Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Después de que Santo Tomás declaró las condiciones de la beatitud que se toman de parte del entendimiento, quiere a continuación determinar las condiciones que se toman de parte del objeto conocido .

I. Y pone dos conclusiones . De las cuales la primera es esta: Es imposible que el entendimiento creado comprenda la esencia divina. Pero esta conclusión primero la prueba; segundo, la declara .

En cuanto a lo primero, arguye así primero. Es imposible que el entendimiento creado vea la substancia divina tan perfectamente como perfectamente visible es. Luego es imposible que la comprenda.

Se prueba el antecedente. El modo de la visión divina se conmensura a la virtud de la luz de la gloria: puesto que es un cierto principio de la cognición divina, y el modo de toda acción sigue a la eficacia del principio activo. Pero la luz misma está por debajo de la virtud y de la claridad del entendimiento divino: pues aquélla es infinita, y la luz finita. Luego por ella no se ve la substancia divina tan perfectamente como la ve el entendimiento divino. Pero el entendimiento divino la ve tan perfectamente como perfectamente visible es: pues la verdad de la substancia divina y la claridad del entendimiento divino son iguales, antes bien son una. Luego etc.

Pero se prueba la consecuencia. Porque todo lo que es comprendido por algún cognoscente es cognoscido tan perfectamente como es cognoscible. — Se declara por la cognición que se tiene del triángulo.

  1. Nótese que la proposición aquí asumida, a saber, El modo de toda acción sigue a la eficacia del principio activo, se entiende en el asunto no de la eficacia del principio formal que actualiza la potencia, la cual de algún modo es activa, como es la virtud cognoscitiva, porque sobre esto se formará otra razón : sino de la eficacia del principio que se toma de parte de la potencia actuable por la forma. Pues así la luz de la gloria se comporta respecto de la visión divina. En cuanto que eleva el entendimiento a esa cognición, y lo dispone para la recepción de la esencia divina a modo de especie inteligible, se toma de parte de la potencia intelectiva, y según su medida es la eficacia del entendimiento para entender, y el modo de la visión divina: porque la operación debe modificarse no sólo por la eficacia de la forma, sino también por la eficacia de la potencia intelectiva.

II. En segundo lugar. La substancia divina es un cierto infinito por comparación a todo entendimiento creado, es decir, en razón de objeto inteligible. Luego la visión de ningún entendimiento creado puede igualar la substancia divina en el ver: a saber, viéndola tan perfectamente como es visible. Luego etc.

Se prueba el antecedente. Porque la virtud finita, cual es el entendimiento creado, que se determina bajo cierta especie, no puede en su operación igualar el objeto infinito.

Debe atenderse que, cuando aquí habla Santo Tomás de la virtud finita del entendimiento creado, no toma la virtud natural solamente de éste, sino ésta en cuanto también vigorizada por la luz de la gloria: pues, como la luz de la gloria en sí es de virtud finita, no puede elevar el entendimiento a que sea de virtud infinita en el entender, sino que siempre permanece de virtud finita. Y por consiguiente permanece siempre inadecuado al objeto infinitamente cognoscible: aunque por tal luz haya sido hecho proporcional a aquel objeto, para que pueda ser actuado inteligiblemente por él. Pues no todo lo proporcional a otro se iguala a él: así como la materia prima de estos inferiores es proporcional para recibir cualquier forma substancial inferior, sin embargo no es igualada a cada una, sino que, mientras tiene una, permanece todavía capaz de otra forma substancial.

III. En tercer lugar. El entendimiento creado no capta la esencia divina, que es la forma inteligible por la cual se ve, según todo su poder. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque todo agente actúa tan perfectamente en cuanto participa perfectamente la forma que es principio de la acción.

Para la evidencia del antecedente, debe considerarse, según la doctrina de Santo Tomás en Verit., q. VIII, a. 2, ad 3; y en Quarto, d. XLIX, q. II, a. 3, ad 6, que de otro modo hay que hablar de la esencia divina considerada en sí: y de otro modo de ella en cuanto se une al entendimiento. Pues si se considera en sí, entonces ella está naturalmente dispuesta a causar de sí perfecta noticia: porque no sólo es máximamente semejante a sí, sino que es también la misma, y en sí es forma inteligible en acto. Pero si se considera en cuanto se une al entendimiento, así, según el modo de unión, hace también su cognición: porque entonces se considera la intelección como operación no sólo de él, sino del compuesto de entendimiento y ella in esse intelligibili. Pues si se une al entendimiento según todo su poder, como se une al entendimiento divino, que es de virtud infinita, y le es máximamente proporcional por la luz increada e infinita; así hace de sí noticia total y completa, de modo que tanto es cognoscida cuanto es cognoscible. Pero si no se une al entendimiento según todo su poder, no hace de sí cognición completa y omnímoda. Así, sin embargo, se comporta respecto de todo entendimiento creado: pues, como sea forma subsistente, tiene un modo en cuanto es cierta cosa subsistente, y otro según que es acto de tal sujeto. Lo cual no conviene a la forma accidental, que no tiene en sí otro modo distinto del que tiene en su sujeto. Pero este modo suyo, según que es acto del entendimiento, es según que el entendimiento alcanza a ser perfeccionado por ella. Mas no es perfeccionado sino mediante luz creada y finita. Por eso no puede unirse a ella según todo su poder, que es infinito. Y por consiguiente no puede por ella entenderla de modo infinito, en que es cognoscible: sino que, según mayor o menor participación de dicha luz, se une a él más o menos, y se ve más o menos perfectamente.

