Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam
Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum
Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter
Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum
Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur
Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas
Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo
Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur
Después de que Santo Tomás mostró que la criatura racional cae de un cierto modo particular bajo la divina providencia, en cuanto es dirigida no sólo según la congruencia de la especie, sino también según la congruencia del individuo, determina además el modo mismo de la divina gubernación respecto de los individuos racionales, en cuanto tales1.
En torno a esto hace dos cosas: primero, muestra que corresponde a Dios dar leyes a los hombres; segundo, que a él corresponde castigar o premiar a los hombres, cap. CXL.
En torno a lo primero hace dos cosas: primero, muestra que fue necesario que por disposición divina se dieran leyes a los hombres; segundo, a qué tiende la ley divina, lo manifiesta en el capítulo siguiente.
I. En orden a lo primero, se pone esta conclusión: Fue necesario que al hombre se le diera por disposición divina la ley.
Se prueba primero así. Los actos de los irracionales, en cuanto pertenecen a la especie, son dirigidos por Dios mediante cierta inclinación natural, la cual sigue a la naturaleza de la especie. Luego, sobre esto, debe darse algo a los hombres por lo que sean dirigidos en sus acciones personales. Pero esto lo llamamos ley. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque así como los actos de los irracionales son dirigidos por Dios por la razón de que pertenecen a la especie, así los actos humanos son dirigidos por Dios según que pertenecen al individuo.
Adviértase que la ley, como se dice en lo que sigue, no es otra cosa que la regla y medida por la cual los actos de alguno son dirigidos y gobernados. Por eso dice aquí Santo Tomás que llamamos ley aquello por lo que los hombres son dirigidos en sus actos personales.
II. Segundo. La criatura racional está así sometida a la divina providencia que participa incluso de cierta semejanza de ella, en cuanto puede gobernar tanto sus propios actos como otras cosas. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque aquello por lo que se gobiernan los actos de alguno se dice ley.
Ha de advertirse que la eficacia de esta razón consiste en esto: que, así como todas las cosas que hay en el universo son gobernadas por Dios mediante cierta ley y regla, siendo la misma divina providencia ley y regla de todas; así, como los actos humanos son gobernados por el mismo hombre, que posee cierta semejanza participada de la divina providencia, es necesario que el hombre tenga de Dios alguna regla y ley con la cual dirija sus actos, la cual ley, es claro, sea cierta participación de la divina providencia.
III. Tercero. Sólo conviene que se dé ley a los que conocen la razón de su obra. Pero esto conviene sólo a la criatura racional. Luego sólo a ella fue conveniente que se le diera ley. — Se prueba la mayor. Porque la ley es cierta razón y regla de obrar.
- En torno a la prueba de la mayor, ha de considerarse, según la doctrina de Santo Tomás en Iª IIae, q. xc2, que la razón aquí se toma por aquello que por el acto del entendimiento se constituye, a cuyo modo todo concepto producido por acto del entendimiento, sea complejo sea incomplejo, se dice ratio. Aquel, pues, concepto que la razón práctica forma sobre las acciones por ejercer, el cual concepto es cierta proposición universal sobre lo que ha de hacerse, se llama razón y regla de la acción: porque según que el entendimiento determina que alguna acción debe hacerse, así debe ejercerse. Nada, pues, otra cosa es decir que la ley es razón y regla de obrar, que decir que la ley es la concepción del entendimiento práctico según la cual la operación debe dirigirse y regularse: del mismo modo que la operación artificial se regula por el arte existente en la mente del artífice.
Esta razón, y la que inmediatamente sigue, prueba no sólo que a los hombres conviene que se les den leyes, sino también que entre los animales sólo a los hombres deban darse.
IV. Cuarto. A aquellos debe darse ley en los que está el hacer y el no hacer. Pero esto conviene sólo a la criatura racional. Luego etc.
Adviértase que la razón por la cual sólo a aquellos debe darse ley en cuya potestad está el hacer o no hacer, es que, como se dice en Iª IIae, en el lugar alegado3, la ley es cierta regla y medida de los actos, según la cual alguno es inducido a obrar, o retraído del obrar. Porque a aquellas cosas a las que alguno es inducido por necesidad de la naturaleza, no conviene que sea inducido por ley sobreañadida a la naturaleza. Y mucho menos es necesario que por la ley sea retraído de ellas: ya que es imposible que no se hagan del modo que la necesidad de la naturaleza exige. De donde tampoco a los brutos se da propiamente ley, porque por natural instinto son llevados a sus acciones. Pero a aquello que alguno puede hacer y no hacer, puede ser inducido para que lo haga, o también retraído para que no lo haga. Por eso en torno a esto es necesario que se dé ley, para que por ella se haga la dirección de los actos libres.
V. Quinto. La criatura racional alcanza su fin último en Dios y de Dios. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque de aquel por quien cada uno es conducido al fin recibe la ley, siendo capaz de ella: como el artífice inferior del arquitecto, y el soldado del caudillo del ejército. Mas la razón de esto es que la razón de cualquier obra se toma del fin: pero la ley es la razón de la obra.
Se confirma la conclusión con la autoridad de Jeremías XXXI; y de Oseas VIII.