Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber II
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1918
In Book II of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) expounds Aquinas's account of creation, the distinction of creatures, and the human soul. The commentary accompanies the Leonine text in volume XIII (1918). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Caput I: Continuatio sequentium ad praecedentia
Caput II: Quod consideratio creaturarum utilis est ad fidei instructionem
Caput III: Quod cognoscere naturam creaturarum valet ad destruendum errores qui sunt circa Deum
Caput IV: Quod aliter considerat de creaturis philosophus et theologus
Caput V: Ordo dicendorum
Caput VI: Quod Deo competit ut sit aliis principium essendi
Caput VII: Quod in Deo sit potentia activa
Caput VIII: Quod Dei potentia sit eius substantia
Caput IX: Quod Dei potentia sit eius actio
Caput X: Qualiter potentia in Deo dicatur
Caput XI: Quod de Deo dicitur aliquid relative ad creaturas
Caput XII: Quod relationes dictae de Deo ad creaturas non sunt realiter in Deo
Caput XIII: Quomodo praedictae relationes de Deo dicantur
Caput XIV: Quod Deus sit omnibus causa essendi
Caput XV: Quod Deus ex nihilo produxit res in esse
Caput XVI: Quod creatio non est motus neque mutatio
Caput XVII: Quomodo solvantur ea quae contra creationem obiiciuntur
Caput XVIII: Quod in creatione non sit successio
Caput XIX: Quod nullum corpus potest creare
Caput XX: Quod solius Dei est creare
Caput XXI: Quod Deus omnia possit
Caput XXII: Quod Deus non agat ex necessitate naturae
Caput XXIII: Quod Deus agit secundum suam sapientiam
Caput XXIV: Qualiter omnipotens dicatur quaedam non posse
Caput XXV: Quod divinus intellectus non coartatur ad determinatos effectus
Caput XXVI: Quod divina voluntas ad determinatos effectus non artatur
Caput XXVII: Qualiter in rerum productione debitum inveniatur
Caput XXVIII: Qualiter in rebus creatis esse potest necessitas absoluta
Caput XXIX: Quod non est necessarium creaturas semper fuisse
Caput XXX: Rationes volentium probare aeternitatem mundi ex parte Dei acceptae
Caput XXXI: Rationes volentium probare aeternitatem mundi sumptae ex parte creaturarum
Caput XXXII: Rationes ad probandum aeternitatem mundi ex parte factionis
Caput XXXIII: Solutio rationum supra positarum et primo earum quae sumebantur ex parte Dei
Caput XXXIV: Solutio rationum quae sumuntur ex parte rerum factarum
Caput XXXV: Solutio rationum quae sumebantur ex parte factionis rerum
Caput XXXVI: Rationes quibus quidam conantur ostendere mundum non esse aeternum
Caput XXXVII: Quod distinctio rerum non est a casu
Caput XXXVIII: Quod materia non est prima causa distinctionis rerum
Caput XXXIX: Quod distinctio rerum non est propter contrarietatem agentium
Caput XL: Quod causa prima distinctionis rerum non est secundorum agentium ordo
Caput XLI: Quod rerum distinctio non est per aliquem de secundis agentibus inducentem in materiam diversas formas
Caput XLII: Quod distinctio rerum non processit ex meritorum vel demeritorum diversitate
Caput XLIII: Quae sit prima causa distinctionis rerum secundum veritatem
Caput XLIV: Quod oportuit ad perfectionem universi aliquas creaturas intellectuales esse
Caput XLV: Quod substantiae intellectuales sunt volentes
Caput XLVI: Quod substantiae intellectuales sunt liberi arbitrii in agendo
Caput XLVII: Quod substantia intellectualis non sit corpus
Caput XLVIII: Quod substantiae intellectuales sunt immateriales
Caput XLIX: Quod substantia intellectualis non sit forma materialis
Caput L: Quod in substantiis intellectualibus creatis differt esse et quod est
Caput LI: Quod in substantiis intellectualibus creatis est actus et potentia
Caput LII: Quod non est idem componi ex substantia et esse, et materia et forma
Caput LIII: Quod substantiae intellectuales sunt incorruptibiles
Caput LIV: Per quem modum substantia intellectualis possit corpori uniri
Caput LV: Positio Platonis de unione animae intellectualis ad corpus
Caput LVI: Quod nutritiva, sensitiva et intellectiva non sunt in homine tres animae
Caput LVII: Quod intellectus possibilis hominis non est substantia separata
Caput LVIII: Quod homo non sortitur speciem per intellectum passivum, sed per intellectum possibilem
Caput LIX: Quod praedicta positio est contra sententiam Aristotelis
Caput LX: Contra opinionem Alexandri de intellectu possibili
Caput LXI: Quod anima non sit complexio, ut posuit Galenus
Caput LXII: Quod anima non sit corpus
Caput LXIII: Contra ponentes intellectum et sensum esse idem
Caput LXIV: Contra ponentes intellectum possibilem esse imaginationem
Caput LXV: Qualiter substantia intellectualis possit esse forma corporis
Caput LXVI: Solutio rationum quibus supra probatur quod substantia intellectualis non potest uniri corpori ut forma
Caput LXVII: Quod secundum dicta Aristotelis oportet ponere intellectum uniri corpori ut formam
Caput LXVIII: Quod anima immediate unitur corpori
Caput LXIX: Quod anima sit tota in toto et tota in qualibet parte
Caput LXX: Quod intellectus possibilis non est unus in omnibus hominibus
Caput LXXI: De opinione Avicennae, qui posuit formas intelligibiles non conservari in intellectu possibili
Caput LXXII: Solutio rationum quibus videtur probari unitas intellectus possibilis
Caput LXXIII: Quod intellectus agens non sit substantia separata, sed aliquid animae
Caput LXXIV: Quod non est impossibile intellectum possibilem et agentem in una substantia animae convenire
Caput LXXV: Quod non fuit sententia Aristotelis de intellectu agente quod sit substantia separata, sed magis quod sit aliquid animae
Caput LXXVI: Quod anima humana, corrupto corpore, non corrumpitur
Caput LXXVII: Rationes probantes animam corrumpi corrupto corpore (et solutio ipsarum)
Caput LXXVIII: Quod animae brutorum animalium non sunt immortales
Caput LXXIX: Quod anima humana incipiat cum corpore
Caput LXXX: Solutio rationum praemissarum
Caput LXXXI: Quod anima non sit de substantia Dei
De la verdad predeterminada excluye Santo Tomás el error de aquellos que decían que el alma era de la sustancia divina. Acerca de esto hace dos cosas: primero, prueba la proposición; segundo, muestra de dónde tuvo origen aquel error 1.
