Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit
Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem
Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non
Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis
Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam
Caput C: De Miraculis
Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula
Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula
Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum
Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant
Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem
I. Visto que las obras de los magos tienen su eficacia de una substancia intelectual, quiere a continuación mostrar Santo Tomás que tal substancia no es buena ni loable 1.
Sobre esto hace dos cosas. Primero, muestra que semejante substancia no es buena ni loable; segundo, inquiere sobre su malicia, en el capítulo siguiente.
En cuanto a lo primero, argumenta primero así. Por las artes mágicas se presta patrocinio a algunos que son contrarios a la virtud, a saber, los hurtos, los adulterios y males semejantes; de donde también quienes usan tales artes son llamados malefici. Luego la naturaleza intelectual no está bien dispuesta según la virtud, de cuyo auxilio usan las artes mágicas. — Se prueba la consecuencia. Porque prestar patrocinio a cosas contrarias a la virtud no es propio de un entendimiento bien dispuesto.
II. Segundo. De tales artes usan por lo común hombres criminales. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque no es propio de un entendimiento bien dispuesto según la virtud ser familiar y prestar patrocinio a los criminales, y no a cualesquiera varones excelentes.
Si se dijera, según la mente de Teofrasto 2, a las razones precedentes, que la substancia intelectual que presta eficacia a las operaciones mágicas no es mala por sí, sino sólo por accidente, en cuanto es arrastrada por los magos al uso de los males: como también la virtud de alguna hierba es buena, sin embargo se vuelve mala para alguno en cuanto médicos pervertidos la usan mal: — consta que esto no es nada. Porque semejante substancia intelectual concurre voluntariamente a las obras de los magos, y no es arrastrada por ellos al mal uso, al modo de las cosas inanimadas. Y por eso, si concurre a obras malas, esto no es sino por su mala disposición.
III. Tercero. Por semejantes artes los hombres no alcanzan ningún provecho en los bienes de la razón, que son las ciencias y las virtudes, sino en cosas mínimas, como es el hallazgo de los hurtos, la aprehensión de los ladrones y cosas semejantes. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque, puesto que el oficio del entendimiento bien dispuesto es reducir a los hombres a los bienes de la razón, que son los bienes propios de los hombres, apartarse de éstos, arrastrándolos hacia algunos bienes mínimos, es propio de un entendimiento indecentemente dispuesto.
Nótese que, si bien por las artes mágicas a veces se reciben algunas enseñanzas de las ciencias, sin embargo, en la mayor parte se ejercen hacia cosas mínimas. Por eso, cuando dice Santo Tomás que por semejantes artes los hombres no alcanzan provecho en los bienes de la razón, se entiende en la mayor parte.
O bien debe entenderse del provecho en los bienes de la razón respecto del juicio sobre lo que ha de hacerse, y respecto de las operaciones de las virtudes; no empero respecto de la sola cognición especulativa. Vemos, en efecto, que los hombres que usan semejantes artes no proveen por ellas en los actos de las virtudes, que son los bienes de la razón, sino que más bien son arrastrados a los vicios y abominan del verdadero juicio de la razón.
IV. Cuarto. En las operaciones de las artes antes dichas parece cierta ilusión e irracionalidad. Pues requieren un varón no tocado por la cosa venérea, cuando sin embargo a veces se las emplea para conciliar concúbitos ilícitos. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque en la operación del entendimiento bien dispuesto nada irracional y diverso de sí mismo aparece.
Quinto. De algunos se lee que, en la ejecución de estas artes, mataron niños inocentes. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque no está bien dispuesto según el entendimiento el que, mediante algunos crímenes cometidos, es provocado a prestar auxilio a alguno.
Nótese que con el nombre de entendimiento en las razones anteriores no toma Santo Tomás la potencia intellectiva tomada precisamente, sino la naturaleza intelectual. La cual se dice bien dispuesta según la virtud y según la costumbre cuando, según las reglas de la razón y del entendimiento, es dirigida en sus operaciones; pero mal, cuando no opera según tales reglas. Porque, como el verdadero juicio del entendimiento exige que no se preste auxilio a los que, para alcanzar alguna su comodidad, cometen graves crímenes; antes bien, que sean repelidos e impedidos: por eso no está bien dispuesta aquella substancia intelectual que presta auxilio a semejantes hombres.
V. Sexto. En las obras de los magos se hacen algunas cosas con las que los hombres son burlados y engañados. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque, puesto que el bien propio del entendimiento es la verdad, y del bueno es inducir al bien: parece propio del entendimiento bien dispuesto conducir a otros a la verdad.
Séptimo. Los magos en sus invocaciones usan de algunas mentiras, con las que atraen a aquellos cuyo auxilio usan: como que, si no acude invocado prestando su ayuda, el que invoca quebrantará el cielo, o depondrá los astros, como Porfirio refiere in Epistola ad Anebiotem 3. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el entendimiento bien dispuesto es atraído por la verdad, en la que se deleita, no empero por mentiras.
Octavo. Los magos invocan suplicantes esas substancias, como a superiores; pero cuando han venido, les imperan como a inferiores. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque no parece de quien tiene el entendimiento bien dispuesto que, si es superior, se someta como inferior al que le impera; o, si es inferior, que sufra que se le haga súplica como a superior.
Nótese que, si bien Matth. III, pone la Glossa 4 un grado de humildad, en el que está toda justicia, someterse, es decir, al menor; no es empero grado de humildad someterse al inferior que se arroga el imperio sobre el superior, y obedecerle. Antes bien, sería contra la razón y contra el orden instituido por Dios, que gobierna lo inferior por lo superior 5. Por eso bien se dice aquí que no es de entendimiento bien dispuesto que, si es superior, se someta al que le impera como inferior.
En último lugar dice Santo Tomás que por esto se excluye el error de los gentiles, atribuyendo tales operaciones a los dioses.