Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia
Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum
Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros
Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum
Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus
Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt
Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus
Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis
Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae
Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur
Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis
Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit
Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae
Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit
Puesto que se ha mostrado arriba 1 que la inmovilidad de la divina providencia no impone necesidad a las cosas providas, Santo Tomás quiere mostrar que tampoco excluye la utilidad de la oración 2.
Sobre esto hace dos cosas: primero, muestra lo propuesto; segundo, muestra que no es inconveniente que las peticiones de los orantes no sean siempre admitidas por Dios, en el capítulo siguiente 3.
I. En orden a lo primero, puesto por delante que la oración no se derrama hacia Dios para que la eterna disposición de la providencia sea mudada, sino para que alguien alcance lo que desea; se argumenta primero así. A la sobreeminencia de la bondad divina pertenece que distribuya el ser y el bien-estar a todos según cierto orden. Mas todas las cosas desean naturalmente el bien. Luego es conveniente que, conforme a su bondad, colme los deseos piadosos que se expresan por la oración.
Advierte que el sentido de esta razón es: — Porque a la bondad divina pertenece distribuir el ser y el bien-estar a todos según cierto orden, es decir, dar a una cosa una bondad mediante otra, y usar causas medias para conferir bondad a las cosas conforme a la condición de su naturaleza; mas el orden natural de cada cosa al bien es mediante el deseo, pues naturalmente cada cosa tiende a su bien mediante una inclinación, que aquí se llama deseo: es conveniente que Dios conceda a la criatura su bien mediante el deseo del bien, así como mediante otras causas produce algunos efectos. Esto, empero, es colmar el deseo de la criatura. Por eso es conveniente que colme el deseo de la criatura. — Mas la criatura racional expresa su deseo por la oración. Luego es conveniente que Dios colme los deseos de la criatura racional expresados por la oración.
II. Pero en orden a la misma conclusión, ha de advertirse, según la doctrina de Santo Tomás IIª IIae, q. LXXXIII, a. 1; et IV Sent., d. xv 4, que la oración, según aquí hablamos de oración, y de la cual los teólogos determinan muchas cosas, no significa otra cosa que cierta petición que el hombre hace a Dios. De donde Agustín, en el Libro de Verbis Domini 5, dice que la oración es cierta petición; y Damasceno, en el tercer libro 6, dice que la oración es petición a Dios de las cosas convenientes. Mas como imperar es propiamente acto de la razón, porque por el imperio los súbditos son aplicados por el que impera a la consecución de lo que se desea, en lo cual se importa cierta ordenación del que dispone que algo sea hecho por otro; así la oración pertenece a la razón; pues es acto de la razón que de algún modo ordena que algo se haga por otro que no es inferior, mientras pide que aquello se haga por él.
Mas, aunque la oración sea formalmente acto de la razón, sin embargo presupone el deseo, como principio del cual es causada: pues es petición a Dios de la ejecución del deseo. Por eso la oración vocal, que significa inmediatamente el acto de la razón que depreca, significa mediatamente el mismo deseo de la voluntad, como principio y origen del cual procede.
De esto se sigue que es lo mismo decir que Dios colma los deseos expresados por la oración, y decir que Dios colma las preces de los orantes. Mas, aunque sean lo mismo, por lo primero se explica más la naturaleza de la oración. Por eso Santo Tomás, para explicar más la naturaleza de la oración, cuando propuso que por la inmovilidad de la providencia no se excluye la utilidad de la oración; y por consiguiente habría que probar que Dios confiere por medio de oraciones algunos bienes; concluye que es conveniente que Dios colme los deseos piadosos que se expresan por la oración.
Ha de advertirse también que Santo Tomás no dice que sea conveniente absolutamente que Dios cumpla los deseos, sino que cumpla los deseos en cuanto piadosos. Pues no todos los deseos expresados por la oración merecen ser escuchados, por ejemplo si alguien pidiera el complemento de algún pecado: sino aquellos que versan sobre las cosas necesarias y útiles para la salvación, que se llaman deseos piadosos.
III. Segundo. Todo deseo es cierto movimiento hacia el bien. El cual no puede estar en las cosas sino de Dios. Luego etc. Se prueba el antecedente en cuanto a la segunda parte: porque Dios es bueno por esencia, y fuente de la bondad. En cuanto a la primera parte, empero: porque todo moviente mueve hacia algo semejante a sí. — Mas se prueba la consecuencia. Porque al moviente pertenece que conduzca al fin aquello que es movido. De lo cual es señal que por la misma naturaleza algo es movido al fin, y consigue el fin, y en él descansa.
Sobre esta proposición, El movimiento del deseo hacia el bien no puede estar en las cosas sino de Dios, ha de advertirse que con esto no intenta Santo Tomás excluir las causas próximas del deseo: sino que sólo quiere afirmar que este movimiento es de Dios como de causa primera y principal, en cuanto tal movimiento hacia el bien no procede del libre albedrío sino en cuanto es movido por Dios. Si es deseo de la naturaleza, consta que es de Dios: pues él es autor de toda naturaleza. Si empero es deseo de la voluntad, consta por lo precedente 7 que él solo mueve la voluntad y la aplica a la operación obrando interiormente.
IV. Tercero. Más eficaz es la impresión de la divina moción en las substancias intelectuales que en las otras substancias naturales. Mas las cosas naturales, por la divina moción, consiguen el apetito natural del bien, y la compleción del apetito, alcanzando sus fines propios. Luego mucho más las substancias intelectuales. — Se prueba la mayor. Porque cuanto más próximas están algunas cosas al moviente, tanto más eficazmente consiguen la impresión del moviente: como es patente en las que son calentadas por el fuego. Mas las substancias intelectuales están más próximas a Dios que las substancias naturales inanimadas.
Cuarto. Dios ama a su criatura, y más a aquella que más participa de su bondad, como se ha mostrado arriba. Luego quiere que se cumplan los deseos de la criatura racional, la cual participa perfectísimamente de la divina bondad. Luego etc. — Se prueba la primera consecuencia. Porque de la razón de la amistad es que el amante quiera que se cumpla el deseo del amado, en cuanto quiere su bien: de donde se dice que de los amigos es querer lo mismo. — Mas la segunda se prueba. Porque la voluntad de Dios es causa perfectísima: pues él mismo, por su voluntad, es causa de las cosas.
Quinto. Es máximamente recomendable en los hombres que no nieguen el asenso a los que piden justamente: ya que por esto son llamados liberales, clementes, misericordiosos y piadosos. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el bien de la criatura es derivado, por cierta semejanza, de la bondad divina.
Se confirma por la autoridad del Salmo, y de Matth. VII.