Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri

Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber III

Francesco Silvestri (1474–1528)

Commentaria in Summam contra Gentiles

First published 1926

In Book III of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of providence, human happiness, moral action, and divine grace. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIV (1926). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.


Prooemium

Explicado el segundo libro, en el que Santo Tomás determinó el proceso de las criaturas a partir de Dios, ahora debe explicarse el Tercer Libro, en el que se determina el orden de las criaturas hacia Dios como hacia su fin.

Sobre esto, sin embargo, Santo Tomás hace dos cosas: primero, pone el Prólogo; segundo, ejecuta lo propuesto .

El Prólogo se divide en dos partes: primero, en efecto, se muestra que Dios tiene el régimen de las criaturas; segundo, se concluye la división de este libro .

I. En cuanto a lo primero, supuesto por lo anterior que Dios es el primer ente de los entes, y que es el primer principio de todos, Santo Tomás pone dos conclusiones. La primera es: Dios tiene un dominio perfecto sobre las cosas producidas por él.

Se prueba en orden a la primera parte así. Dios da el ser a los otros por el arbitrio de su voluntad. Luego tiene el dominio de todas las cosas hechas por él. — Se prueba la consecuencia. Porque dominamos sobre aquello que está sometido a nuestra voluntad.

En cuanto a la segunda parte, en cambio, se prueba porque no necesita del auxilio de un agente exterior ni del fundamento de la materia, por ser él el efector de todo el ser universal, es decir, el productor de todas las cosas que están en la realidad.

  1. En torno a esta proposición, Sobre aquello que está sometido a nuestra voluntad, dominamos, debe atenderse que se entiende en orden a aquello según lo cual está sometido a nuestra voluntad. Sucede, en efecto, que algunas cosas están sometidas a nuestra voluntad en un respecto, pero no en otro. Por ejemplo, alguna casa está sometida a la voluntad de alguien en orden a su uso, pero no en orden a la sustancia misma de la casa: porque de su libre albedrío depende habitar la casa o no habitarla, y conceder su uso a otro o no concedérselo; de donde es señor de la casa en orden al uso, pero no en orden a la sustancia. Del mismo modo, si alguien está sometido a la voluntad de otro en orden a su dirección y gubernación, ese es señor suyo en orden a la dirección y gubernación, pero no en orden a otras cosas, en cuanto que no se extiende universalmente a todas las cosas que están en la realidad. De donde este dominio es incompleto e imperfecto. Pero como todas las cosas están sometidas universalmente a la voluntad divina, en orden a todas las cosas que están en la realidad; y así le están sometidas en cuanto que por la sola voluntad, sin auxilio de otro, pueden ser producidas: por eso Dios tiene un dominio pleno y perfecto sobre todo lo creado, a saber, que todas las cosas sucedan en la realidad según su disposición.

II. La segunda conclusión es: Dios es rector perfecto de todas las criaturas. Esta conclusión primero la prueba; segundo, manifiesta los diversos modos del régimen de Dios .

Pero prueba la primera parte con esta razón. Dios ordena las cosas al fin y dirige sus acciones. Luego es su rector. — Se prueba el antecedente en orden a las cosas: porque lo que es producido por la voluntad del agente, cada cosa es ordenada por el agente a algún fin, puesto que el bien y el fin son el objeto propio de la voluntad. En cuanto a las acciones: porque cada cosa, también por su acción, alcanza el fin último, y esa acción debe ser dirigida por quien dio a las cosas los principios por los que actúan.

Pero prueba la segunda parte. Dios es perfecto en el ser y en el causar. Luego es perfecto también en el regir.

Para la evidencia de lo que se dice en torno a esta conclusión, debe advertirse que Santo Tomás supone que ordenar las cosas al fin, dirigiendo las operaciones al fin y dándoles los principios por los que operan, es regir y gobernar las mismas cosas. Pues esto lo supone como manifiesto, y como diciendo la razón del nombre, como es patente en la Prima, q. ciii, a. 1. De donde, en el mismo lugar, artículo 4, dice que son dos los efectos generales de la gubernación divina, a saber, la conservación de las cosas en el bien y la moción de ellas al bien. Y por eso, del hecho de que Dios ordena al fin las cosas producidas por él, concluye inmediatamente que él es rector de todas, suprimida la mayor, que omite como manifiesta.

