De arte praedicatoria

Praedicatio est, manifesta et publica instructio morum et fidei, informationi hominum deserviens, ex rationum semita, et auctoritatum fonte proveniens.

Manifesta debet esse praedicatio, quia in manifesto proponenda est. Unde Christus ait: Quod dico vobis in aure, praedicate super tecta.¹ Si enim praedicatio occulta esset, suspiciosa esset, et videretur redolere haeretica dogmata. In concionabulis enim suis, latenter haeretici praedicant, ut facilius alios decipiant.

Publica debet esse, quia non uni, sed pluribus proponenda est. Si enim uni tantum proponeretur, non esset praedicatio, sed doctrina. Ea enim differentia est inter praedicationem, et doctrinam, et prophetiam, et concionationem. Praedicatio enim est illa instructio quae pluribus fit, et in manifesto, et ad morum instructionem; doctrina vero est quae vel uni, vel pluribus fit, ad scientiae eruditionem; prophetia, est admonitio quae fit per revelationem futurorum; concionatio est civilis admonitio, quae fit ad reipublicae confirmationem.

Per hoc quod praedicatio dicitur, morum et fidei instructio, insinuantur duae partes theologiae: rationalis, quae de divinis scientiam prosequitur; et moralis, quae morum instructionem pollicetur: praedicatio enim nunc in divinis instruit, nunc in moribus; quod significatur per angelos ascendentes et descendentes: angeli enim hi sunt praedicatores, qui tunc ascendunt cum coelestia praedicant; descendunt, quando per moralia se inferioribus conformant.

Per hoc quod sequitur: Informationi hominum deserviens, significatur causa finalis, sive utilitas praedicationis. Et quia praedicatio debet rationibus esse subnixa, et ab auctoritatibus roborata, consequenter annectitur: ex rationum semita, et auctoritatum fonte proveniens.

Praedicatio enim in se, non debet habere verba scurrilia, vel puerilia, vel rhythmorum melodias et consonantias metrorum, quae potius fiunt ad aures demulcendas, quam ad animum instruendum, quae praedicatio theatralis est et mimica, et ideo omnifarie contemnenda, de tali praedicatione dicitur a propheta: Caupones vestri miscent aquam vino.²

In illa praedicatione est aqua vino mista, in qua puerilia et scurrilia verba, et animos quodammodo effeminantia ponuntur: praedicatio enim non debet splendere phaleris verborum, purpuramentis colorum, nec nimis exsanguibus verbis debet esse dejecta, sed

Medium tenuere beati.

Quia, si nimis esset picturata, videretur nimio studio excogitata, et potius elaborata ad favorem hominum quam ad utilitatem proximorum, et ita minus moveret animos auditorum. Qui sic praedicant Pharisaeis comparantur, qui ampliabant fimbrias, et dilatabant phylacteria sua.³

Talis autem praedicatio potest dici suspiciosa, non tamen contemnenda, sed sustinenda. Unde Apostolus ait: Quacunque occasione praedicetur Christus, in hoc gaudeo, et gaudebo.⁴ Non debent etiam interseri, ad majorem Christi laudem quia non minus Christus irascitur de falsa laude, quam de negata veritate. Talis autem praedicatio haereticorum solet esse, qui vera proponunt, et consequenter falsa interserunt de quibus dicitur: Lamiae nudaverunt mammas, lactaverunt filios suos.⁵

Lamiae virgineas habent facies suas, sed pedes equinos. Pedes equini ungulam non findunt, sed firmiter terrae affigunt. Per lamias ergo intelliguntur haeretici, qui praeponunt faciem virginis, sed concludunt aculeum scorpionis. Primo enim proponunt vera, consequenter concludunt falsa: pedes vero habent equinos, quia per affectus mentis in Dei et proximi dilectione non dividuntur, sed omnes affectus terrenis delectationibus affigunt. Talis praedicatio omnino abjicienda est, quia vitiosa et perniciosa.

In sententiis vero debet habere praedicatio pondus, ut virtute sententiarum animos auditorum emolliat, excitet mentem, pariat contritionem, compluat doctrinis, tonet minis, blandiatur promissis, et ita tota tendat ad utilitatem proximorum. Sunt enim quidam qui finem suae praedicationis constituunt terrenam mercedem; horum autem praedicatio sumptuosa est. Tales enim potius mercenarii sunt quam praedicatores, et tamen praedicatio eorum audienda et sustinenda est.

Unde Dominus: Quod dicunt facite, quod autem faciunt, nolite facere.⁶ Sunt autem tres species praedicationis; una quae est in verbo, de qua dicitur: Ite, praedicate Evangelium omni creaturae, etc.⁷ Alia est in scripto, unde Apostolus dicit se praedicasse Corinthiis,⁸ quia eis epistolas scripsit. Alia est in facto, unde dicitur: Omnis Christi actio nostra est instructio.

