Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1918
In Book II of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of creation, the distinction of creatures, and the human soul. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIII (1918). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Caput I: Continuatio sequentium ad praecedentia
Caput II: Quod consideratio creaturarum utilis est ad fidei instructionem
Caput III: Quod cognoscere naturam creaturarum valet ad destruendum errores qui sunt circa Deum
Caput IV: Quod aliter considerat de creaturis philosophus et theologus
Caput V: Ordo dicendorum
Caput VI: Quod Deo competit ut sit aliis principium essendi
Caput VII: Quod in Deo sit potentia activa
Caput VIII: Quod Dei potentia sit eius substantia
Caput IX: Quod Dei potentia sit eius actio
Caput X: Qualiter potentia in Deo dicatur
Caput XI: Quod de Deo dicitur aliquid relative ad creaturas
Caput XII: Quod relationes dictae de Deo ad creaturas non sunt realiter in Deo
Caput XIII: Quomodo praedictae relationes de Deo dicantur
Caput XIV: Quod Deus sit omnibus causa essendi
Caput XV: Quod Deus ex nihilo produxit res in esse
Caput XVI: Quod creatio non est motus neque mutatio
Caput XVII: Quomodo solvantur ea quae contra creationem obiiciuntur
Caput XVIII: Quod in creatione non sit successio
Caput XIX: Quod nullum corpus potest creare
Caput XX: Quod solius Dei est creare
Caput XXI: Quod Deus omnia possit
Caput XXII: Quod Deus non agat ex necessitate naturae
Caput XXIII: Quod Deus agit secundum suam sapientiam
Caput XXIV: Qualiter omnipotens dicatur quaedam non posse
Caput XXV: Quod divinus intellectus non coartatur ad determinatos effectus
Caput XXVI: Quod divina voluntas ad determinatos effectus non artatur
Caput XXVII: Qualiter in rerum productione debitum inveniatur
Caput XXVIII: Qualiter in rebus creatis esse potest necessitas absoluta
Caput XXIX: Quod non est necessarium creaturas semper fuisse
Caput XXX: Rationes volentium probare aeternitatem mundi ex parte Dei acceptae
Caput XXXI: Rationes volentium probare aeternitatem mundi sumptae ex parte creaturarum
Caput XXXII: Rationes ad probandum aeternitatem mundi ex parte factionis
Caput XXXIII: Solutio rationum supra positarum et primo earum quae sumebantur ex parte Dei
Caput XXXIV: Solutio rationum quae sumuntur ex parte rerum factarum
Caput XXXV: Solutio rationum quae sumebantur ex parte factionis rerum
Caput XXXVI: Rationes quibus quidam conantur ostendere mundum non esse aeternum
Caput XXXVII: Quod distinctio rerum non est a casu
Caput XXXVIII: Quod materia non est prima causa distinctionis rerum
Caput XXXIX: Quod distinctio rerum non est propter contrarietatem agentium
Caput XL: Quod causa prima distinctionis rerum non est secundorum agentium ordo
Caput XLI: Quod rerum distinctio non est per aliquem de secundis agentibus inducentem in materiam diversas formas
Caput XLII: Quod distinctio rerum non processit ex meritorum vel demeritorum diversitate
Caput XLIII: Quae sit prima causa distinctionis rerum secundum veritatem
Caput XLIV: Quod oportuit ad perfectionem universi aliquas creaturas intellectuales esse
Caput XLV: Quod substantiae intellectuales sunt volentes
Caput XLVI: Quod substantiae intellectuales sunt liberi arbitrii in agendo
Caput XLVII: Quod substantia intellectualis non sit corpus
Caput XLVIII: Quod substantiae intellectuales sunt immateriales
Caput XLIX: Quod substantia intellectualis non sit forma materialis
Caput L: Quod in substantiis intellectualibus creatis differt esse et quod est
Caput LI: Quod in substantiis intellectualibus creatis est actus et potentia
Caput LII: Quod non est idem componi ex substantia et esse, et materia et forma
Caput LIII: Quod substantiae intellectuales sunt incorruptibiles
