Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Lo tercero que infiere Santo Tomás de lo dicho es qué debe sentirse acerca del destino . Acerca de esto, sin embargo, hace dos cosas: primero, remueve las falsas opiniones sobre el destino; segundo, pone la verdadera opinión .

I. En cuanto a lo primero, toca dos opiniones. La primera es la de aquellos que dijeron que el destino no es absolutamente nada: porque pensaban que las cosas que acontecen per accidens de causas particulares no han de ordenarse bajo causa superior alguna.

Nótese que esta opinión Agustín, en el V de Civ. Dei , la atribuye a Tulio, quien, como se ha mostrado en los capítulos anteriores, pareció, en los libros de Divinatione, negar la providencia y el destino, principalmente respecto de las cosas humanas.

  1. La segunda es la de aquellos que pusieron que el destino es algo, diciendo que las cosas que parecen acontecer por azar suceden por disposición de alguna causa superior preordenada para que fuesen; y todos esos cosas, incluso las elecciones humanas, se esforzaron en reducirlas a los cuerpos celestes como a sus causas; y llamaban destino a la misma disposición de los astros, de la cual ponían que todas las cosas estaban sometidas con cierta necesidad.

Pero que esta posición es imposible consta por lo dicho anteriormente: donde, a saber, se mostró que las cosas que pertenecen al entendimiento y a la voluntad no se someten directamente a los cuerpos celestes; y que no todas las cosas, incluso las corporales, proceden de los cuerpos celestes por necesidad; item, que las cosas que son per accidens y fortuitas no pueden reducirse a una sola causa natural, cual es la virtud del cuerpo celeste.

II. En cuanto a lo segundo, pone la opinión verdadera . Y dice que aquellos que redujeron a la disposición de la divina providencia las cosas que aquí acontecen por azar, dijeron que la ordenación que hay en las cosas por la divina providencia es el destino. Y muestra esto por la definición de Boecio acerca del destino puesta en el IV de Consol., quien indagó que el destino es una disposición inhanente a las cosas móviles, por la cual la providencia enlaza cada cosa con sus ordenes. Explicando, sin embargo, esta definición Santo Tomás, dice que disposición se pone por ordenación; se dice inhanente a las cosas, para distinguirla de la providencia, que es la ordenación existente en la mente divina, aún no impresa en las cosas; se dice también de las cosas móviles, para mostrar que el orden de la providencia no quita a las cosas la contingencia y la movilidad, como algunos pusieron. De este modo, pues, dice Santo Tomás, negar el destino es negar la divina providencia. Sin embargo, puesto que con los infieles no debemos tener ni siquiera los nombres en común, el nombre de destino no ha de ser tomado en uso por los fieles, no sea que parezcamos asentir a aquellos que sometieron todas las cosas a la necesidad de los astros.

Se confirma por la autoridad de Agustín, en el libro V de la Ciudad de Dios; y de Gregorio, en la homilía de la Epifanía.

III. Acerca de la explicación de la definición dada por Boecio sobre el destino, debe considerarse primero que, puesto que disposición significa dos cosas, a saber, cierta cualidad, según la cual el hábito y la disposición se ponen como primera especie de la cualidad; y el orden, que es una relación: el destino se llama disposición no según que el nombre de disposición significa cualidad, sino según que significa orden; pues Agustín nombra al destino serie de causas, es decir, orden. Por eso dice Santo Tomás que en esta definición disposición se pone por ordenación.

Debe considerarse segundo, que por la ordenación divina expuesta en las cosas podemos entender dos cosas: a saber, o el orden de los efectos de la divina providencia hacia la misma providencia, según que en las cosas se ha efectuado aquello que la divina providencia ordenó; o el orden de las causas segundas ordenadas a la producción de algunos efectos de la divina providencia. Cuando, pues, dice Santo Tomás que la ordenación divina según que está impresa en las cosas es el destino, entiende la ordenación impresa, no ciertamente en los mismos efectos inferiores; sino en las causas medias, por las cuales, según cierto orden, la disposición de la divina providencia desciende a las cosas inferiores, como es claro en Prima, q. cxvi, a. 2. Pues el destino tiene de algún modo razón de causa respecto de los efectos inferiores, por razón, a saber, de las mismas causas superiores ordenadas; si bien se compara con la divina providencia como su efecto. Por lo cual, como dice Santo Tomás en I Sent., d. xxxix, q. ii, a. 1, ad 5, se dice destino como cierto effatum de la ordenación divina, así como la palabra vocal es cierto effatum del concepto interior.