Haec autem debet esse forma praedicationis, ut initium sumatur ab auctoritate theologica, tanquam a suo proprio fundamento: maxime ab Evangeliis, Psalmis, Epistolis Pauli et libris Salomonis. Quia in his specialiter resultat moralis instructio. De aliis ergo libris sacrae paginae sumendae sunt auctoritates, si fuerint necessariae, et ad propositum utiles.

Consequenter, praedicator debet captare benevolentiam auditorum a propria persona per humilitatem, et a rei quam proponit utilitate, dicendo, se iis proponere verbum Dei, ut fructum faciat in mentibus eorum, non ad terrenum emolumentum, sed ad provectum et profectum eorum; non quod inanibus vulgi clamoribus excitetur, non quod favorabili aura mulceatur, non quod theatrali applausu deliniatur; sed ut eorum animi informentur, et quod ipsi considerare non debent quis loquatur, sed quid. Non enim in spineto consideranda est spinae asperitas, sed rosae amoenitas, nam etiam in calamo fragili mel reperitur, et ex lapide flamma excutitur. Consequenter ostendere debet quam utile sit audire verbum Dei, si effectui mancipetur.

Debet etiam promittere se pauca dicturum et utilia; nec se trahi ad hoc nisi amore auditorum, neque etiam se loqui, quod majoris sit scientiae aut prudentiae, vel melioris vitae; sed quia revelantur aliquando minori, quae non majori: et tunc debere majorem tacere, et quia aliquando majores praedicare nolunt, non est mirum si minores quandoque balbutiunt, quia si litterati taceant, lapides loquentur vel clamabunt.

Consequenter debet accedere ad auctoritatis propositae expositionem, et totam inflectere ad auditorum instructionem; nec auctoritatem nimis obscuram vel difficilem proponat, ne auditores eam fastidiant, et ita minus attente audiant. Nec in auctoritatis expositione, debet nimis cito a proposito recedere, ne primum medio, medium ne discrepet imo. Debet etiam alias auctoritates inducere ad id asserendum, maxime, quae pertinent ad propositum. Poterit etiam ex occasione interserere dicta gentilium, sicut et Paulus apostolus aliquando in Epistolis suis philosophorum auctoritates interserit, quia elegantem habebit locum, si callida verbum junctura reddiderit novum.

Verba etiam commotiva interserat, quae mentes emolliant, et lacrymas pariant. Sit autem sermo compendiosus, ne prolixitas pariat fastidium. Postquam autem praedicator perpenderit animos esse mollitos, et profluere lacrymas, ac vultus humiliari, debet aliquantulum immorari, sed non nimis; quia ut dicit Lucretius: «Nihil citius arescit lacryma.»

In fine vero, debet uti exemplis, ad probandum quod intendit, quia familiaris est doctrina exemplaris. Verbi gratia:

Si Praedicator vult invitare auditores ad mundi contemptum, in medium hanc afferat auctoritatem: Vanitas vanitatum, et omnia vanitas, etc.¹ Quae enim auctoritas ita insinuat mundanarum rerum vanitatem, et hominum vilitatem, omnia esse lubrica, et nulla stabilia, sicut auctoritas ista?

Juxta hanc auctoritatem, debet distinguere triplicem mundi vanitatem. Est enim vanitas mutabilitatis, vanitas curiositatis, et vanitas falsitatis. Vanitas mutabilitatis est, secundum quam naturaliter omnia mutabilitati subjacent; de qua Apostolus: Omnis creatura vanitati subjecta est.²

Vanitas curiositatis est, secundum quam homo expendit omnem curam suam in mundanis. Unde: Dominus dissipat cogitationes hominum quoniam vanae sunt.³ De qua Persius comicus ait:

O curas hominum, o quantum in rebus inane!

Vanitas falsitatis, est curiositas mentiendi; de qua dicitur: Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum.⁴ Sic praedicator omnem divisionem quam proponit auctoritatibus debet roborare, aliter tota divisio nutans est et lubrica.

Consequenter ostendere debet, ubi vanitas, ubi vanitatum vanitas, ubi omnia vanitas hoc liquet in omnibus mundanis; quia, si divitiae accedunt ad hominem, vanitas, quia cito praetereunt; si morantur, hominem sibi auferunt, ecce vanitatum vanitas; si recedunt, omnia vanitas. In divitiis est vanitas mutabilitatis, quia praetereunt; vanitas curiositatis, quoniam in eis homines totam curam expendunt; vanitas falsitatis quia pro divitiis acquirendis vel retinendis, homines mendacia evomunt.

Ubi major vanitas quam in divitiis, quae cum beatitudinem spondent, eamdem auferunt, quae securitatem promittunt, sed timorem inducunt? Ubi major timor quam in divitibus, qui omnia formidant ne divitias amittant? non confidunt in filiis, suspectus est amor uxoris, majores timent, fures abhorrent; somniant falsa, discredunt vera. Ubi major vanitas quam in divitiis, quae spondent satietatem et pariunt esuriem, de siti ebrietatem afferunt; quae cupiditates non minuunt, imo cupiditatibus addunt; quae non implent mentem sed exhauriunt; quae sunt nescio qua vacuitate plenae, et qua plenitudine vacuae?

