Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem
Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum
Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium
Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate
Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis
Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo
Después de haber mostrado Santo Tomás que Dios ejecuta el orden de su providencia mediante causas segundas, quiere manifestar en particular el mismo orden de la ejecución divina1. Acerca de esto hace tres cosas: primero, muestra que por las substancias intelectuales otras cosas son regidas por Dios; segundo, cómo las substancias intelectuales son gobernadas por Él mismo, en el capítulo siguiente; tercero, que los cuerpos inferiores son regidos por los superiores, en el capítulo LXXXII.
I. En cuanto a lo primero, propone esta conclusión2: El orden de la providencia divina exige que las demás criaturas sean regidas por criaturas racionales, es decir, intelectuales. Se prueba primero. A la providencia divina pertenece que el orden se guarde en las cosas. Luego, que llegue según cierta proporción hasta las últimas cosas. Luego, que las demás criaturas sean gobernadas por las racionales. — Se prueba la primera consecuencia. Porque es un orden conveniente que se descienda proporcionalmente de lo supremo a lo ínfimo. — La segunda, en cambio, se prueba. Porque esta proporción es que, así como las criaturas supremas están bajo Dios y son gobernadas por Él, así las inferiores estén bajo las superiores y sean regidas por ellas. Pero entre todas las criaturas las supremas son las intelectuales.
Segundo. Toda criatura que ejecuta el orden de la providencia divina, esto lo tiene en cuanto participa algo de la virtud del que le 3 provee. Se declara con el ejemplo del instrumento. Luego las que más participan de la virtud de la divina providencia son ejecutoras de ella en aquellas que menos participan. Las criaturas intelectuales más participan de ella, puesto que participan tanto la virtud cognoscitiva, es decir, la intelectual, como la virtud operativa, cosas requeridas para la providencia; mientras que las demás criaturas participan tan sólo la virtud operativa. Luego etc.
Tercero. A quien se le da alguna virtud por Dios, se le da en orden al efecto de aquella virtud. Pero la virtud intellectiva es de suyo ordenativa y rectora. Luego etc. — Se prueba la mayor. Porque así se disponen óptimamente todas las cosas. — La menor, en cambio, se declara. Porque cuando se unen en lo mismo, la virtud operativa sigue al régimen de la virtud intellectiva: como en el hombre los miembros se mueven al imperio de la voluntad. Si incluso existen en diversos, aparece lo mismo: pues quienes exceden en la virtud operativa necesitan ser dirigidos por aquellos que exceden en la virtud intellectiva; es decir, según el orden debido y conveniente. A veces, sin embargo, vemos lo contrario: pero aun entonces los que parecen regir a otros, en verdad más bien son regidos por aquellos que sobresalen en ingenio y de quienes toman consejo, de lo que ellos mismos gobiernen a los sabios.
II. Cuarto. La virtud intellectiva es más universal que toda otra virtud operativa. Luego etc. — Se prueba el antecedente. Porque la virtud intellectiva contiene las formas universales; mas toda virtud operativa es tan sólo a partir de alguna forma propia del operante. — La consecuencia, en cambio, se prueba. Porque las virtudes particulares son naturalmente movidas por las virtudes universales: como es patente tanto en el arte como en la naturaleza.
Advierte que esta diferencia entre la virtud intellectiva y la virtud operativa debe entenderse así: que la virtud operativa es determinada y limitada, en cuanto sigue una forma determinada y singular; y por eso dice Santo Tomás que es tan sólo a partir de alguna forma propia del operante. Mas la virtud intellectiva aprehende las formas universales no limitadas por la materia; y por eso puede extenderse a más cosas, en cuanto la forma universal puede ser determinada y limitada de muchos modos. Esto, empero, conviene a la virtud intellectiva porque la substancia intelectual no está limitada por la materia, como la forma corporal, sino que está absuelta de la materia.
Quinto. Sólo las criaturas intelectuales pueden conocer las razones del orden de las cosas creadas. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque en todas las potencias ordenadas, aquella es directiva de la otra que más conoce la razón por la cual, es decir, así ha de obrarse. Se declara en el orden de los agentes por arte.
Sexto. Sólo las criaturas intelectuales obran por sí mismas, como señoras de sus operaciones en virtud del libre albedrío; las demás criaturas, en cambio, obran por necesidad de la naturaleza, como movidas por otro. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque lo que es por sí, es causa de lo que es por otro.