Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1918
In Book IV of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) examines Aquinas's treatment of revealed mysteries: the Trinity, the Incarnation, the sacraments, and the resurrection. The commentary accompanies the Leonine text in volume XV (1930). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod sit generatio, paternitas et filiatio in divinis
Caput II: Quod filius Dei sit Deus
Caput III: Quid opinatus sit Photinus de filio Dei, et eius improbatio
Caput IV: Opinio Sabellii de filio Dei, et eius improbatio
Caput V: De opinione Arii circa filium Dei
Caput VI: Improbatio opinionis Arii de filio Dei
Caput VII: Solutio ad auctoritates quas Arius pro se inducebat
Caput VIII: Solutio ad auctoritates Photini et Sabellii
Caput IX: Rationes contra generationem et processionem divinam
Caput X: Quomodo accipienda sit generatio in divinis, et quae de filio Dei dicuntur in Scripturis
Caput XI: Quomodo filius Dei dicatur Dei sapientia
Caput XII: Quod non est nisi unus filius in divinis
Caput XIII: Solutio ad rationes supra inductas contra generationem divinam
Caput XIV: De spiritu sancto, quod sit in divinis
Caput XV: Rationes ex quibus aliqui spiritum sanctum existimaverunt esse creaturam
Caput XVI: Quod spiritus sanctus sit verus Deus
Caput XVII: Quod spiritus sanctus sit subsistens persona
Caput XVIII: Quomodo intelligenda sunt quae de spiritu sancto dicuntur
Caput XIX: De effectibus attributis spiritui sancto in Scripturis respectu totius creaturae
Caput XX: De effectibus attributis spiritui sancto in sacra Scriptura respectu rationalis creaturae, quantum ad ea quae Deus nobis largitur
Caput XXI: De effectibus attributis spiritui sancto secundum quod movet creaturam in Deum
Caput XXII: Solutio rationum supra inductarum contra divinitatem spiritus sancti
Caput XXIII: Quod spiritus sanctus procedat a filio
Caput XXIV: Rationes ostendere volentium quod spiritus sanctus non procedat a filio, et solutio ipsarum
Caput XXV: Quod non sunt nisi tres personae in divinis pater, filius et spiritus sanctus
Caput XXVI: De incarnatione verbi secundum traditionem sacrae Scripturae
Caput XXVII: De errore Photini circa incarnationem
Caput XXVIII: De errore Manichaeorum circa incarnationem
Caput XXIX: De errore Valentini circa incarnationem
Caput XXX: De errore Apollinaris circa corpus Christi
Caput XXXI: De errore Arii et Apollinaris circa animam Christi
Caput XXXII: De errore Apollinaris dicentis animam rationalem non fuisse in Christo, et de errore Origenis dicentis animam Christi ante mundum fuisse creatam
Caput XXXIII: De errore Theodori Mopsuesteni et Nestorii circa unionem verbi ad hominem
Caput XXXIV: Contra errorem Eutychetis
Caput XXXV: De errore Macarii Antiocheni ponentis unam tantum voluntatem in Christo
Caput XXXVI: Contra eos qui dixerunt ex anima et corpore non esse aliquid unum constitutum in Christo
Caput XXXVII: Contra eos qui ponunt duo supposita vel duas hypostases in una persona Christi
Caput XXXVIII: Quid Catholica fides sentiat de incarnatione Christi
Caput XXXIX: Obiectiones contra fidem incarnationis
Caput XL: Quomodo oporteat intelligere incarnationem filii Dei
Caput XLI: Quod assumptio humanae naturae maxime competebat verbo Dei
Caput XLII: Quod humana natura assumpta a verbo non praeextitit assumptioni, sed in ipsa conceptione fuit assumpta
Caput XLIII: Quod natura assumpta a verbo in ipsa conceptione fuit perfecta quantum ad animam et corpus
Caput XLIV: Quod Christum decuit nasci ex virgine
Caput XLV: Quod Christus natus est de spiritu sancto
Caput XLVI: Quod Christus non fuit filius spiritus sancti secundum carnem
Caput XLVII: Quod non sit dicendum Christum esse creaturam
Caput XLVIII: Solutio rationum contra incarnationem superius positarum
Caput XLIX: Quod peccatum originale traducatur a primo parente in posteros
Caput L: Obiectiones contra peccatum originale
Caput LI: Solutio obiectionum positarum
Caput LII: Rationes quibus videtur probari quod non fuit conveniens Deum incarnari
Caput LIII: Quod conveniens fuit Deum incarnari
Caput LIV: Solutio rationum supra positarum contra convenientiam incarnationis
Caput LV: De necessitate sacramentorum
Caput LVI: De distinctione sacramentorum veteris et novae legis
Caput LVII: De numero sacramentorum novae legis
Caput LVIII: De Baptismo
Caput LIX: De confirmatione
Caput LX: De Eucharistia
Caput LXI: De errore infidelium circa sacramentum Eucharistiae
Caput LXII: Solutio praemissarum difficultatum, et primo quoad conversionem panis in corpus Christi