Ubi vanitas nisi in honoribus qui ad hoc homini favent ut dejiciant, ad hoc erigunt ut destruant? ad hoc suspendunt ut gravius impellant; in quibus est vanitas vanitatum, quia importabile onus in honore, phasticus honor in onere, et in eis omnia vanitas cum funditus recedunt ab homine.

Vanitas est in mundanis illecebris, cum primo blandiuntur; vanitas vanitatum cum fastidiuntur, et omnia vanitas cum per eas ad mortem perducimur. Primo mellificant, secundo pungunt, tertio interimunt. Similiter falsitas est in veniali peccato, falsitas falsitatum in mortali delicto, et omnia falsitas in obstinato. Falsitas in poena, falsitas falsitatum in culpa, omnia falsitas in gehenna.

Abhorrentes ergo vanitatem, et timentes falsitatem, curramus ad summam veritatem, id est ad Deum, in quo est veritas veritatum, per solutionem promissorum; in quo omnia veritas, quia ipse est omnia in omnibus sanctis.⁵

Sic probato mundi contemptu per habitum temporalium, eumdem probare debet a causa finali, quae consistit in duobus, scilicet, in adeptione commodi et in evitatione incommodi. Per adeptionem commodi sic probatur contemptus mundi: o homo, si contempseris mundum, Deum qui mundi conditor et dominus est, in praemium habebis. Per evitationem vero incommodi, sic potest contemptus mundi probari: O homo, si mundana et vana contempseris, non te timor concutiet, non laxabit spes, non arctabit tristitia, non dissolvet laetitia: nulli servies, liber eris, adversitatis non timebis insultum, serena tibi conscientia erit, pacifice mortis exspectabis adventum; mors grata, post mortem exspectatio beata.

Si vero mundanis voluptatibus adhaeseris, terrenis irretitus illecebris, erit tibi conscientia cauteriata, mors invisa, post mortem concluderis poena aeterna. Quid tibi tunc animi, o homo? cum in morte ipsa apparebunt tibi daemones, inimici horribiles, exspectantes animam tuam delaturi in gehennam; et quos in vita habuisti blandientes, in morte senties saevientes? Ubi tunc tuae deliciae? ubi terrenae amicitiae? ubi delectationes mundanae? Ex divitiis sequetur aeterna paupertas, ex honoribus dejectio, ex delectationibus perpetua amaritudo.

Post haec, praedicator concludat admonitionem suam in exemplari doctrina, ostendens quomodo antiqui Patres contempserint mundum, et tamen mundus tunc florebat, cum in cordibus eorum arescebat; nunc vero, cum in se areat mundus, florere non debet in cordibus nostris; sed debemus fugere fugientem, et relinquere labentem, ne labamur cum labili, ne ruamus, cum mobili.

Si vero praedicator intendat auditores invitare ad contemptum sui, hanc afferat auctoritatem: Memorare, fili, novissima tua, et in aeternum non peccabis.¹ Vel hanc: Ego sum vermis, et non homo.² Aut certe hanc: Homo natus de muliere repletur multis miseriis,³ etc., vel consimilem, in qua miseria exprimatur humana.

Sic ergo procedere debet: memorare novissima tui, memorare novissima mundi, memorare novissima diei: novissima tui, considerando quia tua conceptio culpa, tua nativitas quaedam poena, tua vita poenalitas, tuum mori necessitas: quod vita tibi abest, aut spondet absentiam, mors autem instat, aut minatur instantiam. Ergo, unde superbit homo, cujus conceptio culpa, nasci poena, labor vita, necesse mori?

O homo, memorare quod fuisti sperma fluidum, quomodo sis vas stercorum, quomodo eris esca vermium. Quod post mortem de lingua nascetur vermis, ut notetur peccatum linguae, de stomacho ascarides, ut significetur peccatum gulae; de spina scorpio, ut significetur peccatum luxuriae; de cerebro, bufo, ut significetur peccatum superbiae. Vermis ergo es homo de terra natus; vermis dum vivis, quia terrenis intentus; vermis dum morieris, quia vermibus in escam datus. Memorare o homo quia terra es, et in terram ibis, quia cinis es, in cinerem reverteris; quia pulvis es, et in pulverem reduceris. In persona tua dixit Job: Putredini dixi: Pater meus es; Mater mea, et soror mea, vermibus.⁴

O homo, memorare novissima pulchritudinis tuae, quomodo omnis caro fenum, et omnis gloria ejus quasi flos feni,⁵ quia,

Forma bonum fragile est, quantumque accedit ad annos, Fit minor, et spatio carpitur ipsa suo.

Memorare quomodo eam mors perdit, unius acus exaratio perimit, infirmitas demolitur, senium depraedatur.

Si fortitudinem jactas, memorare novissima fortitudinis tuae, quomodo senectus eam infirmat, infirmitas enervat, mors funditus exstirpat. Si jactas sapientiam, audi quid dicat Dominus per Isaiam: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo.⁶ Et alibi: Sapientia hujus mundi, stultitia est apud Deum.⁷ Considera quomodo scientia inflat, charitas aedificat.⁸ Quomodo philosophi per ea quae facta sunt, invisibilia Dei comprehenderunt, sed quoniam in cogitationibus suis evanuerunt, traditi sunt in reprobum sensum.⁹ Si genus jactas, memorare novissima cujusque generis, quomodo:

Omne genus hominum simili consurgit ab ortu.