III. En segundo lugar muestra cuán diverso es el efecto de este régimen . Y pone que se muestra de manera diversa en las cosas diversas. Porque algunas no solo son dirigidas, sino que también se dirigen a sí mismas al fin según sus acciones propias; y son admitidas a la consecución del último fin si en su dirección se someten al régimen divino; pero son rechazadas si obran de otro modo. — Algunas, en cambio, son dirigidas solo por otro. Pero éstas son de doble género. Pues algunas, así como en su esse natural no pueden padecer defecto, así también en sus acciones propias se someten indefectiblemente al régimen del primer regente y nunca se desvían de su orden: — Suple, a no ser que Dios obre en ellas algo al margen de la naturaleza o por encima de la naturaleza. Tales son los cuerpos celestes, cuyos movimientos proceden siempre uniformemente. — Algunas, en cambio, así como pueden padecer defecto en el esse de su naturaleza, así también en sus actos propios; pero ese defecto se compensa por algún bien que de allí proviene. Tales, sin embargo, son los cuerpos corruptibles: éstos, en efecto, así como fueron creados por el mismo Dios, así están perfectamente sometidos a su potestad, aunque parezcan desviarse del orden del primer régimen.

  1. Aquí hay que atender dos cosas. La primera es que la cosa ordenada al fin por otro, por la moción de ese otro tiene el alcanzar el fin, mientras persevera bajo el orden de ese moviente; pero cuando se aparta de la intención y moción del primer moviente, entonces no alcanza el fin al cual es movida por el agente. Mientras, en efecto, la flecha está sometida a la moción del que rectamente dispara, alcanza el fin al que por el que dispara es dirigida; pero si por algún impelente no se mantiene en el orden de la moción del que dispara, sino que es desviada hacia otro, no podrá alcanzar el fin. Lo mismo sucedería si la flecha fuera algún ente que se mueve a sí mismo, y se moviera no según el ímpetu y la moción del que dispara, sino contra tal moción, o con algún movimiento desviado de él. En efecto, es necesario que lo que es dirigido por alguien a algún fin se someta a la moción del que dirige y la siga, si debe alcanzar tal fin: pues nada puede llegar al fin del agente superior sino por la moción de tal agente, ya que el fin y el agente deben proporcionarse; pues nunca el niño alcanza el fin al que el pedagogo lo dirige por tal dirección, si no se somete a tal dirección. Por eso dice bien Santo Tomás que las cosas que se dirigen al fin, si en su dirección se someten al régimen divino, son admitidas por el régimen divino a la consecución del último fin, pero son rechazadas si obran de otro modo.

La segunda es que las cosas corruptibles, aunque se desvíen del orden que les fue dado por el primer regente, por ejemplo, cuando un árbol no florece en el tiempo establecido, no por eso son sustraídas del régimen divino. Tanto porque así son regidas en cuanto que pueden faltar y ser impedidas. Tanto porque también de tal desviación algo es extraído por Dios: y así, aun cuando tales cuerpos se desvían del orden natural, Dios ordena la misma desviación, sustituyendo en su lugar algún bien. — Pero de todo esto habrá una exposición más amplia más abajo, cuando se trate de la divina providencia .

Finalmente, confirma ambas conclusiones juntamente con la autoridad del Salmo, Dios grande es el Señor, etc., la cual explica diligentemente.

IV. En cuanto a lo segundo , concluye la intención de este Tercer Libro y su división general. Y dice que, como en lo anterior se ha determinado acerca de la perfección de la divina naturaleza y también acerca de la perfección de su potestad, en este Tercer Libro debe tratarse de su perfecta autoridad o dignidad, según que es rector y fin de todos.

Sobre esto, sin embargo, debe tratarse primero de Dios según que es fin de todas las cosas; segundo, de su régimen, cap. LXIV; tercero, en especial, de su régimen en orden a las naturalezas intelectuales .

Caput I: Quod Omne Agens Agit propter Finem

Caput II: Quod Omne Agens Agit propter Bonum

Caput III: Quod Malum est Praeter Intentionem in Rebus

Caput IV: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum non Sit Praeter Intentionem

Caput V: Solutio Rationum Praemissarum

Caput VI: Quod Malum non est Aliqua Essentia

Caput VII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Malum Sit Natura vel Res Aliqua

