ley divina se propone 1.
En torno a esto hace dos cosas: primero, muestra qué se propone por razón de la necesidad del precepto; segundo, qué se propone por razón de la utilidad del consejo, cap. CXXX.
En torno a lo primero hace dos cosas: primero, determina acerca de los preceptos que se presuponen a los preceptos del Decálogo, que son el precepto del amor y el precepto de la fe, como se dice en Iª IIae, q. c, a. 4, ad 1; segundo, determina acerca de los preceptos del Decálogo, cap. CXIX.
En torno a lo primero hace dos cosas: primero, muestra que el hombre por la ley divina se ordena a Dios; segundo, de qué modo se ordena a Dios, en el capítulo siguiente.
- En orden a lo primero se pone esta conclusión: La ley divina se propone ordenar principalmente al hombre a Dios.
Se prueba primero así. El fin que Dios se propone es el mismo Dios. Luego la ley divina se propone ordenar principalmente al hombre a Dios. — Se prueba la consecuencia. Porque cada legislador se propone inducir principalmente a los hombres, por medio de las leyes, a su fin: como es patente en el jefe del ejército y en el rector de la ciudad.
II. Segundo. El fin de la criatura humana es adherirse a Dios, puesto que en esto consiste su felicidad. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque, como la ley sea cierta razón de la divina providencia del que gobierna, promulgada a la criatura racional; y la gubernación de Dios providente conduzca cada cosa a sus fines propios: por la ley dada divinamente el hombre se ordena principalmente a su fin.
Para la evidencia de estas cosas, hay que atender primero que, aunque la divina providencia, en cuanto a la entidad que dice en Dios, sea una simpliciter y no tenga en sí pluralidad alguna, como también la ciencia divina; sin embargo, por parte de los objetos en los que termina, tiene multiplicidad, porque muchas son las cosas que caen bajo la providencia, y de varios modos son conducidas a sus fines. Y así podemos decir que en Dios hay varias providencias, y varias razones del orden de las cosas al fin: por ejemplo, que la razón del orden de los cuerpos celestes a su fin es una providencia, o sea, una razón de la providencia divina; y la razón del orden de las cosas corruptibles a sus fines es otra providencia, y otra razón de la providencia divina; y de manera semejante, la razón del orden de los actos humanos al fin es otra razón de la divina providencia. Por eso, pues, dijo Santo Tomás que la ley es cierta razón de la divina providencia, y no, que sea absolutamente razón de la divina providencia: para, digo, mostrar que la ley dada divinamente no es universalmente la divina providencia, según, a saber, que se extiende a todas las cosas previstas; sino que es una razón particular de la divina providencia, por la cual los actos humanos son conducidos al fin.
Hay que atender segundo, conforme a la doctrina de Santo Tomás en la cuestión antes alegada, art. 4 2, que, para que alguna razón y ordenación del entendimiento práctico tenga razón de ley respecto del hombre, se requiere que sea promulgada, y que por la misma promulgación llegue a la noticia de los hombres a quienes tal ley se impone: de otro modo no tendría fuerza de obligar. Por eso, explicando la ley dada divinamente, dice que es cierta razón de la divina providencia del que gobierna, promulgada a la criatura racional, esto es, promulgada, — y conducida a la noticia de los hombres por Moisés y otros, así como por la Sagrada Escritura.
III. Tercero. Son tenidos principalmente en mira por la ley divina aquellos actos que son óptimos. Pero entre todos los actos humanos son óptimos aquellos con los que el hombre se adhiere a Dios, como más cercanos al fin. Luego etc. — Se prueba la mayor. Porque la intención de cualquier legislador es hacer buenos a aquellos a quienes da la ley: de donde también los preceptos de la ley deben versar sobre actos de las virtudes.
En torno a esta proposición, La intención de cualquier legislador es hacer buenos a aquellos a quienes da la ley, hay que advertir, conforme a la doctrina de Santo Tomás en Ia IIae, q. xcii, a. 1, que esto se entiende o simpliciter, o secundum quid. Si el legislador se propone el bien simpliciter, entonces se propone hacer a sus súbditos simpliciter buenos. Si, en cambio, se propone un bien útil o deleitable para sí, o repugnante a la justicia divina, entonces se propone hacerlos buenos no simpliciter, sino en orden a tal régimen: a saber, que los súbditos sean bien obedientes a su régimen, lo cual es un bien en orden a tal régimen. Sin embargo, el buen legislador siempre se propone hacerlos buenos simpliciter.
IV. Cuarto. La ley dada divinamente tiene entre los hombres eficacia por esto, que el hombre se somete a Dios. Luego etc. — Se prueba el antecedente. Porque no es constreñido por la ley del rey quien no le está sometido. — Y la consecuencia se prueba: porque aquello debe ser lo principal en la ley de donde la ley tiene su eficacia.
Pero parece que esta razón no vale. Porque, de que la ley divina tenga eficacia por el hecho de que el hombre se somete a Dios, no se sigue sino que lo principal en la ley divina es que el hombre sea súbdito de Dios. Mas esto no es adherirse a Dios, que era lo que se pretendía: pues otra cosa es estar sometido a alguno, y otra adherirse a él.
Se responde que la razón procede excelentemente. Pues adherirse aquí no se toma según la proximidad del sitio, sino según la adherencia de la mente. Y por eso estar sometido a Dios por la obediencia, con la cual alguno se somete voluntariamente a la ley divina, es lo mismo que adherirse a Dios por la voluntad. Y por ello, al inferirse uno, es lo mismo que si se infiriese el otro.
Se confirma la conclusión por la autoridad del Deuteronomio x.