Quoniam una omnium nascendi conditio, una moriendi conclusio; quoniam melior est nobilitas facta quam nata; quia illa generalior, haec generosior.

A regula mortis non excipitur purpura regis; quoniam mors aeque pulsat culmina regum, et tuguria pauperum. Si divitias jactas, et voluptates terrenas, considera quod potius insidiae sint quam amicitiae, ad quas potius debes esse suspensus et timidus, quam securus. Considera quod nudus egressus es de utero matris tuae, et nudus illuc reverteris.¹⁰

Disce domum matris paupertati aperire, voluptates sub jugo rationis tenere, fructus terrenorum bonorum superficialis est, et rutilitas levium metallorum in superficie eminet; illa opulentissima sunt, quorum in profundo latet vena, assidue plenius responsura fodienti. Ad hos coelestes thesauros animum dirige, ut ubi est thesaurus tuus, ibi sit et cor tuum: Noli ergo thesaurizare in terrenis, ubi fures effodiunt et furantur, sed thesauriza in coelis thesauros quos nec aerugo nec tinea demolitur.¹¹ Quia ut ait Seneca: «Haec in quibus delectatur vulgus, tenuem habent et superfusoriam voluptatem; et quodcunque viventium gaudium est, fundamento caret.» Disce ergo, et conculca illa quae extrinsecus splendent, quae tibi permittuntur ab alio vel ex alio. Ad verum bonum tende, et de tuo gaude.

Noli jactare insignem habitum; quae enim gloria in velleribus ovium, et stercoribus vermium? Quae utilitas, lutum corporis praeparare, carnis sterquilinium deaurare? memorare igitur novissima tui, in libro scientiae, ut te legas in libro experientiae, ut te invenias in libro conscientiae: ut te reprehendat liber scientiae scriptus in codice, liber experientiae scriptus in corde. In libro scientiae legis: «Nosce te ipsum;» in libro experientiae legis: «Caro pugnat adversus spiritum;¹²» in libro conscientiae legis:

Assiduis circumvolat alis, Saeva dies animi.

O homo! vide te in triplici speculo, et displicebis tibi. Triplex est speculum in quo te debes videre. Speculum Scripturae, speculum naturae, speculum creaturae. In speculo Scripturae legis statum tuum, in speculo creaturae videbis te miserum, in speculo tuae naturae considerabis te reum. In tua autem natura triplex resultat speculum, speculum rationis, sensualitatis et carnis. Ut dicit philosophus, quaedam est species speculi, in qua sinistra videtur esse sinistra, et dextera videtur esse dextera. Dextera in hoc speculo est ratio quae dictat dextera esse appetenda, id est coelestia; sinistra esse fugienda, id est terrena. Aliud vero est speculum, in quo dexterae partes videntur esse sinistrae, et sinistrae videntur esse dexterae; hoc est, sensualitas quae dictat terrena esse appetenda, et coelestia esse postponenda.

Aliud est speculum, in quo facies videtur inversa, hoc est caro, quae totam humanam naturam invertit. Vide ergo te in speculo rationis, ut ei obedias: vide te in speculo sensualitatis, ut eam rationi subjicias; vide te in speculo carnis, ut eam castigando dejicias, et ut possis carnalia debellare, in triplici specula te constitue: primo in specula providentiae, ut caveas imminentia. Secundo in specula circumspectionis, ut opposita vitia caveas; medium teneas, et medio tutissimus ibis, nam et natura mediocritatis est amica. Tertio in specula cautelae, ne vitium sub pallio virtutis se obumbret, saepe enim crudelitas mentitur justitiam, remissio misericordiam; et sic per triplicem speculam pervenies ad triplex specular, purae conscientiae, contemplationis divinae et vitae aeternae.

Si praedicator vult invitare auditores ad gulae fugam, hac auctoritate potest uti: Castigo corpus meum, et in servitutem redigo.¹ Item: Sobrie et juste, et pie vivamus in hoc saeculo.²

Corpus, inquam, castigandum est ut nobis serviat, indulgendum est ei, non serviendum; oportet enim multis servire qui corpori servit, qui pro illo nimium timet qui ad illud omnia refert. Illi vile, est honestum, cui corpus est nimis charum. Dominus dicit in Evangelio: Videte ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate, et curis hujus vitae.³ Paulus etiam ait: Nolite inebriari vino, in quo est luxuria.⁴ Salomon etiam ait: Luxuriosa res est vinum et tumultuosa ebrietas: quicunque in his delectatur, non est sapiens.⁵ Jesus filius Sirac: Operarius ebriosus non locupletabitur. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes, et arguunt sensatos.⁶ Sufficiens est homini sapienti et erudito vinum exiguum, in dormiendo non laborabis ab illo, nec senties laborem. Vinum moderate potatum sanitas est corporis et animae.⁷ Dicit Isidorus: «Ubicunque saturitas et ebrietas fuerit, ibi libido dominatur.» Sic ergo te debes gerere, o homo, ut non propter corpus vivere videaris, sed tanquam sine corpore vivere possis te ipso utere, et tui optima parte, carnem magis crede necessariam rem quam magnam; ex qua perfunctorie nascuntur voluptates, breves, poenitendae, et (nisi temperentur) immoderatae, et in contrarium abiturae. Castiga ergo carnem, quae similis est cani, servo, jumento.

