Commentaria in Summam contra Gentiles, Liber IV
Francesco Silvestri (1474–1528)
Commentaria in Summam contra Gentiles
First published 1918
In Book IV of the Commentaria in Summam contra Gentiles, Francesco Silvestri of Ferrara (Ferrariensis) examines Aquinas's treatment of revealed mysteries: the Trinity, the Incarnation, the sacraments, and the resurrection. The commentary accompanies the Leonine text in volume XV (1930). The present digital edition includes the Latin text and an English translation.
Prooemium
Caput I: Quod sit generatio, paternitas et filiatio in divinis
Caput II: Quod filius Dei sit Deus
Caput III: Quid opinatus sit Photinus de filio Dei, et eius improbatio
Caput IV: Opinio Sabellii de filio Dei, et eius improbatio
Caput V: De opinione Arii circa filium Dei
Caput VI: Improbatio opinionis Arii de filio Dei
Caput VII: Solutio ad auctoritates quas Arius pro se inducebat
Caput VIII: Solutio ad auctoritates Photini et Sabellii
Caput IX: Rationes contra generationem et processionem divinam
Caput X: Quomodo accipienda sit generatio in divinis, et quae de filio Dei dicuntur in Scripturis
Caput XI: Quomodo filius Dei dicatur Dei sapientia
Caput XII: Quod non est nisi unus filius in divinis
Caput XIII: Solutio ad rationes supra inductas contra generationem divinam
Caput XIV: De spiritu sancto, quod sit in divinis
Caput XV: Rationes ex quibus aliqui spiritum sanctum existimaverunt esse creaturam
Caput XVI: Quod spiritus sanctus sit verus Deus
Caput XVII: Quod spiritus sanctus sit subsistens persona
Caput XVIII: Quomodo intelligenda sunt quae de spiritu sancto dicuntur
Caput XIX: De effectibus attributis spiritui sancto in Scripturis respectu totius creaturae
Caput XX: De effectibus attributis spiritui sancto in sacra Scriptura respectu rationalis creaturae, quantum ad ea quae Deus nobis largitur
Caput XXI: De effectibus attributis spiritui sancto secundum quod movet creaturam in Deum
Caput XXII: Solutio rationum supra inductarum contra divinitatem spiritus sancti
Caput XXIII: Quod spiritus sanctus procedat a filio
Caput XXIV: Rationes ostendere volentium quod spiritus sanctus non procedat a filio, et solutio ipsarum
Caput XXV: Quod non sunt nisi tres personae in divinis pater, filius et spiritus sanctus
Caput XXVI: De incarnatione verbi secundum traditionem sacrae Scripturae
Caput XXVII: De errore Photini circa incarnationem
Caput XXVIII: De errore Manichaeorum circa incarnationem
Caput XXIX: De errore Valentini circa incarnationem
Caput XXX: De errore Apollinaris circa corpus Christi
Caput XXXI: De errore Arii et Apollinaris circa animam Christi
Caput XXXII: De errore Apollinaris dicentis animam rationalem non fuisse in Christo, et de errore Origenis dicentis animam Christi ante mundum fuisse creatam
Caput XXXIII: De errore Theodori Mopsuesteni et Nestorii circa unionem verbi ad hominem
Caput XXXIV: Contra errorem Eutychetis
Caput XXXV: De errore Macarii Antiocheni ponentis unam tantum voluntatem in Christo
Caput XXXVI: Contra eos qui dixerunt ex anima et corpore non esse aliquid unum constitutum in Christo
Caput XXXVII: Contra eos qui ponunt duo supposita vel duas hypostases in una persona Christi
Caput XXXVIII: Quid Catholica fides sentiat de incarnatione Christi
Caput XXXIX: Obiectiones contra fidem incarnationis
Caput XL: Quomodo oporteat intelligere incarnationem filii Dei
Caput XLI: Quod assumptio humanae naturae maxime competebat verbo Dei
Caput XLII: Quod humana natura assumpta a verbo non praeextitit assumptioni, sed in ipsa conceptione fuit assumpta
Caput XLIII: Quod natura assumpta a verbo in ipsa conceptione fuit perfecta quantum ad animam et corpus
Caput XLIV: Quod Christum decuit nasci ex virgine
Caput XLV: Quod Christus natus est de spiritu sancto
Caput XLVI: Quod Christus non fuit filius spiritus sancti secundum carnem
Caput XLVII: Quod non sit dicendum Christum esse creaturam
Caput XLVIII: Solutio rationum contra incarnationem superius positarum
Caput XLIX: Quod peccatum originale traducatur a primo parente in posteros
Caput L: Obiectiones contra peccatum originale
Caput LI: Solutio obiectionum positarum
Caput LII: Rationes quibus videtur probari quod non fuit conveniens Deum incarnari
