Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Después de que Santo Tomás mostró que entender a Dios es el fin de la naturaleza intelectual y su felicidad, quiere ahora, ascendiendo según el orden de los bienes, excluir las falsas opiniones sobre la felicidad. En torno a esto, sin embargo, hace dos cosas: primero, excluye las falsas opiniones; segundo, concluye la verdad por inducción, en el capítulo XXXVII.

En torno a lo primero hace cuatro cosas: primero, muestra que la felicidad no consiste en los placeres; segundo, que no en los bienes exteriores, cap. seq.; tercero, que no en los bienes del cuerpo, cap. XXXII; cuarto, que no en los bienes del alma en cuanto a algunas operaciones del alma, cap. XXXIII.

I. En cuanto a lo primero, muestra que la felicidad no consiste en las delectaciones sensibles, entre las cuales las principales son las constituidas en los manjares y en las venéreas.

Y argumenta primero así. Las operaciones a las cuales siguen delectaciones de este género no son el último fin, sino que se ordenan a otros fines: como la comida a la conservación del cuerpo, el coito a la generación. Luego ni son el último fin, ni acompañan al último fin. Luego etc. — Se prueba la primera consecuencia. Porque, como se mostró, según el orden de la naturaleza la delectación es a causa de la operación, y no al revés.

Segundo. En el acto de la voluntad no consiste la felicidad. Luego mucho menos en las delectaciones de este género, que están en el apetito sensible: puesto que la voluntad es superior al apetito sensible.

Tercero: y es la razón de Aristóteles, I Ethicorum. Las delectaciones de este género son comunes a los hombres y a las bestias. Luego etc. — Es patente la consecuencia. Porque la felicidad es el bien propio del hombre, y no conviene a las bestias sino abusivamente.

Cuarto. Delectaciones de este género no convienen al hombre según aquello que es lo más noble en él, que es el entendimiento. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el último fin es lo más noble de las cosas que pertenecen a la cosa.

Quinto. Tales delectaciones consisten en que el hombre se une con algunas cosas inferiores a sí. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. La suma perfección del hombre está en que se une con una cosa más alta que él, y no con una inferior: puesto que el fin es mejor que aquello que es hacia el fin.

  1. En torno a esta proposición, El fin es mejor que las cosas que son hacia el fin, ocurre una duda. Porque, como se dijo más arriba, de la mente de Aristóteles, se ha dicho que cada cosa es a causa de su operación como a causa de su fin. Pero la operación no es mejor que el operante: puesto que no es subsistente, como lo es el mismo operante.

Se responde que, siendo doble el fin, a saber, extrínseco e intrínseco, esta proposición se entiende del fin extrínseco y principal, al cual la cosa apetece unirse, y hacia el cual la cosa se ordena como hacia su fin. Pero la operación no es fin extrínseco, sino intrínseco, en cuanto por ella la cosa se une a su fin exterior. Por eso no es necesario que ella en sí sea más noble que el operante: aunque sea de algún modo más noble que él mismo, en cuanto es la consecución del fin exterior.

  1. Sexto. El uso de estas delectaciones no es bueno para el hombre sino si es moderado: porque de otro modo se impedirían mutuamente. Luego no son por sí mismas bien del hombre. Luego etc. — Se prueba la primera consecuencia. Porque lo que no es bueno sino según que es moderado no es bueno por sí mismo, sino que recibe la bondad de quien lo modera. — Se prueba la segunda. Porque lo que es sumo bien, es bien per se.

Séptimo: y es confirmación de lo precedente. Usar al máximo de estas delectaciones no es lo óptimo: puesto que el uso excesivo de ellas se reputa en vicio, y es nocivo al cuerpo, e impeditivo de delectaciones semejantes. Luego no son bien per se. Luego etc. — Se prueba la primera consecuencia. Porque en todas las cosas que se dicen per se, se sigue más a más, si simpliciter se sigue a simpliciter.

Advierte que Santo Tomás no dijo absolutamente que en todas las cosas en las que simpliciter se sigue a simpliciter, más se siga a más, sino que dijo, en todas las cosas que se dicen per se: porque en las cosas que se dicen per accidens, aquella regla, que es del Filósofo, no tiene verdad. Pues no vale, como se dice más abajo, cap. CXXXIX, Lo blanco es músico, Luego más blanco es más músico. Pero sí vale, Lo blanco es disgregativo de la vista, Luego más blanco es más disgregativo.