Quanto autem magis indulgetur servo, tanto magis dissolvitur otio; quanto magis canis percutitur, tanto magis latratibus indulget: quanto magis nutritur jumentum, tanto magis recalcitrat in dominum. Quanto ergo studio fugienda est gula, quae corporis domicilium, spiritus et animae receptaculum reducit ad sterquilinium, et carnis nostrae massam reducit in lutum: quae animam, veram virtutum scholam, rationis regulam, templum Deitatis, fundamentum immortalitatis, inclinat in vitiorum pompam, in criminum coenam, in lutum peccati, theatrum immunditiae.

Haec est gula, pro qua interes causis, laboras in castris, divitibus servis, eorum supercilia pateris, pallias adulationem, demulces sermonem. Vitans ergo gulam, non carni servias; sed indulgeas; sustentes, non nutrias; regas, non erigas. O homo, scis tu quid sit gula? Certe gula est mentis sepulcrum, acervus stercorum, origo luxuriae, mater nauseae. O homo! pro gula conquereretur stomachus si loqui posset, dicens: O homo, quod necessitatis est, exigo, quod superfluitatis est respuo: noli dare quae mihi sunt onera, sed quae poscenti sunt alimenta; postulo quae natura petit, quae necessitas exigit, quod amplius est, a malo est. Quoniam

Satis est populo, fluviusque ceresque.

O homo, quae cura unde conficiantur stercora, et unde augmententur sterquilinia? considera tui naturam, intuere stomachi mensuram. Scis unde proveniant corporis infirmitates, mentis alienationes? certo ex cibi impendio, ex potus diluvio, vel profluvio. Unde procedit febris, nisi ex gula: unde morbus caducus, nisi ex crapula: nonne ex ebrietate nascitur paralysis, et ex vinolentia hydropisis? Quid est ebrietas, nisi mentis alienatio, virtutum depraedatio, imago mortis, similitudo furoris? Per ebrietatem crescit insolenti superbia, crudelitas servo, malignitas invido. Ebrietas implicat verba, obliquat lumina, degradare facit errantem, stomachi tormenta efficit, viscera ipsa distendit, capitis operatur vertiginem; ipsam verecundiam mentis, et oris custodiam expellit, pudoris characterem ejicit, sigillum castitatis frangit. Haec est ebrietas, per quam, quidquid mali latebat emergit, postquam nimia vini animum possederit; et sicut musto aestuante rumpitur dolium, et quod in vino est emergit ad summum; sic inundante ebrietate, secretum quod in mente latebat, ab imo cordis exit ad summitatem oris; quia sicut a stomacho corporis usque ad os vinum exit, sic a stomacho mentis in verba prodit secretum, ut, sicut vinum non potest retinere ebrius, sic secretum evomit exterius.

Haec est una idololatriae filia, cui deus venter est,⁸ quae latriam exhibet Baccho, unde et bacchilatria vocari potest, ficto vocabulo.

Ille enim satis idololatra est, qui ventrem Deo praeponit, qui Bacchum magis quam Deum colit, qui in crapula sua putrescit, et tanquam jumentum in stercore suo sordescit.

O homo, considera divitem⁹ qui quotidie epulabatur splendide; considera ex opposito Lazarum, qui jacebat ante januam ejus ulceribus plenus! Dives gaudebat in convivio, consequenter sepultus est in inferno; epulabatur in vita splendide, post vitam sitiebat stillam aquae: primo indutus fuit purpura, consequenter vallatus est gehennali flamma: Lazarus vero in vita mendicus, post vitam in sinu Abrahae est collocatus; hic pauper, ibi dives, hic ulceribus plenus, ibi beata spe consolatus.

Considera, o homo, quomodo Adam per gulam perdidit paradisum;¹⁰ Elias per abstinentiam ascendit in coelum; Noe per gulam denudavit femora;¹¹ Moyses per abstinentiam meruit Dei colloquia; Loth per ebrietatem decidit in incestum; David per abstinentiam poenitentiae consecutus est remedium. O homo, consule naturam, illa tibi dicet quae debeat esse lex vivendi. Lex naturae est ut famem sitimque depellas, ad hoc necesse non est ut transfretes maria, ut sequaris castra, parabile est et appositum quod desiderat natura. Assume ergo arma contra gulam, muni te contra crapulam. Assume medicamenta jejunii contra insultus tanti morbi, jejuna a cibo, ne caro lasciviat; jejuna a temporali voluptate, ne mens languescat: jejuna a peccato, ne animus torpeat. Hoc triplici jejunio castigare debemus jumentum nostrum, id est carnem nostram, ne erigat contra nos calcaneum: corrigendum est jumentum nostrum fuste, calcaribus, freno, aculeo.

