Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1926
In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem
Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum
Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus
Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem
Caput V: Solutio Rationum Praemissarum
Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia
Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua
Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum
Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum
Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono
Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum
Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam
Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens
Caput XIV: Quod non est Summum Malum
Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum
Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus
Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum
Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo
Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem
Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa
Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines
Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo
Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent
Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae
Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis
Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus
Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus
Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria
Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis
Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana
Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis
Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu
Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium
Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae
Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis
Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei
Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus
Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem
Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem
Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum
Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander
Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes
Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt
Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas
Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam
Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam
Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita
Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam
Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium
Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur
Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam
Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat
Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum
Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam
Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt
Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis
Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest
Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident
Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso
Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae
Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt
Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur
Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res
Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse
Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina
Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus
Caput LXVII: Quod Deus est Ubique
Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones
Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente
Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus
Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus
La duda subsiguiente1 es: porque parece que, si la divina providencia se extiende a todas las cosas, todas suceden de necesidad.
I. Para excluir esto pone Santo Tomás esta conclusión: La divina providencia no excluye de las cosas ni la contingencia ni la necesidad.
Se prueba primero. La operación de la divina providencia no excluye las causas segundas. Pero de las causas segundas algunos efectos se dicen contingentes o necesarios, no empero de las causas remotas: como es patente en la fructificación de la planta, que es contingente, aunque el sol sea causa que actúa por necesidad. Luego no todos los efectos que se someten a la providencia serán necesarios.
Advierte, cuando se dice que el sol es causa que actúa por necesidad, que de dos maneras puede decirse alguna causa que actúa necesariamente. De un modo, porque de ningún modo puede ser impedida respecto de su efecto. Y así no se toma aquí: porque los efectos a los que se extiende la virtud de los cuerpos celestes muchas veces son impedidos. — De otro modo, porque tiende necesariamente, cuanto de sí, a la producción del efecto, si no es impedida. Y de este modo se entiende que el sol actúa por necesidad. Pues el sol no puede ser alterado desde su disposición natural. Y por eso con su movimiento y su luz, si no es impedido por algún resistente, produce necesariamente su efecto, cuanto de sí, como se dice en Verit., q. vi, a. 3, ad 3. Pero de esto se ha dicho bastante en lo anterior 2; y se dirá más ampliamente abajo, en el capítulo lxxxvi.
Secundo. Entonces no se conservarían todos los grados del ente. Pero esto es contra la divina providencia, a la que pertenece que se cumplan los grados del ente (a saber, los comunes, según lo dicho antes 3) que son posibles. Luego etc. — Se prueba la secuela. Porque el ente se divide per se en necesario y contingente.
II. Tercero. Que todas las cosas sucedan de necesidad repugna a la divina providencia. Luego etc. — Se prueba el antecedente. Porque a la divina providencia pertenece establecer y conservar el orden en las cosas. Pero que todas las cosas sucedan de necesidad quita el orden de las cosas según la proximidad y lejanía respecto de Dios, en el cual aparece la hermosura del orden: mientras algunas, a saber, las substancias separadas, como cercanísimas a Dios, son completamente inmóviles; algunas empero, a saber, los cuerpos celestes, reciben cierta especie de inmobilidad, en esto: que siempre se mueven del mismo modo; otras empero, las que siguen a éstas, distan más de la inmobilidad, de suerte que no se muevan siempre del mismo modo, y por consiguiente no sucedan necesariamente.
- Acerca de lo que se pretende en esta razón, a saber, que algunas cosas se alejan más de Dios y otras menos, ocurre una duda. Pues todas las criaturas distan al infinito de Dios: ya que Él es de perfección infinita, la criatura empero finita. Luego una no dista más de Dios que otra: pues de lo infinitamente distante una no dista más que otra.
Se responde negando la consecuencia. Aunque respecto de aquello de lo que algunas cosas distan infinitamente según distancia situal, una quizá no podría distar más que otra; sin embargo, respecto de aquello de lo que algunas cosas distan al infinito según la perfección, una puede distar más que otra. Pues cuanto menos tiene de perfección una cosa, tanto más dista de lo perfectísimo: y cuanto más de perfección tiene una cosa, tanto más se aproxima a lo perfectísimo, aunque su perfección diste al infinito de aquella infinita perfección. Pues tal aproximación y alejamiento no significa otra cosa que la participación de mayor o menor perfección de aquella infinita perfección, o mayor o menor semejanza con ella, como se tiene en Quolib. XI, a. 1, ad 5. Pero no es inconveniente que algunas sean participaciones de aquella infinita perfección, de las cuales una sea en sí más perfecta que otra, aunque todas disten al infinito de la primera.
III. Cuarto. Si la divina providencia requiriera que todas las cosas sean necesarias, nada sería en las cosas corruptible, ni por consiguiente generable. Y así se sustraería de las cosas toda la parte de los generables y corruptibles. Pero esto deroga a la perfección del universo. Luego etc. — Se prueba el antecedente. Porque lo necesario siempre es: pero ningún corruptible siempre es.
Quinto: y es confirmación de la razón precedente. Se sustraería de las cosas el movimiento, y todos los móviles. Porque se sustraería la generación y la corrupción, sustraída la contingencia de todas las cosas. Pero en todo movimiento hay generación y corrupción: puesto que en todo lo que se mueve, algo comienza a ser y algo deja de ser.
Sexto. La divina providencia no impide el movimiento a las cosas. Luego tampoco se impide la debilitación de la virtud de ellas, o el impedimento por la resistencia de otra. Luego a todas las cosas proveídas no se les impone necesidad. — Se prueba la primera consecuencia. Porque la debilitación de la virtud de alguna substancia, y su mutación, no se impiden. — Empero la segunda se prueba. Porque por la debilidad de la virtud y su impedimento acontece que la cosa natural a veces falla en aquello que le compete según la naturaleza, de suerte que los efectos no provengan de necesidad.
Séptimo. Manifiesto es que algunas causas son contingentes, por esto: que de la producción de sus efectos pueden ser impedidas. Luego sería contra la razón de la providencia que todas las cosas sucedieran de necesidad. — Se prueba la consecuencia. Porque en aquellas cosas que la providencia rige debidamente, no debe haber algo en vano: pero tales causas defectibles serían en vano.
Acerca de la conclusión probada ocurre una duda tomada de Aureolo, en Capreolo, in I Sent., d. xl 4: pero como aquella se resuelve por aquello que dirá Santo Tomás más abajo 5, donde determinará acerca de la certeza de la divina providencia, no es necesario demorarse en ella aquí.