Debe considerarse tercero, que el destino mismo, o sea la serie y orden de las causas medias ordenadas a la producción de los efectos inferiores provistos, según sí mismo ciertamente es móvil y variable e impedible: puesto que los efectos corporales en las cosas inferiores se hacen de los cuerpos celestes de modo variable y contingente, y mucho más las elecciones humanas. Por eso dice Santo Tomás que Boecio dijo que el destino inhiere a las cosas móviles: para mostrar que el orden de la divina providencia, que de ella misma llega a las cosas inferiores por las causas medias, no quita a las cosas la contingencia y la movilidad. Pero según que está sometido a la divina providencia, adquiere inmovilidad y necesidad, como dice Santo Tomás en la Prima Parte, qu. alegada, art. 3, no ciertamente absoluta, sino ex suppositione, y según el modo en que está sometido a la divina providencia, a saber, que cause contingente y defectiblemente; según lo cual se dijo en los capítulos anteriores que esta condicional es verdadera: Si Dios previó que esto había de ser futuro, esto será. Pero de estas cosas se ha dicho suficientemente en lo precedente, y se dirá en el capítulo siguiente.

IV. Debe atenderse, por último, que Santo Tomás toca en este lugar tres modos de la acepción del destino. Uno es según que la ordenación de los efectos existente en la mente divina, que se llama providencia, es llamada destino. Pero esto, como se dice en la Prima Parte, donde se dijo arriba , se dice causalmente, no esencialmente. — El otro es según que la misma ordenación de las causas segundas para producir los efectos provistos se llama destino. — El tercero, empero, es según que el destino se llama disposición de los astros, produciendo todas las cosas con cierta necesidad. Este modo, sin embargo, abraza aquellos dos modos que pone Juan Pico, en el cuarto libro contra los Astrólogos . De los cuales uno es, que el destino se llame serie y orden de causas que produce todas las cosas con vínculo necesario. El otro, empero, es que la misma constitución de los astros, junto con la cual algo nace o es concebido o se inicia, sea nombrada destino. Pues de estos modos consta que el segundo está contenido bajo el primero, así como lo particular está contenido bajo lo universal y la parte en el todo: pues que la constitución de los astros acompañe que algo nazca o sea concebido, se comprende manifiestamente en aquello que es ser serie de causas que produce todas las cosas con necesidad.

Además de los modos dichos, el mismo Pico aduce otro modo del destino , según la sentencia de Alejandro de Afrodisia en el libro de Fato dirigido a los emperadores Severo y Antonino : a saber, que la misma naturaleza, que es otro principio distinto de la elección, sea llamada destino. En cuya significación puede decirse que el fuego calienta por destino; y el sol ilumina; y que cuando alguno, disuelto el temperamento del cuerpo, muere, muere por destino. Pero cuando es precipitado de un caballo, o muerto a espadas, no muere por destino: según este modo dice Virgilio de Dido, 'pero como ni por el destino ni por muerte debida perecía' .

Pero, aunque sea quíntuple la significación de este nombre destino, la significación usada, empero, entre aquellos que usan el nombre de destino, como principalmente son los Estoicos, es: ¡Disposición de los astros en la cual cada uno nace o es concebido, produciendo necesaria e inevitablemente todas las cosas que acontecen al hombre, ya per se, ya per accidens y fortuitamente! Y por eso, aunque el católico entienda por el nombre de destino la misma divina providencia, o la disposición de las causas segundas constituida por la divina providencia; para que, sin embargo, no parezca asumir en su significación usual el mismo nombre de destino, debe abstenerse incluso del mismo nombre, según el consejo de Agustín ; y, cuando se haya entablado discurso sobre los eventos humanos, debe decir más bien que todas las cosas se rigen por la divina providencia que por el destino.

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work