Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Demostrado que todo agente obra por un fin, ahora demuestra Santo Tomás que todo agente obra por el bien . Acerca de esto hace dos cosas: primero, demuestra la proposición enunciada; segundo, infiere un corolario, en el capítulo siguiente.

En orden a lo primero, prueba que Todo agente obra por el bien.

I. Y primero así. Todo agente tiende a algo determinado. Luego tiende a algo que le conviene: pues no tendería hacia ello si no fuera por alguna conveniencia. Luego tiende al bien: porque lo que conviene a alguien, eso es para él un bien.

Advierte que todo agente obra hacia algo determinado por inclinación o dirección consecuentes a la forma por la que actúa. Pero la forma no dirige sino hacia algo semejante y conforme a sí misma. Por eso aquello determinado por lo cual el agente opera es semejante, conforme y conveniente al agente en cuanto obra con tal forma. Y sobre esto se funda la primera consecuencia del argumento.

II. En segundo lugar. El fin es aquello en lo que descansa el apetito del agente o movente y de lo que es movido. Luego todo movimiento y acción es por el bien. — Se prueba la consecuencia. Porque es de la razón del bien el terminar el apetito, como se ve por su noción.

Pero parece que este argumento no vale: porque se arguye con puras proposiciones afirmativas en la segunda figura, arguyendo así. El fin es aquello en lo que descansa el apetito. El bien es aquello en lo que descansa el apetito. Luego el bien y el fin son lo mismo. Si, pues, todo agente obra por un fin, se sigue que también obra por el bien.

Se responde, según la mente del Comentarista, II Phys., comm. 23; y IV Phys., comm. 33 y 42; asimismo II Caeli, comm. 23, que no es inconveniente usar un argumento en la segunda figura con ambas proposiciones afirmativas, cuando la proposición mayor se convierte universalmente. Y esto es manifiesto per se: porque entonces el silogismo está virtud en la primera figura; en efecto, convertida universalmente la mayor, aparece que el silogismo está en la primera figura. Por eso los doctores, e incluso el mismo Aristóteles, no se preocupan a veces de constituir explícitamente los argumentos en la debida forma, cuando por la evidencia misma de las proposiciones aparece la forma según la cual pueden constituirse. Por eso, en nuestro asunto, Santo Tomás no se preocupó de la debida forma, porque la proposición mayor es universalmente convertible: pues así como todo fin del agente como tal es aquello en lo que se aquieta el apetito del agente, así todo aquello en lo que se aquieta el apetito del agente es fin. Si a esta se subsume la menor, a saber: El bien es aquello en lo que se aquieta el apetito, se sigue excelentemente en la primera figura: Luego el bien es fin.

III. En tercer lugar. Toda acción y movimiento se ordena de algún modo al ser. Luego al bien. — Es clara la consecuencia. Porque el mismo ser es un bien: a saber, fundamentalmente. Señal de ello es que todas las cosas apetecen el ser.

En cuarto lugar. Toda acción y movimiento es por alguna perfección: a saber, o por la acción misma, que es perfección segunda del agente; o por la perfección inducida en la cosa movida; hacia la cual también tiende lo móvil, si el movimiento es natural. Luego es por el bien. — Es clara la consecuencia. Porque ser bueno es lo mismo que ser perfecto.

Debe advertirse que, cuando se dice que hacia la perfección introducida por el agente en la cosa movida tiende también lo móvil si el movimiento es natural: en el movimiento natural tanto el agente como lo móvil tienden a la perfección causada por el agente, en cuanto cada uno de ellos se inclina hacia ella; pero esto de modo diverso. Porque el agente se inclina a introducirla en la cosa movida por la actualidad de la forma por la que actúa; lo móvil, en cambio, como tal, se inclina a recibirla por su potencialidad natural. Lo cual no ocurre en el movimiento violento, donde no hay potencia natural en lo móvil hacia ese movimiento.

IV. En quinto lugar. Todo agente tiende a algún acto: porque actúa en cuanto está en acto. Luego tiende al bien: porque todo acto tiene razón de bien, ya que el mal no se encuentra sino en la potencia deficiente respecto del acto.

En sexto lugar. El agente por entendimiento no se determina un fin sino bajo razón de bien: porque lo inteligible no mueve sino bajo razón de bien, que es el objeto de la voluntad. Luego también el agente por naturaleza: porque, aunque el agente por entendimiento se determina a sí mismo el fin, no lo hace así el agente por naturaleza, pues no conoce la razón de fin, sino que es movido hacia un fin determinado para él por algún entendimiento.