Caput LXIII: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte loci
Caput LXIV: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte accidentium
Caput LXV: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte actionis et passionis
Caput LXVI: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte fractionis
Caput LXVII: Solutio auctoritatis inductae
Caput LXVIII: Ex quali pane et vino debet confici hoc sacramentum
Caput LXIX: De sacramento poenitentiae. Et primo, quod homines post gratiam sacramentalem acceptam peccare possunt
Caput LXX: Quod homo peccans post sacramentorum gratiam potest converti per gratiam
Caput LXXI: De necessitate poenitentiae et partium eius
Caput LXXII: De sacramento extremae unctionis
Caput LXXIII: De sacramento ordinis
Caput LXXIV: De distinctione ordinum
Caput LXXV: De episcopali potestate: et quod in ea unus sit summus
Caput LXXVI: Quod per malos ministros sacramenta dispensari possunt
Caput LXXVII: De sacramento matrimonii
Caput LXXVIII: Quod per Christum resurrectio corporum sit futura
Caput LXXIX: Obiectiones contra resurrectionem
Caput LXXX: Solutio praemissarum obiectionum
Caput LXXXI: Quod homines resurgent immortales
Caput LXXXII: Quod in resurgentibus non erit usus ciborum neque venereorum
Caput LXXXIII: Quod corpora resurgentium erunt eiusdem naturae
Caput LXXXIV: Quod corpora resurgentium erunt alterius dispositionis
Caput LXXXV: De qualitate corporum glorificatorum
Caput LXXXVI: De loco corporum glorificatorum
Caput LXXXVII: De sexu et aetate resurgentium
Caput LXXXVIII: De qualitate corporum resurgentium in damnatis
Caput LXXXIX: Quomodo substantiae incorporeae patiantur ab igne corporeo
Caput XC: Quod animae statim post separationem a corpore poenam vel praemium consequuntur
Caput XCI: Quod animae sanctorum post mortem habent voluntatem immutabilem in bono
Caput XCII: Quod animae malorum post mortem habent voluntatem immutabilem in malo
Caput XCIII: De immutabilitate voluntatis in animabus in Purgatorio detentis
Caput XCIV: De immutabilitate voluntatis communiter in omnibus animabus post separationem a corpore
Caput XCV: De finali iudicio
Después de que Santo Tomás determinó la cuestión de la resurrección universal, determina a continuación la del juicio final, acompañado de la resurrección 1. Acerca de esto hace dos cosas: primero, trata del mismo juicio final; segundo, de las cosas que siguen al juicio final 2.
En orden a lo primero, propone cuatro conclusiones. La primera es: Es necesario que haya un doble juicio: uno, a saber, por el cual se restituye a cada uno separadamente, en cuanto al alma, la pena o el premio; y otro común, por el cual se restituirá a todos a la vez, en cuanto al alma y al cuerpo, lo que merecieron. Se prueba. Doble es la retribución por lo que el hombre hizo en vida. Una, a saber, según el alma: la cual percibe uno inmediatamente después de que el alma haya sido separada del cuerpo; ésta se hará individualmente. La otra, en cambio, será en la reasunción de los cuerpos, según que unos resucitarán con cuerpos impasibles y gloriosos, otros en cambio con cuerpos pasibles e innobles; ésta se hará a la vez para todos. Luego etc. Se prueba la consecuencia. Porque toda retribución por la cual se dan cosas diversas según la diversidad de los méritos requiere un juicio.
Debe advertirse, primero, que esta conclusión se entiende no de necesidad absoluta, sino de necesidad de congruencia.
Debe advertirse, segundo, por la doctrina de Santo Tomás en el Cuarto, d. XLVII 3, a. 1 4, que así como el juicio particular se hace singularmente de cada uno en cuanto es persona singular, así el juicio común se hará de cada uno según que es parte de todo el género humano; como también, según la justicia humana, se dice que alguien es juzgado cuando se da un juicio sobre la comunidad de la cual él mismo es parte. De donde también la propia sentencia de aquel juicio general será la separación universal de los buenos de los malos. Por eso se dice bien aquí que por el juicio común se restituye a todos a la vez, en cuanto al cuerpo y al alma, lo que merecieron.
II. La segunda conclusión es: Aquel juicio común con el cual los que resucitan son premiados o castigados corresponde a Cristo, y se entiende según la naturaleza humana. Se prueba. Porque Cristo con su humanidad, según la cual padeció y resucitó, nos mereció tanto la resurrección como la vida eterna. — Se confirma por aquello de Juan v: Le dio potestad de hacer juicio etc.