Si enim caro nostra vult deviare in illicita, freno discretionis est retardanda, jejuniis quasi quibusdam calcaribus est corrigenda; vigiliis quasi quibusdam fustibus est castiganda; timoris aculeo est excitanda.

Si praedicator ad fugam luxuriae auditores vult instruere, ab hac auctoritate potest initium sumere; fugite fornicationem. Dominus dicit in Evangelio: Sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris.¹ Paulus ait: Fornicatores et adulteros judicabit Deus.² Salomon: Fovea profunda est meretrix, insidiatur in via quasi latro; quos incautos videt interficit.³ Jesus filius Sirac: Non des mulieri potestatem animae tuae, ne ingrediatur in virtute tua, et confundaris.⁴ Hieronymus: «Vae illi, qui tunc habuit terminum luxuriae, quando vitae. Difficile enim inter divitias servatur pudicitia: nitens cutis sordidum ostendit animum; et in sericis et in pannis libido dominatur. Qui luxuriatur, vivens mortuus est, et qui inebriatur, mortuus et sepultus.» Gregorius: «Dum satietate venter extenditur, aculeus libidinis excitatur.» Qui delectationem refrenat libidinosae suggestionis, non transit ad consensum libidinis. Si plus oblectat delectatio fornicationis mentem quam amor castitatis, adhuc in homine regnat peccatum. Omnis immunda pollutio, fornicatio dicitur: melius est mori quam fornicari; melius est mori, quam libidine maculari. Libido hominem in infernum mergit. Gravius libido urit quem otiosum repererit; magis approxima igni ardenti quam mulieri juveni, cum et ipse sis juvenis. Cum materialia monstra fugienda sint et horrenda, multo magis spiritualia monstra fugienda sunt, et fuganda. Quod monstruosius est monstrum luxuria quae in capite suo gerit faciem virginis et imaginem voluptatis, in medio capram foetosae libidinis, in fine lupam, depraedatione virtutis. Haec est pestis illa, quae familiarem habet cum gehenna similitudinem. In gehenna tria sunt, odor fetens, vermis conscientiae urens, flamma perurens; sic luxuria fetet per infamiam, urit per conscientiam, perurit per concupiscentiam. Haec est pestis omni monstro damnosior, quae bursam evacuat, corpus enervat, animum inebriat, statum mentis effeminat, animum commaculat, famam perdit, proximum offendit, Deum amittit. Haec est pestis illa, in qua cito praeterit quod delectat, permanet sine fine quod cruciat; cujus appetitus anxietatis est et vecordiae, actus abominationis et ignominiae, exitus poenitudinis et verecundiae. In peste ista, tria sunt exsecranda, ardor in accessione, labor in exsecutione, fetor in expletione. Ecce quam vilia, plena stercoribus luxuriae contubernia! saturies famelica, delectatio poenitentiae plena, delectatio momentanea, amaritudo aeterna. Haec est pestis quae lucem odit, tenebras appetit, velamen quaerit, janitorem in porta ponit. Haec est musca, quae perdit suavitatem unguenti, musca ex sterquilinio nascitur, et in immundis moratur; locus cui insidet inficitur. Haec est luxuria, quae est filia gulae, fetor natus ex sterquilinio carnis, odor genitus ex luto corporis. Haec immundis pascitur, et carnalitate delectatur. Unguentum vero est castitas, in qua species quasi aromaticae sunt, puritas mentis, munditia corporis, modestia in gestu, pudicitia in habitu, abstinentia in cibo, verecundia in verbo. Hoc unguentum corrumpit luxuria, quia mentem incestat, corpus commaculat, laxat gestum, effeminat habitum, ampliat cibum, dissolvit verbum; sicque castitatem expugnat armis suis luxuria, quae sunt:

Visus et alloquium, contactus et oscula, factum.

Cum primo luxuria hominem per visum ad concupiscendum allicit, castitatem impetit; secundo, castitati per alloquium contumelias ingerit; tertio, per osculum in faciem pudicitiae conspuit; quarto, per tactum pudicitiam percutit; quinto, per factum interficit. More Parthorum ineunda est pugna contra luxuriam: ut sicuti Parthi fugiendo fugant, terga vertendo superant; sic fugiendo fuganda est luxuria, et recedendo caedenda. Haec est illa pestis, quae illa tria complectitur per quae homo a domo ejicitur; scilicet, fumum, stillicidium et uxorem. Uxor est carnalitas, stillicidium luxuriae fluxibilitas, fumus infamiae enormitas. Haec tria ejiciunt animam a pace pectoris, a serenitate mentis, a tranquillitate cordis. O homo! lege in exemplis, quid conferat luxuriae vitium, ut aliorum actio tua sit lectio. David per luxuriam decidit in homicidium; Ammon per incestum sensit Absalonis gladium; Daniel per castitatem meruit intelligentiam somniorum, Joseph per castitatem Aegypti primatum, Jesabel per meretricium sensit mortis ruinam: beata Virgo per virginitatem Dei meruit genituram. Vis vitare luxuriam? cave gulam, quae est ad luxuriam fomentum, prologus ad incestum, pons ad impudicitiam, praefatio ad incontinentiam.