Aquí hay que atender dos cosas. La primera, que no se dice que lo inteligible no mueve sino bajo razón de bien como si moviera al entendimiento mismo bajo razón de bien: esto en efecto sería falso, ya que la razón de bien no es la razón formal del objeto del entendimiento, sino más bien la razón de verdadero. Pero esto se dice en orden al apetito del que se determina a sí mismo el fin por el entendimiento. En efecto, el agente por entendimiento no se determina un fin por el que obre sino porque se propone aquello por lo que quiere operar, y por cuya volición se mueve a operar. Y así es necesario que lo inteligible que el agente se determina como fin mueva su apetito antes de proceder a la operación. Pero lo inteligible no mueve el apetito sino bajo razón de bien.

La segunda, que el determinarse a sí mismo un fin es común a los agentes sin conocimiento y a los agentes brutos dotados de conocimiento. Por eso Santo Tomás comprende a ambos bajo el nombre de agente por naturaleza. Pues aunque los brutos tengan algún conocimiento de aquella cosa que es el fin, de la cual son movidos a operar, sin embargo no conocen aquella cosa bajo razón de fin, ya que no conocen qué sea el fin, como se mostró en lo precedente .

V. En séptimo lugar. Todas las cosas huyen el mal, tanto los agentes por naturaleza como los agentes por entendimiento: lo cual consta porque resisten a la corrupción, que es el mal, cuanto pueden. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque es de la misma razón huir el mal y apetecer el bien: así como no moverse hacia abajo y moverse hacia arriba.

Acerca de esta proposición, Es de la misma razón huir el mal y apetecer el bien, hay que advertir que no se dicen de la misma razón como si huir y apetecer o desear fueran un solo y mismo acto: sino porque se acompañan mutuamente. Pues nadie huye el mal sino por el apetito de algún bien que mediante tal mal es suprimido: como nadie huye la muerte sino porque apetece la vida; y lo leve no se aparta naturalmente del lugar de abajo sino porque apetece naturalmente moverse hacia arriba.

VI. En octavo lugar. En las obras de la naturaleza vemos, o siempre o en la mayoría de los casos, lo que es mejor: como aparece en las plantas y en las partes de los animales. Y esto no ocurre por azar. Luego el agente natural se propone lo que es mejor. Y mucho más manifiestamente el agente por entendimiento. Luego etc. — La menor es clara. Porque lo que ocurre siempre o frecuentemente no es casual ni fortuito, sino lo que ocurre en menor número.

Atiende aquí que, según II Phys. , no solamente cuando el agente produce lo que sucede más frecuentemente obra por el fin, sino también cuando produce lo que sucede en menor parte. En efecto, no hay azar ni fortuna sino en las acciones que se hacen por algún fin. Aunque la naturaleza no se proponga el efecto que sucede en menor parte, al menos primeramente y per se, sin embargo no lo produce sino cuando obra hacia aquello que sucede en la mayoría de los casos; y cuando por algún impedimento no puede llegar a ello, produce lo que sucede raramente.

Advierte también que el agente por entendimiento no produce siempre o en la mayoría de los casos lo que es absolutamente mejor, sino lo que es mejor por comparación al fin extrínseco que se propone: como el edificador no hace la casa mayor y mejor que pueda ser, sino la que convenga a los habitantes por cuya habitación la hace.

En noveno lugar. Lo que es movido tiende al bien: porque tiende de la potencia al acto. Luego también el agente y el movente. — Es clara la consecuencia. Porque, como todo lo que es movido es conducido al término del movimiento por el agente y movente, es necesario que el movente y lo que es movido tiendan a lo mismo, en cuanto es movido.

VII. Se confirma la conclusión por la autoridad de los que dicen que el bien es aquello que todas las cosas apetecen; y de Dionisio, IV cap. de Div. Nom., que dice que todas las cosas concupiscen el bien y lo óptimo.

Hay que atender, en torno a este capítulo y al precedente, que al probar Santo Tomás que todo agente obra por el bien y por el fin, no pretende que el agente obre por otro bien o por otro fin distinto de él, sino que habla absolutamente: quiero decir, tanto si el agente obra por sí mismo como si obra por otro, como por un fin.

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work