Caput LIII: Quod conveniens fuit Deum incarnari
Caput LIV: Solutio rationum supra positarum contra convenientiam incarnationis
Caput LV: De necessitate sacramentorum
Caput LVI: De distinctione sacramentorum veteris et novae legis
Caput LVII: De numero sacramentorum novae legis
Caput LVIII: De Baptismo
Caput LIX: De confirmatione
Caput LX: De Eucharistia
Caput LXI: De errore infidelium circa sacramentum Eucharistiae
Caput LXII: Solutio praemissarum difficultatum, et primo quoad conversionem panis in corpus Christi
Caput LXIII: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte loci
Caput LXIV: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte accidentium
Caput LXV: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte actionis et passionis
Caput LXVI: Solutio eorum quae obiiciebantur ex parte fractionis
Caput LXVII: Solutio auctoritatis inductae
Caput LXVIII: Ex quali pane et vino debet confici hoc sacramentum
Caput LXIX: De sacramento poenitentiae. Et primo, quod homines post gratiam sacramentalem acceptam peccare possunt
Caput LXX: Quod homo peccans post sacramentorum gratiam potest converti per gratiam
Caput LXXI: De necessitate poenitentiae et partium eius
Caput LXXII: De sacramento extremae unctionis
Caput LXXIII: De sacramento ordinis
Caput LXXIV: De distinctione ordinum
Caput LXXV: De episcopali potestate: et quod in ea unus sit summus
Caput LXXVI: Quod per malos ministros sacramenta dispensari possunt
Caput LXXVII: De sacramento matrimonii
Caput LXXVIII: Quod per Christum resurrectio corporum sit futura
Caput LXXIX: Obiectiones contra resurrectionem
Caput LXXX: Solutio praemissarum obiectionum
Caput LXXXI: Quod homines resurgent immortales
Caput LXXXII: Quod in resurgentibus non erit usus ciborum neque venereorum
Caput LXXXIII: Quod corpora resurgentium erunt eiusdem naturae
Después de que Santo Tomás mostró cómo serán los hombres que resucitarán, quiere a continuación mostrar cómo serán las partes de los que resucitan1. En torno a esto hace dos cosas: primero, muestra cómo serán los cuerpos de los que resucitan; segundo, cómo serán sus almas antes de la resurrección, cap. xc. — En torno a lo primero hace dos cosas: primero, muestra cómo serán en cuanto a la naturaleza; segundo, cómo serán en cuanto a las condiciones sobreañadidas a la naturaleza, en el capítulo siguiente.
I. En cuanto a lo primero, propone esta conclusión: Los hombres que resuciten tendrán cuerpos palpables, compuestos de carnes y huesos.
En torno a esta conclusión hace dos cosas: primero, aduce ciertos errores; segundo, los reproba2.
En cuanto a lo primero, dice que, con ocasión de lo dicho antes, algunos erraron acerca de las condiciones de los que resucitan, afirmando que estos no tendrán cuerpos compuestos de contrarios, porque el cuerpo compuesto de contrarios parece corromperse por necesidad.
De donde algunos dijeron que aquellas cosas se transmutan en espíritu: movidos por la autoridad del Apóstol, en I Cor. xv, que dice: Se siembra, etc.
Otros, en cambio, que serán sutiles, y semejantes al aire y a los vientos.
Otros, que en la resurrección las almas recobrarán cuerpos, no terrenos, sino celestes: movidos por lo que se dice en el lugar citado, Hay cuerpos celestes, etc. Y de nuevo: Carne y sangre, etc.
II. En cuanto a lo segundo, argumenta Santo Tomás contra estos errores: y primero, en general contra todos; segundo, en particular contra cada uno de ellos3.
Argumenta, pues, primero así. Cristo después de la resurrección tuvo un cuerpo palpable constituido de carnes y huesos, como se muestra en Luc. ult. Luego también los demás hombres que resucitan. — Se prueba la consecuencia. Porque nuestra resurrección será conforme a la resurrección de Cristo, según aquello de Philipp. III: Reformará, etc.
Segundo. El alma es la misma según la especie. Luego tendrá la misma materia según la especie. Luego será el mismo cuerpo según la especie después de la resurrección y antes. Luego etc. — Se prueba la primera consecuencia. Porque el alma se une al cuerpo como forma de la materia. Pero toda forma tiene una materia determinada, ya que debe haber proporción entre el acto y la potencia.
