Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores
Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem
Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia
Después de que Santo Tomás determinó acerca de la ordenación de los ángeles, quiere determinar acerca de la ordenación de los hombres1. Y pone un triple orden en los hombres: uno, de los hombres hacia las otras cosas; otro, de las cosas que se encuentran en el hombre; un tercero, de los hombres entre sí.
I. El primer orden es que las almas humanas ocupan el grado más bajo entre las substancias intelectuales: porque en su institución, como se dijo arriba, es decir, en el capítulo precedente, reciben la cognición del orden de la divina providencia solo en una cierta cognición universal, pero son conducidas a la cognición perfecta de los singulares a partir de las propias cosas, en las cuales tal orden ya ha sido instituido de modo particular, por lo cual se les dieron órganos corpóreos. Sin embargo, a partir de las propias cosas no pueden alcanzar la cognición perfecta de aquello que atañe a los hombres, si no son ayudadas por la luz de un espíritu superior, exigiéndolo así la disposición divina, para que los inferiores adquieran la perfección por medio de los espíritus superiores. Pero todos los brutos, según el orden de la divina providencia, están sometidos al hombre, porque participan de algo de la luz intelectual: como es patente en Gen. I.
Los brutos, porque tienen alguna cognición, son preferidos a las plantas y a las demás cosas carentes de cognición: como también se recoge en Gen. I.
Pero de las cosas carentes de cognición, una está sometida a otra en cuanto una es más potente que la otra en obrar: pues participan solo de la ejecución, no de la disposición de la providencia.
-
El segundo orden es que, a semejanza del orden en el universo, la virtud corpórea en el hombre está sometida a la virtud sensitiva e intelectiva, ejecutando su imperio; pero la potencia sensitiva está sometida a la intelectiva y contenida bajo su imperio.
-
El tercer orden es que, entre los hombres, aquellos que sobresalen en entendimiento dominan naturalmente; pero los que son deficientes en entendimiento y robustos de cuerpo parecen instituidos por la naturaleza para servir, como se muestra en Politicis, y en Prov. xi, y en Exod. xviii.
Pero si se insistiera, ya que se encuentra en el régimen humano que alguno predomina sobre otros no por eminencia de entendimiento, sino que usurpa el dominio por fuerza corporal, o es preferido para gobernar por la afección sensible que algunos le tienen (lo que Salomón no calla, Eccle. x), y así parece que ese tercer orden no es conforme a la divina providencia: — responde Santo Tomás y dice dos cosas. La primera es que esa inordinación no excluye la divina providencia. Pues proviene de la permisión divina por el defecto de los agentes inferiores, como también se dijo arriba acerca de los otros males.
Dice en segundo lugar, que por semejante inordinación no se pervierte totalmente el orden natural. Porque el dominio de los necios es débil si no es fortalecido por el consejo de los sabios, como se recoge en Prov. xx y xxiv: el que aconseja rige a quien recibe el consejo, y por eso, en cierto modo, domina sobre él, como se recoge en Prov. xvii.
Concluye por último Santo Tomás, por la autoridad del Apóstol, en Rom. xiii, que la divina providencia impone orden a todas las cosas.
II. En torno al primer orden, debe advertirse en primer lugar que, así como muchas de las cosas que han de ser ejecutadas por los ángeles inferiores no son conocidas por ellos con cognición perfecta sino por la iluminación hecha desde los superiores, así también los secretos de la divina providencia que atañen a los hombres no son conocidos perfectamente por los mismos hombres sino por la revelación recibida de los ángeles: de modo que así se guarde el orden de la divina providencia, mientras lo inferior es gobernado por lo superior y reducido a Dios. Por eso, así como una jerarquía de ángeles es puesta bajo otra, en cuanto una es iluminada por otra en los divinos misterios, así convenientemente son puestos los hombres bajo los espíritus celestes, para que por ellos sean instruidos en las cosas divinas. Pues, como aquí se dice, por la debilidad de la luz intelectual en los hombres, los hombres no pueden tener noticia perfecta de aquello que atañe al propio hombre, a saber, a partir del solo orden y de la sola disposición de la divina providencia, por medio de las cosas de las cuales toman la cognición.
- Debe considerarse en segundo lugar que, así como los brutos, aunque no tienen prudencia, tienen sin embargo alguna semejanza de prudencia, en cuanto proceden ordenadamente en sus operaciones; así ellos ciertamente no tienen providencia, puesto que no conocen la razón de fin, como se mostró arriba2; participan, sin embargo, con alguna semejanza de la providencia, en cuanto operan por cognición cosas diversas de las cuales una es por causa de otra, como si ellos mismos ordenaran una cosa a otra como a fin, aunque obran por el fin no como ordenando por sí mismos algo al fin, sino como dirigidos y movidos por otro, como la flecha por el que dispara. Por tanto, como por el modo de hablar de Santo Tomás parece insinuarse que los brutos participan algo de la providencia, cuando dijo de ellos que, porque tienen alguna cognición, son preferidos a los carentes de cognición; pero de las cosas carentes de cognición dijo que no participan algo de la disposición de la providencia, sino solo de la ejecución: dice eso a causa de cierta semejanza de providencia existente en ellos, no porque tengan algo de la verdadera providencia en su cognición.