Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

I. En segundo lugar muestra que la última felicidad del hombre no consiste en las operaciones morales, es decir, en los actos de las virtudes morales: como puso Diógenes el Cínico, y la escuela de los estoicos .

  1. Y argumenta primero así. Todas las operaciones morales son ordenables a otra cosa: como los actos de la fortaleza a la victoria y a la paz, y los actos de la justicia a conservar la paz entre los hombres. Luego en ellas no está la última felicidad del hombre. — Se prueba la consecuencia. Porque la felicidad humana no es ordenable a un fin ulterior, si es última.

En torno a la prueba de la consecuencia, debe advertirse que, según la mente de Aristóteles en X Ethic. ; y de Santo Tomás, ibid. lect. 12; y en las Qq. de Virtut., q. I, a. 5, ad 8; y en III Sent., d. xxxiv, q. I, a. 4; y más claramente en Verit., q. xiv, a 2, la felicidad humana es doble: una, a saber, activa o civil, que consiste primeramente en el acto de la prudencia, con el que el hombre gobierna tanto a sí mismo como a los otros, y secundariamente en los actos de las otras virtudes morales; otra especulativa, que es el acto de la sabiduría, a saber, la contemplación de la verdad suma. Y como la felicidad activa se ordena a la especulativa como cierta disposición de ella, por eso no es la felicidad última simpliciter, aunque sea el bien sumo en el género de la vida activa y civil. Por eso dijo Santo Tomás en este lugar que la felicidad humana no es ordenable a otra cosa si es última, para preservarse de la felicidad activa y civil, la cual ciertamente es alguna felicidad del hombre, pero está ordenada a otra, y no es la última. — Por semejante razón al principio del capítulo propuso que la última felicidad del hombre no consiste en las operaciones de las virtudes morales: para, digo, dar a entender que no niega que alguna felicidad humana consista en los actos de este género de virtudes; sino que niega que en ellas esté la última felicidad, que es simpliciter el bien sumo del hombre, y no solo en algún género.

II. En segundo lugar. La moderación de las pasiones o de las cosas exteriores no puede ser el último fin de la vida humana: puesto que las propias pasiones y las cosas exteriores son ordenables a otra cosa. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque las virtudes morales existen para que por ellas se conserve el término medio en este tipo de materias.

Nótese, por la doctrina de Santo Tomás en muchísimos lugares, en especial en Iª II^(ae), q. lx, a. 2, que las virtudes morales se distinguen porque unas versan, como en torno a su materia, sobre las pasiones, como la templanza sobre las concupiscencias; otras en cambio versan sobre las operaciones, como la justicia sobre las compras, las ventas, los cambios y cosas semejantes. Por eso aquí se dice que las virtudes morales existen para que por ellas se conserve el término medio en las pasiones intrínsecas, que son, claro, movimientos del apetito sensitivo, y no meramente infundidas desde fuera; y en las operaciones exteriores, y en las cosas en torno a las cuales están tales operaciones exteriores.

III. En tercer lugar. El bien de la virtud moral es algo instituido por la razón en cosas distintas de ella. Luego no es lo óptimo del hombre, que es la felicidad. — Se prueba la consecuencia. Porque el bien propio del hombre es según aquello que es propio de la razón, ya que el hombre es hombre por ello, porque es racional. Y es más propio de la razón lo que ella tiene en sí misma que lo que hace en otra cosa.

Debe advertirse, según Santo Tomás, III Sent., d. xxxiii , a. 1, q.^(a) 1 et 2, que el bien de la virtud moral es el bien de la razón, es decir, el bien que está regulado por la razón: pues la razón dirige y regula todos los actos humanos, y un acto humano es bueno en tanto en cuanto se conforma a la razón. Por eso aquí se dice que el bien de la virtud moral es un bien instituido por la razón en cosas distintas de ella: porque, en efecto, en los movimientos del apetito y en las operaciones que reciben de la virtud moral su moderación, que son otras distintas de la razón, el bien se atiende por su orden a la razón; y los mismos actos que son producidos por la virtud moral, que son extrínsecos respecto de la razón, son buenos en cuanto se conforman a la razón.

IV. En cuarto lugar. Aquello según lo cual el hombre se asemeja máximamente a Dios es su felicidad, ya que el fin de todas las cosas es asemejarse a Dios, como se mostró arriba. Pero esto no ocurre según los actos morales, pues tales actos no convienen a Dios sino metafóricamente, porque las pasiones o alguna cosa semejante, en torno a las cuales son los actos morales, no le convienen. Luego etc.

Debe advertirse en este lugar que, aunque el bien sumo de las otras cosas consiste en algún bien al que llegan por su propia operación, por ejemplo, en el ser de lo grave hacia abajo, esto sin embargo no puede ser en el hombre. Porque aquello que en ellas es el bien sumo, no hallado formalmente en Dios, es aquello en lo que máximamente pueden asemejarse a Dios.