Caput VIII: Solutio Rationum Praemissarum

Caput IX: Quod Causa Mali est Bonum

Caput X: Quod Malum Fundatur in Bono

Caput XI: Quod Malum non Totaliter Consumit Bonum

Caput XII: Quod Malum Habet Aliquo Modo Causam

Caput XIII: Quod Malum est Causa per Accidens

Caput XIV: Quod non est Summum Malum

Caput XV: Quod Finis Cuiuslibet Rei est Bonum

Caput XVI: Quod Omnia Ordinantur in Unum Finem, qui est Deus

Caput XVII: Quomodo Deus Sit Finis Rerum

Caput XVIII: Quod Omnia Intendunt Assimilari Deo

Caput XIX: Quomodo Res Imitentur Divinam Bonitatem

Caput XX: Quod Res Intendunt Naturaliter Assimilari Deo in Hoc quod est Causa

Caput XXI: Quomodo Diversimode Res Ordinantur in Suos Fines

Caput XXII: Quod Motus Caeli est a Principio Intellectivo

Caput XXIII: Quomodo Appetunt Bonum Etiam quae Cognitione Carent

Caput XXIV: Quod Intelligere Deum est Finis Omnis Intellectualis Substantiae

Caput XXV: Utrum Felicitas Consistat in Actu Voluntatis

Caput XXVI: Quod Felicitas Humana non Consistit in Delectationibus Carnalibus

Caput XXVII: Quod Felicitas non Consistit in Honoribus

Caput XXVIII: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Gloria

Caput XXIX: Quod Felicitas Hominis non Consistit in Divitiis

Caput XXX: Quod Felicitas non Consistit in Potentia Mundana

Caput XXXI: Quod Felicitas non Consistit in Bonis Corporis

Caput XXXII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Sensu

Caput XXXIII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Consistit in Actibus Virtutum Moralium

Caput XXXIV: Quod Ultima Felicitas non Sit in Actu Prudentiae

Caput XXXV: Quod Felicitas non Consistit in Operatione Artis

Caput XXXVI: Quod Ultima Felicitas Hominis Consistit in Contemplatione Dei

Caput XXXVII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Communiter Habetur a Pluribus

Caput XXXVIII: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae Habetur per Demonstrationem

Caput XXXIX: Quod Felicitas Humana non Consistit in Cognitione Dei quae est per Fidem

Caput XL: Utrum in Hac Vita Homo Possit Intelligere Substantias Separatas per Studium et Inquisitionem Scientiarum Speculativarum

Caput XLI: Quod non Possumus in Hac Vita Cognoscere Substantias Separatas sicut Ponit Alexander

Caput XLII: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas sicut Ponit Averroes

Caput XLIII: Quod Ultima Felicitas Hominis non Consistit in Cognitione Substantiarum Separatarum Qualem Praedictae Opiniones Fingunt

Caput XLIV: Quod non Possumus in Hac Vita Intelligere Substantias Separatas

Caput XLV: Quod Anima in Hac Vita non Intelligit Seipsam per Seipsam

Caput XLVI: Quod non Possumus in Hac Vita Videre Deum per Essentiam

Caput XLVII: Quod Ultima Hominis Felicitas non Sit in Hac Vita

Caput XLVIII: Quod Substantiae Separatae non Vident Deum per Essentiam ex Hoc quod Cognoscunt eum per Suam Essentiam

Caput XLIX: Quod in Naturali Cognitione Quam Habent Substantiae Separatae de Deo non Quiescit Earum Naturale Desiderium

Caput L: Quomodo Deus per Essentiam Videatur

Caput LI: Quod Nulla Creata Substantia Potest Sua Naturali Virtute Pervenire ad Videndum Deum per Essentiam

Caput LII: Quod Intellectus Creatus Indiget Aliqua Influentia Divini Luminis ad Hoc ut Deum per Essentiam Videat

Caput LIII: Rationes Quibus Videtur Probari quod Deus non Possit Videri per Essentiam, et Solutiones Earum

Caput LIV: Quod Intellectus Creatus non Comprehendit Divinam Substantiam

Caput LV: Quod Nullus Intellectus Creatus, Videndo Deum, Videt Omnia quae in Eo Videri Possunt

Caput LVI: Quod Omnis Intellectus, Cuiuscumque Gradus, Particeps esse Potest Divinae Visionis

Caput LVII: Quod Unus Alio Perfectius Deum Videre Potest

Caput LVIII: Quomodo Videntes Divinam Substantiam Omnia Vident

Caput LIX: Quod Videntes Deum Omnia Simul Vident in Ipso

Caput LX: Quod per Visionem Dei Aliquis Fit Particeps Vitae Aeternae

Caput LXI: Quod Videntes Deum in Perpetuum eum Videbunt

Caput LXII: Qualiter in Illa Ultima Felicitate Omne Desiderium Hominis Completur

Caput LXIII: Quod Deus Sua Providentia Gubernat Res

Caput LXIV: Quod Deus Conservat Res in esse

Caput LXV: Quod Nihil Dat esse Nisi Inquantum Agit in Virtute Divina

Caput LXVI: Quod Deus est Causa Operandi Omnibus Operantibus

Caput LXVII: Quod Deus est Ubique

Caput LXVIII: De Opinione Eorum qui Rebus Naturalibus Proprias Subtrahunt Actiones