O homo, haec est luxuria per quam imaginatio torpet, sensus hebetatur, intellectus tenebratur: imo, ut plus loquar, hominem in pecudem mutat; imo, homo per eam infra pecudem degenerat, cum pecus servet concupiscendi tempora, tu concupiscis omni hora; pecus servat naturam, tu debaccharis in eam; pecus servat unitatem paris, tu ad plures discurris.

Si ad fugam avaritiae et cupiditatis praedicator voluerit auditorum animos inclinare, sumat initium sermonis ab illa auctoritate quae dicit «avaritiam esse idolorum servitutem»;¹ vel ab illa, quae dicit «tria esse insatiabilia, quartum vero quod nunquam dicit: Sufficit»,² quia:

Quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.

O pestis, qua nihil instructius ad facinus, cum habendi sitis incanduit! quia:

Quid non mortalia pectora cogis, Auri sacra fames?³

Cum caetera certis terminis claudantur, avaritia nullo termino concluditur. Terra suis limitibus terminatur, aqua suis finibus limitatur, aer suo fine concluditur; coelum suis terminis arctatur; sola avaritia mensura non sistitur. O homo! pro avaritia multa contra te armantur, multa de te conqueruntur, fortuna, natura, caro propria, charitas, proximus, mundus et Deus. Audi quid contra te dicat fortuna: O homo, cur meam familiaritatem quaeris? cur meam benevolentiam appetis? si tibi do divitias, ad hoc do ut auferam, ad hoc largior ut eripiam; ad hoc blandior ut gravius torqueam; ad hoc serena fio, ut terribilius fulminem. Tu qui in tuto es, cur mecum quaeris turbidum? Qui in plano es, cur aspiras ad meum praecipitium? Qui in portu es, cur ad meum anhelas naufragium?

Audi quid contra te dicat natura! O homo, sine honoribus te genui, sine honoribus redeas; sine divitiis te peperi, sine divitiis ad me venias; sine mundana gloria intrasti, sine illa exeas. O homo, quaeris facere tua quae sunt aliena? certe a te aliena sunt, quae tecum nata non sunt; tua esse nequeunt, tecum diu vel semper esse non possunt. Considera illud philosophi: «Honesta res est, laeta paupertas.» Illa vero non est paupertas si laeta est. Cui cum paupertate bene convenit, dives est; non qui parum habet, sed qui plus cupit, pauper est. Si ad naturam vivas, nunquam pauper eris; si ad opinionem, nunquam dives. Exiguum natura desiderat, opinio immensum. Naturalia desideria sunt finita, ex falsa opinione nascentia, ubi desinant non habent.

Nullus enim terminus falsae opinionis est. Retrahe ergo te a vanis, et cum voles scire utrum habeant naturalem cupiditatem an caecam, considera si possunt alicubi consistere; si longe progresso, semper aliquid longius restat, innaturale est. O quantum appetenda est honesta paupertas! Multis ad bene agendum obstiterunt divitiae! paupertas expedita est, secura est. Si vis servire Deo, aut pauper sis oportet, aut pauperi similis. Audi, homo, quid contra te dicat caro propria! O homo, quid contra me conquereris, quid contra me querimoniam deponis? me vocas peccati fomitem, tyrannum in membris saevientem, languorem naturae, stimulum Satanae? Cur mihi imputas quod avaritia affligeris, cupiditate laxaris? plures possem querelas contra te deponere, plures rationes afferre, cum sine fomite jaceo, sine incentivo langueo; tu ad cupiditatem irritas, tu ad avaritiam excitas, tu mihi das arma quibus contra te pugnem, tu das instrumenta quibus decertem; tu incitas ut feriam, tu invitas ut saeviam.

Audi quid dicat contra te charitas! O homo, cur ditas te his quibus indiget proximus? Cur tibi approprias quae communicanda sunt pauperibus? cur cibas his tineas et vermes, quibus cibandi sunt pauperes? Vis esse mercator optimus, foenerator egregius et prudens mercenarius? Da quae non potes retinere, ut consequaris ea quae non potes amittere, da modicum ut consequaris centuplum; da alienam possessionem, ut consequaris aeternam haereditatem.

Audi quid contra te dicat proximus: O homo, cur mihi injuriaris, cur mihi pro meis mortem moliris? cur imponis falsa, et commentaris crimina, ut meam evacues bursam, ut emungas pecuniam? Si injuriaris mihi, vindicta de te sumetur in instanti; si me depraedaveris pecunia, prius te depraedaberis in anima; si me vulneres in corpore, prius vulneraberis in mente.