Caput LIV: Per quem modum substantia intellectualis possit corpori uniri
Caput LV: Positio Platonis de unione animae intellectualis ad corpus
Caput LVI: Quod nutritiva, sensitiva et intellectiva non sunt in homine tres animae
Caput LVII: Quod intellectus possibilis hominis non est substantia separata
Caput LVIII: Quod homo non sortitur speciem per intellectum passivum, sed per intellectum possibilem
Caput LIX: Quod praedicta positio est contra sententiam Aristotelis
Caput LX: Contra opinionem Alexandri de intellectu possibili
Caput LXI: Quod anima non sit complexio, ut posuit Galenus
Caput LXII: Quod anima non sit corpus
Caput LXIII: Contra ponentes intellectum et sensum esse idem
Caput LXIV: Contra ponentes intellectum possibilem esse imaginationem
Caput LXV: Qualiter substantia intellectualis possit esse forma corporis
Caput LXVI: Solutio rationum quibus supra probatur quod substantia intellectualis non potest uniri corpori ut forma
Caput LXVII: Quod secundum dicta Aristotelis oportet ponere intellectum uniri corpori ut formam
Caput LXVIII: Quod anima immediate unitur corpori
Caput LXIX: Quod anima sit tota in toto et tota in qualibet parte
Caput LXX: Quod intellectus possibilis non est unus in omnibus hominibus
Caput LXXI: De opinione Avicennae, qui posuit formas intelligibiles non conservari in intellectu possibili
Caput LXXII: Solutio rationum quibus videtur probari unitas intellectus possibilis
Caput LXXIII: Quod intellectus agens non sit substantia separata, sed aliquid animae
Caput LXXIV: Quod non est impossibile intellectum possibilem et agentem in una substantia animae convenire
Caput LXXV: Quod non fuit sententia Aristotelis de intellectu agente quod sit substantia separata, sed magis quod sit aliquid animae
Caput LXXVI: Quod anima humana, corrupto corpore, non corrumpitur
Caput LXXVII: Rationes probantes animam corrumpi corrupto corpore (et solutio ipsarum)
Caput LXXVIII: Quod animae brutorum animalium non sunt immortales
Caput LXXIX: Quod anima humana incipiat cum corpore
Caput LXXX: Solutio rationum praemissarum
Caput LXXXI: Quod anima non sit de substantia Dei
Caput LXXXII: Quod anima humana non traducatur cum semine
Caput LXXXIII: Quod anima humana producatur in esse a Deo per creationem
Caput LXXXIV: Rationes ad probandum quod anima humana causetur ex semine
Caput LXXXV: Solutio rationum praemissarum
Caput LXXXVI: Quod nulli alii corpori nisi humano unitur substantia intellectualis ut forma
Caput LXXXVII: Quod sunt aliquae substantiae intellectuales corporibus non unitae
Caput LXXXVIII: De multitudine substantiarum separatarum
Caput LXXXIX: Quod in substantiis separatis non sunt multae unius speciei
Caput XC: Quod substantia separata et anima non sunt unius speciei
Caput XCI: Quomodo accipiatur genus et species in substantiis separatis
Caput XCII: Quod substantiae separatae non accipiunt cognitionem a sensibilibus
Caput XCIII: Quod intellectus substantiae separatae semper intelligit actu
Después de que Santo Tomás determinó lo relativo al conocimiento de la sustancia separada en cuanto al acto primero, ahora determina acerca de ella misma en cuanto al acto segundo1.
I. Y establece esta conclusión: El entendimiento de la sustancia separada está siempre entendiendo en acto. La cual conclusión debe entenderse no solo del acto primero, sino también del acto segundo, como se ve por los argumentos: no obstante, no en este sentido, como si conociera siempre en acto todos los cognoscibles; sino porque está siempre en alguna consideración actual.
Se prueba, en primer lugar, que el entendimiento de la sustancia separada está por encima del tiempo. Por lo tanto, no es que a veces entienda en acto y otras veces esté en potencia. — Se prueba la consecuencia: porque aquello que unas veces está en acto y otras en potencia se mide por el tiempo.