Caput LXIX: Quomodo Idem Effectus Sit a Deo et a Natura Agente

Caput LXX: Quod Divina Providentia non Excludit Totaliter Malum a Rebus

Caput LXXI: Quod Divina Providentia non Excludit Contingentiam a Rebus

Caput LXXII: Quod Divina Providentia non Excludit Arbitrii Libertatem

Caput LXXIII: Quod Divina Providentia non Excludit Fortunam et Casum

Caput LXXIV: Quod Providentia Dei Sit Singularium Contingentium

Caput LXXV: Quod Providentia Dei Sit Omnium Singularium Immediate

Caput LXXVI: Quod Executio Divinae Providentiae Fit Mediantibus Causis Secundis

Caput LXXVII: Quod Mediantibus Creaturis Intellectualibus Aliae Creaturae Reguntur a Deo

Caput LXXVIII: Quod Substantiae Intellectivae Inferiores Reguntur per Superiores

Caput LXXIX: De Ordinatione Angelorum ad Invicem

Caput LXXX: De Ordinatione Hominum ad Invicem et ad Alia

Caput LXXXI: Quod Inferiora Corpora Reguntur a Deo per Corpora Caelestia

Caput LXXXII: Epilogus Praedictorum

Caput LXXXIII: Quod Corpora Caelestia non Imprimant in Intellectus Nostros

Caput LXXXIV: Quod Corpora Caelestia non sunt Causae Voluntatum et Electionum Nostrarum

Caput LXXXV: Quod Corporales Effectus in Istis Inferioribus non Sequuntur ex Necessitate a Corporibus Caelestibus

Caput LXXXVI: Quod Motus Caelestis Corporis non Sit Causa Electionum Nostrarum ex Virtute Animae Moventis, ut Quidam Dicunt

Caput LXXXVII: Quod Substantiae Separatae Creatae non Possunt esse Causa Directe Electionum et Voluntatum Nostrarum, sed Solus Deus

Caput LXXXVIII: Quod Motus Voluntatis Causatur a Deo, et non Solum Potentia Voluntatis

Caput LXXXIX: Quod Electiones et Voluntates Humanae Subduntur Divinae Providentiae

Caput XC: Quomodo Res Humanae ad Superiores Causas Reducantur

Caput XCI: Quomodo Dicitur Aliquis Bene Fortunatus, et Quomodo Adiuvatur Homo ex Superioribus Causis

Caput XCII: De Fato: an Sit, et Quid Sit

Caput XCIII: De Certitudine Divinae Providentiae

Caput XCIV: Quod Immobilitas Divinae Providentiae Utilitatem Orationis non Excludit

Caput XCV: Quod Deus non Omnes Orationes Exaudit

Caput XCVI: Quomodo Dispositio Providentiae Habeat Rationem

Caput XCVII: Quomodo Deus Possit Facere Praeter Ordinem Suae Providentiae, et Quomodo non

Caput XCVIII: Quod Deus Potest Operari Praeter Ordinem Rebus Inditum, Producendo Effectus absque Causis Proximis

Caput XCIX: Quod Ea quae Deus Facit Praeter Naturae Ordinem non sunt contra Naturam

Caput C: De Miraculis

Caput CI: Quod Solus Deus Facit Miracula

Caput CII: Quod Substantiae Spirituales Aliqua Mirabilia Operantur, quae tamen non sunt Vere Miracula

Caput CIII: Quod Opera Magorum non sunt Solum ex Impressione Caelestium Corporum

Caput CIV: Unde Magorum Operationes Efficaciam Habeant

Caput CV: Quod Substantia Intellectualis quae Praestat Efficaciam Magicis Operibus, non est Bona secundum Virtutem

Caput CVI: Quod Substantia Intellectualis Cuius Auxilio Magicae Artes Utuntur, non est Mala secundum Suam Naturam

Caput CVII: Rationes Quibus Probari Videtur quod in Daemonibus non Possit esse Peccatum

Caput CVIII: Quod in Daemonibus Possit esse Peccatum, et Qualiter

Caput CIX: Solutio Praemissarum Rationum

Caput CX: Quod Speciali Quadam Ratione Creaturae Rationales Divinae Providentiae Subduntur

Caput CXI: Quod Creaturae Rationales Gubernantur propter Seipsas, Aliae Vero in Ordine ad Eas

Caput CXII: Quod Rationalis Creatura Dirigitur a Deo ad Suos Actus non Solum secundum Ordinem ad Speciem, sed Etiam secundum quod Congruit Individuo