Octavo. Si así fuese, el acto de la virtud sería más laudable en acercándose a estas delectaciones que en apartándose de ellas: porque por esto son laudables los actos de la virtud, que se ordenan a la felicidad. Pero esto es falso: como es patente en el acto de la templanza. Luego etc.

Noveno. Por las delectaciones predichas el hombre se ve impedido de la máxima aproximación a Dios, que se hace por la contemplación. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque aquello es fin del hombre, a saber, intrínseco, por lo cual máximamente uno se aproxima a Dios, que es el fin último, a saber, extrínseco.

II. Por esto, dice Santo Tomás, se excluye el error de los epicúreos, en cuya persona habla Salomón, Eccle. v, Hoc itaque visum etc., y Sap. II, Ubique relinquamus etc.; y el error de los cerintianos, que también son llamados quiliastas, casi como milenarios, porque fabulan que después de la resurrección serán futuros mil años de voluptudes carnales. Se excluyen también las fábulas de los judíos y de los sarracenos, que ponen las retribuciones de los justos en las dichas voluptudes.

III. Hay que advertir que algunos de los que ponen la felicidad consistir en la voluptud pusieron como felicidad voluptudes inmoderadas y excesivas, del modo en que quienes de ellas usan son llamados viciosos: como la chusma, la cual es llevada a esto, como dice el Filósofo, I Eth., porque ve a muchos príncipes, que parecen máximamente felices, hacer vida voluptuosa a manera de Sardanápalo.

  1. Pero otros pusieron la felicidad consistir en la voluptud moderada: como Epicuro y Aristipo, y otros filósofos seguidores de éstos. Pues de los epicúreos dice Santo Tomás, I Ethic., lect. 5, que máximamente cultivaban las virtudes, porque veían que muchos vicios eran impedimento de la voluptud. Dice también Torcuato, en Cicerón, en el libro De Finibus Bonorum et Malorum, que quiso Epicuro que no pueda vivirse jocundamente si no se vive sabia, honesta y justamente: ni sabia, honesta y justamente, si no jocundamente.

Pero eran movidos por estas razones a poner la voluptud como sumo bien. Primero, porque todas las cosas apeteecen la voluptud: y los muchachos, digo, y los infantes, y las bestias. — Segundo, porque el dolor es sumo mal, y ha de huirse de él máximamente. — Tercero, porque todas las cosas parecen ordenarse a la voluptud, aun las mismas virtudes.

  1. Pero a la primera de éstas se dice, de la mente de Santo Tomás, Iª IIae, q. II, a. 6, ad 3; y IV Sent., d. XLIX, q. III, a. 4 , que aunque todas las cosas apetezcan la voluptud, no se sigue sin embargo que ella sea el sumo bien: porque no la apeteecen sino porque apeteecen el bien al cual la voluptud se junta. Y así la voluptud por la naturaleza se ordena al bien: como se pátó más arriba, cuando hablábamos de la delectación. — De esta sentencia parece ser también Cicerón en el lugar alegado. Pues, respondiendo a esta razón, dice que no para que apetezca la voluptud mueve la naturaleza al infante, sino sólo para que se ame a sí mismo, y quiera conservarse íntegro y salvo. Porque todo animal, tan pronto como ha nacido, ama a sí mismo y todas sus partes.

A la segunda razón se dice negando el supuesto. Pues el dolor no es sumo mal. Ni todo dolor ha de huirse: como es patente en el varón fuerte.

A la tercera se dice que no todas las cosas se ordenan a la voluptud. Pero sí la voluptud, extendiendo el nombre de voluptud a la delectación también intelectual, acompaña al acto de cada una de las virtudes. — Pero hablando de la voluptud corpórea, como hablaba Epicuro, falsísimo es que las virtudes se ordenen a la voluptud. De donde también es falso que cualquier cosa, añadida esta voluptud, se haga mejor: aunque cualquier bien, añadida la delectación, sea mejor, en cuanto la delectación es reposo en el bien alcanzado, y perfecciona la operación como la hermosura perfecciona la juventud .

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work