En torno a esta razón, debe advertirse que en las sustancias separadas hay que hablar de un modo del acto de entender considerado absolutamente, y de otro modo de ese mismo acto en cuanto se termina en un objeto determinado y particular. Pues si una sustancia separada careciera alguna vez por completo de acto de entender, de modo que estuviera totalmente en potencia de entender, y después llegara a ser actual mente inteligente, pasaría de la potencia accidental al acto de manera total; y así cambiaría, porque de ningún modo tendría antes una perfección que luego fuera recibida como nueva. Pero si no careciera simplemente del acto de entender, sino que siempre entendiera algo en acto, aunque no siempre este objeto determinado, se diría que pasa de la potencia alacto según algo (secundum quid), en cuanto tendría un acto que antes no tenía bajo esta razón particular; sin embargo, no se diría que pasa simplemente de la potencia al acto, de modo que llegara a ser de potencia inteligente a inteligente en acto, porque siempre sería actual mente inteligente, aunque no siempre entendiera este objeto determinado, por ejemplo, una piedra. Así también entre nosotros: cuando un hombre dormido, que no considera nada en absoluto, comienza después, al despertar, a considerar en acto, se dice que pasa simplemente de la potencia al acto, y de la ociosidad a la operación; pero si, después de haber estado en consideración actual de algo, deja de considerarlo y comienza a contemplar otra cosa, no se dice que pase simplemente de la potencia al acto de considerar, ni de la ociosidad a la operación, aunque esto pueda decirse según algo (secundum quid). De donde, más abajo, en el último capítulo de este Segundo Libro, dice Santo Tomás que como en el intelecto de la sustancia separada hay sucesión de intelecciones, no hay allí propiamente movimiento, pues no sucede un acto a una potencia, sino un acto a otro acto.
Por tanto, la proposición de Santo Tomás en la que se dice que lo que a veces está en acto y a veces en potencia se mide por el tiempo, debe entenderse de aquello que está simplemente en potencia y después llega a ser en acto. Pues, cuando se procede de la potencia al acto, hay allí mutación de algún modo; pero toda mutación está sometida al tiempo, o al instante del continuo. No ocurre así, sin embargo, cuando se da el tránsito de un acto a otro acto, como tal.
II. En segundo lugar. Las sustancias separadas son sustancias vivientes. Y no tienen otra operación de la vida sino el entender. Por lo tanto, por su naturaleza están siempre entendiendo en acto. — Se prueba la consecuencia. Porque toda sustancia viviente tiene alguna operación de la vida en acto por su naturaleza, la cual le es inherente siempre: como la nutrición en los animales.
En torno a la segunda parte del antecedente, advierte que, cuando se dice que la sustancia separada no tiene ninguna operación sino entender, por entender se toma toda operación de la parte intelectiva, y no solo el acto del entendimiento en cuanto se distingue contra el acto de la voluntad. Llama, pues, a todo acto de la parte intelectiva entender, tanto porque de él mismo toma su denominación la parte intelectiva, como porque a ella sigue otra operación, que es la de la voluntad; y así, poniendo el entender, se pone también el querer.
- Tercio. Las sustancias separadas, según los filósofos, mueven los cuerpos celestes mediante el intelecto. Luego, etc. — Es patente la consecuencia. Porque ese movimiento es siempre continuo.
Aunque tampoco se postule que los cuerpos celestes mueven, se sigue lo mismo. Porque, si la operación propia del cuerpo celeste, que es su movimiento, es continua, con mucha mayor razón lo será también la operación propia de las sustancias separadas, que es entender, ya que son más altas que los cuerpos celestes.
- Cuarto. Las sustancias separadas no se mueven ni por sí ni por accidente, puesto que ni son cuerpos ni potencias en el cuerpo. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque todo lo que alguna vez opera, alguna vez no opera, se mueve por sí o por accidente: como es patente en nosotros, como se dice en el libro VIII de la Física.
Adviértase que este argumento está tomado del libro VIII de la Física, donde, en el texto 51, Aristóteles muestra que el animal se mueve por sí mismo en ciertos momentos, pero en otros descansa, en cuanto es movido por otro, y en otros momentos no es movido. De manera semejante argumenta aquí Santo Tomás: puesto que el entender es una operación de la sustancia intelectual a la cual está naturalmente ordenada, el que a veces le convenga y a veces no le convenga no puede provenir sino de que la propia sustancia separada sea movida en ciertos momentos y en otros no lo sea; porque en ciertos momentos se halla de un modo y en otros de otro modo.
Pero si se dijera que esto puede obrarlo la libertad de la voluntad, según la cual a veces quiere entender y a veces quiere no entender: —se responde que la libertad no obra para entender o no entender a las sustancias separadas de modo absoluto, aunque sí obra para entender o no entender esta cosa determinada o aquella otra. La razón de ello es: porque el entendimiento está naturalmente ordenado al acto de entender, ya se entiende a sí mismo y a Dios naturalmente, pero las demás cosas libremente.