Caput CXIII: Quod Divinitus Hominibus Leges Dantur

Caput CXIV: Quod Lex Divina Principaliter Hominem Ordinat in Deum

Caput CXV: Quod Finis Legis Divinae est Dilectio Dei

Caput CXVI: Quod Divina Lege Ordinamur ad Dilectionem Proximi

Caput CXVII: Quod per Divinam Legem Homines ad Rectam Fidem Obligantur

Caput CXVIII: Quod per Quaedam Sensibilia Mens Nostra Dirigitur in Deum

Caput CXIX: Quod Latriae Cultus Soli Deo est Exhibendus

Caput CXX: Quod Divina Lex Ordinat Hominem secundum Rationem circa Corporalia et Sensibilia

Caput CXXI: Qua Ratione Fornicatio Simplex secundum Legem Divinam Sit Peccatum: et quod Matrimonium Sit Naturale

Caput CXXII: Quod Matrimonium Debet esse Indivisibile

Caput CXXIII: Quod Matrimonium Debeat esse Unius ad Unam

Caput CXXIV: Quod Matrimonium non Debet Fieri inter Propinquos

Caput CXXV: Quod non Omnis Carnalis Commixtio est Peccatum

Caput CXXVI: Quod Nullus Cibi Usus est Peccatum secundum se

Caput CXXVII: Quomodo secundum Legem Dei Homo Ordinatur ad Proximum

Caput CXXVIII: Quod in Actibus Humanis sunt Aliqua Recta secundum Naturam, et non Solum Quasi Lege Posita

Caput CXXIX: De Consiliis quae Dantur in Lege Divina

Caput CXXX: De Errore Impugnantium Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXI: De Modis Vivendi Eorum qui Voluntariam Paupertatem Sequuntur

Caput CXXXII: Quomodo Paupertas Sit Bona

Caput CXXXIII: Solutio Rationum Supra Inductarum contra Paupertatem

Caput CXXXIV: Solutio Eorum quae Obiiciebantur contra Diversos Modos Vivendi Eorum qui Assumunt Voluntariam Paupertatem

Caput CXXXV: De Errore Eorum qui Perpetuam Continentiam Impugnant

Caput CXXXVI: Contra eos qui Matrimonium Virginitati Aequabant

Caput CXXXVII: Contra Eos qui Vota Impugnant

Caput CXXXVIII: Quod neque Merita neque Peccata Sint Paria

Caput CXXXIX: Quod Actus Hominis Puniuntur vel Praemiantur a Deo

Caput CXL: De Differentia et Ordine Poenarum

Caput CXLI: Quod non Omnia Praemia et Poenae sunt Aequales

Caput CXLII: De Poena quae Debetur Peccato Mortali et Veniali per Respectum ad Ultimum Finem

Caput CXLIII: Quod per Peccatum Mortale Ultimo Fine Aliquis in Aeternum Privatur

Caput CXLIV: Quod Peccata Puniuntur Etiam per Experientiam Alicuius Nocivi

Caput CXLV: Quod Iudicibus Licet Poenas Inferre

Caput CXLVI: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Beatitudinem Consequendam

Caput CXLVII: Quod per Auxilium Divinae Gratiae Homo non Cogitur ad Virtutem

Caput CXLVIII: Quod Divinum Auxilium Homo Promereri non Potest

Caput CXLIX: Quod Praedictum Auxilium Gratia Nominatur. et Quid Sit Gratia Gratum Faciens

Caput CL: Quod Gratia Gratum Faciens Causat in Nobis Dilectionem Dei

Caput CLI: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Fidem

Caput CLII: Quod Divina Gratia Causat in Nobis Spem

Caput CLIII: De Donis Gratiae Gratis Datae. in Quo de Divinationibus Daemonum

Caput CLIV: Quod Homo Indiget Divino Auxilio ad Perseverandum in Bono

Caput CLV: Quod Ille qui Decidit a Gratia per Peccatum, Potest Iterum per Gratiam Reparari

Caput CLVI: Quod Homo a Peccato Liberari non Potest Nisi per Gratiam

Caput CLVII: Qualiter Homo a Peccato Liberatur

Caput CLVIII: Quod Rationabiliter Homini Imputatur si ad Deum non Convertatur, Quamvis Hoc sine Gratia non Possit

Caput CLIX: Quod Homo in Peccato Existens sine Gratia Peccatum Vitare non Potest

Caput CLX: Quod Deus Aliquos a Peccato Liberat, et Aliquos in Peccato Relinquit

Caput CLXI: Quod Deus Nemini est Causa Peccandi

Caput CLXII: De Praedestinatione, Reprobatione, et Electione Divina

↑ Top of work