Nótese también que esta razón difiere de la primera. Porque la primera procedía de la eficacia del principio productivo que se toma de parte de la potencia en sí: mas ésta procede de la participación de la forma, que es principio formal de la operación.

  1. En cuarto lugar. Entonces la substancia divina no excedería los límites del entendimiento creado. Porque nada comprendido excede los límites del que comprende: sea, digo, en la comprensión de la cantidad dimensiva, sea en la comprensión de la cantidad virtual. Pero esto es imposible. Luego etc.

IV. En cuanto a lo segundo, declara Santo Tomás la conclusión : diciendo que no se entiende así que la substancia divina no sea comprendida por el entendimiento creado como si algo de ella se viera y algo no se viera: sino porque no se ve tan perfectamente como es visible; a este modo se dice que alguien no comprende una conclusión demostrativa de la que tiene sólo opinión, porque no la conoce perfectamente, a saber, por la ciencia, aunque ninguna parte suya haya que no conozca.

  1. Para la evidencia de esta declaración, debe considerarse, según la doctrina de Santo Tomás en los lugares antes alegados, y en Prima, q. XII, a. 7, ad 3, que, como la esencia divina es omnímodamente simple, y nada hay en ella de diversidad, no puede ser vista por los Bienaventurados sin que se vea toda, como también aquí se dice; ni tampoco puede haber en ella algún modo real que los Bienaventurados ignoren. Por eso, cuando se dice que no se une al entendimiento creado según todo su poder, o según todo su modo; y que no es conocida perfectamente como es cognoscible; el sentido no es que haya algún modo real de la esencia divina que no se una al entendimiento, y que haya algún modo de Dios que no se vea, por el cual se diga que es imperfectamente conocida por nosotros; antes bien, quien ve a Dios ve todo su modo, y ve que existe infinitamente y que es infinitamente cognoscible: sino que se entiende que el entendimiento creado no alcanza plenamente el modo de la esencia divina, mientras es actuado por ella in esse intelligibili, sino que es actuado de modo inferior a aquello a que ella naturalmente puede actuar según sí, porque es actuado imperfectamente según la disposición de la luz creada existente en el mismo entendimiento. De donde, según todo su poder, y según todo su modo, materialmente, o en cuanto a la entidad de su mismo poder y en cuanto a la entidad de su modo tomado, se une al entendimiento de los Bienaventurados, ya que su poder y su modo son su esencia: mas no se une formalmente según todo su poder y según todo su modo, porque no se une según toda la habitud que importa el nombre de poder y el nombre de modo de su intellectualidad. Pues en sí puede hacer una intelección infinita; mas no se une al entendimiento creado según la habitud a la intelección infinita, sino según la habitud a la intelección finita. Y de aquí proviene que el modo del objeto en sí no es proporcional al modo del cognoscente: antes bien, el modo del cognoscente es muy inferior al modo del objeto, ya que el mismo objeto es infinitamente cognoscible, y el entendimiento, viendo a Dios, no le entiende infinitamente, sino finitamente; lo cual acontece por la imperfección del entendimiento creado, no empero por defecto de la naturaleza divina. Y es semejante a como si dijéramos, para usar del ejemplo de Santo Tomás en la Prima Parte, que alguien sepa probablemente que alguna conclusión es demostrable, aunque no la conozca demostrativamente, sino con razón probable. Pues entonces la conoce imperfectamente, no porque ignore alguna parte de aquella proposición, o algún modo de su cognoscibilidad: sino porque su modo en el conocer es más imperfecto que el modo de cognoscibilidad de la proposición, ya que él sólo la conoce probablemente, y ella, empero, no sólo probablemente, sino también demostrativamente es cognoscible. De donde, cuando se dice que el entendimiento del Bienaventurado no ve a Dios del modo en que es cognoscible, se entiende en este sentido, que el modo del entendimiento en el entender no iguala aquel modo en que Dios en sí es cognoscible.

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work