En el hombre, empero, no sucede así. Pues además de la semejanza con Dios como con su ejemplar, en cuanto a aquellas cosas que no le convienen formalmente a Dios, tiene en sí aquello por lo que puede asemejarse a Él según la misma razón de la operación suprema que conviene a Dios, a saber, según el entender y el querer, según lo cual la criatura se acerca máximamente a Dios. Por eso argumenta muy bien Santo Tomás que la última felicidad del hombre no consiste en las operaciones morales, por el hecho de que por ellas el hombre no se asemeja máximamente a Dios, ya que aquellas no le convienen a Dios, sino que tiene en sí otras por las que se acerca más a Dios y más se le asemeja, a saber, el entender y el querer, que son también las nobilísimas operaciones divinas. De donde también Aristóteles, X Eth., muestra que la felicidad del hombre consiste máximamente en la contemplación, porque los dioses, que son bienaventurados, tienen solo esta operación, y no las operaciones morales: por eso, según ella, los hombres son máximamente semejantes a los dioses.

V. Pero se presenta una duda. Parece, en efecto, que aquí quiere Santo Tomás que ninguna virtud moral convenga a Dios propiamente, sino solo metafóricamente. Pero en el libro primero dijo que esto es verdadero de las virtudes morales que versan sobre las pasiones; pero de las que versan sobre las operaciones, como la justicia y la liberalidad, quiere que convengan a Dios propiamente.

Se responde, por aquello que allí mismo dice Santo Tomás; y en Prima, q. XXI, a. 1; Iª IIae, q. LXI, a. 5; item IV Sent., d. XLVI, a. 1, que tales virtudes morales que versan sobre las acciones pueden tomarse de dos maneras: a saber, según que versan sobre las acciones humanas civiles; y según que versan absoluta y comúnmente sobre las acciones. Del primer modo no convienen a Dios, como se dice en X Ethicorum: pues la justicia humana versa sobre las compras y las ventas y los depósitos y cosas semejantes; semejantemente la liberalidad sobre las donaciones de dinero y cosas semejantes; las cuales no se atribuyen a Dios propiamente. Y así entiende Santo Tomás en este lugar. — Pero del segundo modo convienen a Dios. Y así entiende lo dicho arriba en el libro primero. Pues Dios es el distribuidor de todas las cosas naturales y el dador liberal de todos los bienes, sin retribución, propiamente hablando. Véase allí, libro primero, cap. XCIII.

VI. Quinto. Los actos morales no son lo máximamente propio del hombre entre los bienes humanos respecto de los otros animales, sino solo la acción intelectual, ya que los otros animales participan de algo de liberalidad o de fortaleza, pero no de la operación intelectual. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque la felicidad es el bien propio del hombre, y por eso debe buscarse en aquello que es máximamente propio del hombre.

Nótese que los animales irracionales no se dicen participar de la liberalidad y de la fortaleza como si esas virtudes les convengan: sino porque tienen algunos actos semejantes a los actos de esas virtudes; a los cuales, ciertamente, no se mueven por elección, lo cual es de la razón de la virtud, sino por instinto natural.

VII. Debe atenderse también que los estoicos se movían a poner la felicidad en los actos morales, como parece que Cicerón toca en el libro de Finibus Bonorum et Malorum , porque decían que solo lo honesto es un bien; y decían que lo honesto consiste en la virtud, según la cual el hombre es llamado bueno.

Pero su razón no concluye. Se responde, en efecto, por la doctrina de Santo Tomás en Prima, q. v, a. 6; y en IIª IIae, q. CXLV, que lo honesto puede tomarse de dos maneras. De un modo, como divide el bien humano conocido por nosotros por la experiencia: como propiamente parecen tomarlo los doctores que dividen el bien en lo útil, lo deleitable y lo honesto. Y así se dice honesto aquello que en las cosas humanas es per se elegible, como existente ordenado según la razón; y lo honesto es lo mismo que la virtud. Pero entonces es falso que lo honesto sea la misma última felicidad del hombre. Antes bien, se ordena a la misma felicidad como a su fin, aunque en sí también tenga alguna razón de bondad, incluso si por él no nos proviniera ningún otro bien. — De otro modo puede tomarse como divide el bien en común: a saber, que todo lo que es apetecido por sí mismo se dice honesto. Y así es falso que solo la virtud tenga razón de honesto. Antes bien, la misma contemplación de Dios tiene más razón de honesto, porque es apetecida por sí misma de tal modo que de ningún modo es apetecida por otra cosa; la virtud, empero, es apetecible por sí de tal modo que también lo es por otra cosa, a saber, por conseguir la beatitud.

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work