Tercero. Si el hombre después de la resurrección no tendrá un cuerpo de este tipo como ahora lo tiene, no será quien resucita de la misma especie, sino que se dirá hombre solo equívocamente. Porque el hombre es una cosa natural. Pero, variada la materia según la especie, se varía la especie de la cosa natural, ya que en la definición de las cosas naturales se pone la materia.
Cuarto. El alma no puede unirse de nuevo al cuerpo de otro hombre, como se mostró en la Segunda parte. Luego mucho menos podrá unirse al cuerpo de otra especie. — Se prueba la consecuencia. Porque el cuerpo de otra especie dista más del alma de un hombre que el cuerpo humano de otro hombre.
Quinto. Si el cuerpo del que resucita no será de estas carnes y de estos huesos de los que ahora se compone, no será el mismo en número el hombre que resucita: porque para ello es necesario que sus partes esenciales sean las mismas en número.
Se confirma la conclusión con la autoridad de Job, que dice: De nuevo seré revestido, etc.
III. Segundo4, argumenta en particular contra cada uno de aquellos errores.
Contra el primero, en efecto, primero así. De las cosas espirituales y corporales no puede haber comunicación en la materia. Luego es imposible que el cuerpo humano se convierta en sustancia espiritual. — Se prueba la consecuencia. Porque no se transmutan mutuamente sino las que comunican en la materia.
Segundo. O se convierte en el alma misma, o en otra sustancia espiritual. Si en el alma, entonces después de la resurrección no habrá en el hombre nada más que el alma, como también antes. Luego no se cambiará la condición del hombre después de la resurrección. — Si en otra, entonces de dos sustancias espirituales se hará algo uno en la naturaleza, lo cual es imposible, ya que cada sustancia espiritual es per se subsistente.
Advierte que, así como en la resurrección se plantea que el alma se reúne al cuerpo, así se plantea que de aquellos se hace uno como antes de la resurrección. Si, pues, supusiéramos que el cuerpo en la resurrección se convierte en sustancia espiritual, será necesario decir que el alma se une a aquella sustancia espiritual en la que se convierte el cuerpo humano, y que de aquellas se hace uno en la naturaleza, como del alma y del cuerpo. Por eso infiere bien Santo Tomás que se seguirá que de dos sustancias espirituales se hace una en la naturaleza.
Debe advertirse también, por Aristóteles, en IX Metaph.5, que para que de dos se haga uno per se es necesario que uno se halle como acto y el otro como potencia. Por eso de dos de los cuales cada uno es acto no puede hacerse uno per se. Por ello argumenta bien Santo Tomás que no puede hacerse de dos sustancias espirituales una en la naturaleza, es decir, un ente natural, porque cada una es per se subsistente, es decir, acto que tiene de sí el esse, y no de otro formalmente; y de ningún sujeto depende según su esse.
- Contra el segundo error se argumenta primero así. El aire no es terminable en sí, sino solo por término ajeno. Luego no es posible que el cuerpo del hombre que resucita sea aéreo o semejante a los vientos. — Se prueba la consecuencia. Porque el cuerpo del hombre, y de cualquier animal, debe tener una figura determinada en el todo y en las partes. Pero tal cuerpo debe ser terminable en sí, ya que la figura es aquello que se comprende por un término o por varios.
Segundo. El cuerpo aéreo no puede ser táctil, es decir, no puede tener la potencia del tacto, como tampoco otro cuerpo simple, ya que tal cuerpo debe ser medio entre las cualidades tangibles, para que esté de algún modo en potencia respecto de ellas, como se dice en II de Anima. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque el cuerpo del hombre que resucita debe ser táctil, ya que el hombre es animal.
- Contra el tercer error se argumenta primero así. El cuerpo celeste no es receptivo de las cualidades tangibles, ya que no es caliente ni frío, ni nada de este tipo, ni en acto ni en potencia, como se prueba en I de Caelo. Luego el cuerpo del hombre que resucita no será celeste. — La consecuencia es clara por lo dicho.
Segundo. A los cuerpos celestes se les debe naturalmente la figura esférica, como se prueba en II Caeli. Luego no pueden recibir la figura que se le debe naturalmente al cuerpo humano. Luego etc. — Se prueba la consecuencia. Porque aquellos cuerpos son incorruptibles, y así no pueden ser transmutados de su disposición natural.