- Por lo tanto, primero se argumenta así. Las almas humanas no existieron antes que los cuerpos, como se ha mostrado. Luego el alma no es de sustancia divina. — Es evidente la consecuencia. Porque la sustancia divina es eterna, como se ha probado más arriba.
Adviértase que puede entenderse de dos maneras que el alma sea de la sustancia divina. De un modo, como si fuera de aquella misma sustancia en número que es Dios, a manera de materia, así como de una parte de barro hace el alfarero alguna vasija. De otro modo, porque es de la misma especie de la que es Dios, del modo en que decimos que Sócrates y Platón son de la misma especie. De cualquiera de estos dos modos que se entienda, es necesario que las almas hayan existido antes que los cuerpos: porque pertenece a la razón de la naturaleza divina, ya se tome por modo singular o por modo de especie, el ser eterna.
Segundo. El alma es forma. Por lo tanto, etc. — Es patente la consecuencia, porque Dios no puede ser forma de ninguna cosa.
Tercero. La sustancia de Dios no está en potencia respecto de algo. Luego, etc. — Es evidente la consecuencia, porque todo aquello de lo cual algo se hace está en potencia respecto de ello.
Cuarto. Dios es absolutamente inmóvil. Luego, etc. — La consecuencia es evidente, porque aquello de lo cual algo se hace, de algún modo se muda.
Quinto. El alma varía según la ciencia y la virtud, y según sus opuestos. Por lo tanto, no es de la sustancia divina, la cual es completamente invariable.
Sexto. En el alma hay potencia y acto, a saber, el intelecto posible y el intelecto agente. Por lo tanto, etc. — Es evidente la consecuencia. Porque Dios es acto puro, en el cual no hay ninguna potencialidad.
Séptimo. Dios es del todo impartible. Por tanto, el alma no puede ser algo de él, a no ser que sea toda su sustancia. Pero esto es imposible: porque entonces habría un solo alma para todos los hombres, ya que la sustancia divina no puede ser sino una.
II. En cuanto a lo segundo 2, se plantea un triple fundamento del cual el mencionado error tuvo su origen. El primero es que todos atribuían al alma aquello que ponían como principio de las cosas, como es patente en I De Anima. Algunos, sin embargo, al no admitir ninguna sustancia incorpórea, ponían como Dios lo más noble de los cuerpos, ya fuera el aire, ya fuera el fuego o cualquier otro principio. — De esa misma raíz brotó también el error de los maniqueos, quienes estimaban que Dios era una cierta luz extendida por espacios infinitos, y decían que una cierta partícula de ella era el alma.
Pero este fundamento fue rechazado anteriormente, en cuanto a aquello que se afirma, a saber, que Dios y el alma son cuerpo.
- En segundo lugar, según el fundamento, porque algunos sostuvieron que el entendimiento de todos los hombres era uno. Los antiguos, en cambio, decían que toda sustancia separada era Dios. De donde se seguía que nuestro entendimiento, o sea, el alma humana, era de naturaleza divina.
Pero esto también fue desaprobado anteriormente.
- El tercero es, porque el entender, que se considera lo más propio de Dios, no parece convenir a ninguna sustancia del mundo inferior sino al hombre, por medio del alma, la cual también es puesta como inmortal.
Parece favorecer a esta opinión lo que se dice en el Génesis 1, donde, después de haberse dicho: Hagamos al hombre a nuestra imagen y semejanza, se añade 3: Formó Dios al hombre del limo de la tierra, e inspiró en su rostro el aliento de vida.
Pero a esto se responde primero que aquella semejanza, en cuanto al entender, no muestra que el alma sea de naturaleza divina, ya que al entender padece múltiples defectos.
Se dice en segundo lugar, que la inspiración mencionada demuestra el proceso de la vida desde Dios hacia el hombre según cierta semejanza, pero no según la unidad de la sustancia. Lo cual es evidente, porque también quien sopla corporalmente en el rostro de alguien —de donde parece tomada la metáfora— impulsa aire hacia su rostro, pero no emite hacia él alguna parte de su propia sustancia 4.
Acerca de esta conclusión no se presenta nada que plantee dificultad, por cuanto es ajena a toda verdad. La trata, sin embargo, Santo Tomás también en la Prima, q. xc, a. 1, y en II Sent., d. XVII, a. 1.