Debe advertirse, primero, por la doctrina de Santo Tomás en la Tercera, q. LIX, a. 2; y en el Cuarto, d. XLVIII 5, a. 1, que de dos maneras conviene a alguien el juicio: de un modo, como al que tiene la autoridad primaria de juzgar; de otro modo, como a quien se le encomienda juzgar por el que tiene la autoridad primaria. De este primer modo, pues, conviene a Cristo juzgar en cuanto es Dios; pero juzgar del segundo modo le conviene en cuanto es hombre, el cual es cabeza de toda la Iglesia. — De donde las razones de Escoto en el Cuarto, d. XLVIII 6, con las cuales prueba que no conviene a Cristo, según la naturaleza humana, juzgar con autoridad primaria y suprema, contra la mente de Santo Tomás no prueban.
Debe advertirse, segundo, que cuando se argumenta que a Cristo le conviene la potestad de juzgar porque nos mereció la resurrección y la vida eterna, esto no se entiende del mérito con exclusión de la causa eficiente, sino con su inclusión. Pues como Cristo nos mereció estas cosas y las causó eficientemente según su humanidad, en cuanto era instrumento de la divinidad, por eso mereció que a él se le entregara la potestad de juzgar entre los buenos y los malos. Por eso las razones de Escoto 7, con las cuales prueba que se prueba mal que a Cristo le convenga la potestad de juzgar porque nos mereció la salvación, no prueban contra nosotros: porque prueban como si dijéramos que Cristo fue sola causa meritoria de la salvación y de ningún modo causa eficiente.
III. La tercera conclusión es: Es conveniente que aquel juicio se realice visiblemente; es decir, que se haga visible la congregación de todos y la separación visible de los buenos de los malos. Se prueba. El juicio final será sobre el premio o la pena de los cuerpos visibles. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque es necesario que el juicio sea proporcional a aquello de lo cual se juzga.
Se confirma, primero. Porque también Cristo juzgará en la forma de la humanidad, la cual todos pueden 8 ver, tanto los buenos como los malos; aunque su divinidad, cuya visión hace bienaventurados, solo puede ser vista por los buenos.
Se confirma, segundo. Porque el juicio de las almas, como versa sobre cosas invisibles, se realiza invisiblemente.
Debe advertirse acerca del antecedente de la razón, que en este juicio final no se sentencia propiamente y per se de la pena o el premio del alma, porque esto se efectúa inmediatamente cuando ella se separa del cuerpo; sino de la pena o el premio del cuerpo, el cual es reasumido por el alma para no ser depositado ya de nuevo, y al cual conviene ser castigado o premiado juntamente con el alma, así como fue su instrumento mientras pecaba y hacía el bien. Por eso se dice bien que el juicio final será sobre la pena o el premio de los cuerpos visibles. — Pero si los malos verán la divinidad de Cristo, véase al Doctor, es decir, en el Cuarto, d. XLVIII 9.
IV. La cuarta conclusión: Juzgarán juntamente con Cristo, como asesores del juez, los Apóstoles y quienes imitan sus huellas. Se prueba. Porque se adhirieron a Cristo más que los demás. — Se confirma por aquello de Mateo xix: Vosotros los que me habéis seguido etc.
Para evidencia de esta conclusión, debe considerarse, primero, que por los que imitan las huellas de los Apóstoles deben entenderse, no ciertamente todos los cristianos, incluso los buenos, sino los hombres perfectos, es decir, los que sobresalen en santidad sobre los demás, como da a entender Santo Tomás en el Cuarto, d. XLVII 10, a. 2 11.
Debe considerarse, segundo, por la doctrina de Santo Tomás en el mismo lugar, que cuando se dice que los Apóstoles y los Santos juzgarán con Cristo, no se entiende como si ellos tuvieran la potestad de dar sentencia sobre otros con autoridad propia, pues esto es del solo Cristo, sino porque conducirán a la noticia de los demás la sentencia dada por Cristo con autoridad propia, lo cual es pronunciar la sentencia. Conducirán en efecto a los otros al conocimiento de la justicia divina, para que sepan qué se les debe justamente. De donde, para insinuar esto, dice Santo Tomás en este lugar 12 que Cristo tiene la autoridad de juzgar, y los Apóstoles juzgarán juntamente como asesores.
Debe tenerse en cuenta, sin embargo, que en aquel juicio será doble la sentencia. Una, a saber, general, por la cual los malos serán condenados al fuego eterno y los buenos, en cambio, a las sedes celestes. La cual, ciertamente, es probable que se haga vocalmente. Y como ésta se hará manifiesta a todos con la voz de Cristo, no será pronunciada por los asesores. — La otra, en cambio, será particular, por la cual cada uno será juzgado a tal pena o a tal premio; la cual, ciertamente, se hará mentalmente. Y de ésta se entiende que será manifestada a cada uno por los asesores, es decir, a modo de revelación inteligible, del modo en que un ángel manifiesta inteligiblemente algo a otro.