Audi quid contra te dicant elementa, et maxime tellus, mater tua: Cur injuriaris matri tuae, cur infers violentiam mihi, quae de visceribus meis te produxi? Cur me vexas aratro, ut foenus reddam centuplum, cur vexas matrem ut evomam aurum? non sufficiunt ea quae tibi largior spontanea voluntate, nisi extorqueas violentia? veniet tempus quando proprios reverteris in ortus, quando te recipiam et in visceribus claudam; quando te exponam vermibus, qui me exposuisti verberibus.

Audi quid contra te dicat mare: O homo, cur me sulcas navibus, remis verberas, scrutaris viscera retibus? Non mirum si te mergam, si naufragium inferam, si impugnem procellis et verberibus variis.

Audi quid contra te dicat Deus? Quid est, o homo, quod Creatorem tuum postponis creaturae? praefers ei nummum, creaturam Deo, terram coelo, coelesti caducum, aeterno transitorium? considera quod de luto te produxi, ad imaginem meam te formavi; considera quod manus meae te fecerunt, totum in circuitu te plasmaverunt. Gratus esses pro pecunia homini, ingratus es mihi pro vita? Si non sis gratus pro datis, saltem esto gratus pro dandis, ut, si te non moveat quod dedi, saltem moveat quod promitto; et si te non moveat spes vitae aeternae, moveat te timor gehennae.

His monitus homo, avaritiam devitet, divitiis animum non apponat, quia dicit auctoritas: Quam difficile est camelo per foramen acus transire, tam difficile est confidentes in pecuniis, regnum Dei introire.⁴ Paulus etiam ait: Radix omnium malorum cupiditas. Quam quidam appetentes erraverunt, et inseruerunt se doloribus multis.⁵ Nihil prodest ei cupiditas, cui inest cupiditas. Omni peccato pejor est avaritia, et pecuniarum amor. Hinc Dominus in Evangelio: Cavete ab omni avaritia.⁶ Et Paulus: Omnis fornicator aut immundus, aut avarus, non habet haereditatem in regno Dei.⁷ Item Salomon: Avarus non impletur pecunia.⁸ Et: Qui amat divitias, non capiet fructus ex eis.⁹ Item Cyprianus ait: «Avarus vir similis est inferno.» Quidam etiam dixit: «Avaro tam deest quod habet quam quod non habet.» Multa, fratres, relinquitis, si desideriis renuntiaveritis, cor namque Deus postulat, et non sudaria pensat.

Si praedicator vult hominem contra acediam munire, his utatur auctoritatibus. Piger lapidabitur stercoribus bovis.¹ Item: Surge qui dormis, et illuminabit te Christus.² Item: «Vos qui jacetis in sepulcris, surgite et occurrite ad judicium Salvatoris.» Seneca etiam ait: «Maxima jactura est, quae per negligentiam fit.» Ab his, sic procedat praedicator: Fratres charissimi, ecce qualiter contra acediam sive pigritiam nos munit Scriptura; haec est acedia quae Christiani manum ab aratro retrahit, quae cum uxore Loth in Sodomam respicit, quae cum Loth timet montem ascendere, quae cum Ruth non vult in terram Bethleem redire. Haec est acedia quae facit in monacho votum tepescere, per quam claustralis ordinis rigorem fastidit; quae delicatioribus vult uti cibariis, mollioribus accumbere stratis; paucioribus interesse vigiliis, pauciori vel nullo uti silentio. Haec est acedia, quae timet aggredi magna, fastidit incepta, cui quodlibet onerosum, quodlibet difficile, nihil leve. Haec est quae clericum arcet a studio, claustralem excludit a claustro, vitia nutrit, virtutes secludit. Haec enim parit luxuriam, nutrit gulam, detractiones seminat, jurgia procreat. Unde poeta:

Quaeritur Aegisthus quare sit factus adulter? In promptu causa est: desidiosus erat.³

Tali pigro dicitur: Surge qui dormis. Dormit, inquam, piger clausis oculis mentis, qui nec ad bona intuitum dirigit, nec ad videndum necessaria oculum mentis aperit. Sed dum se in terrena appetendo incurvat, in somno mentis positus, quasi phantasmata somniat. Sunt autem tres species somnii. Primum et praecipuum est contemplationis, per quod rapitur homo ad videndum coelestia. Secundum est, imaginationis, per quod imaginatur visibilia. Tertium autem est, pigritiae, per quod somniat stulta. De primo dicitur: Immisit Dominus soporem in Adam.⁴ De secundo dicitur: Quod in somniis dedit Deus sapientiam Salomoni.⁵ De tertio dicitur contra pigrum: Exsurge qui dormis, etc.⁶ Per primum somnum fit homo deus, per secundum fit homo spiritus, per tertium fit pecus. In primo apparet Deus, in secundo spiritus, in tertio diabolus: hoc somno torpebat Isboseth in meridie,⁷ quando dormiente ostiaria, latronum principes ingressi illum dormientem capite minuerunt. Isboseth dormiens est anima somno desidiae soporata; ad hanc ut eam interficiant, ingrediuntur latronum principes, id est daemones, quia dum rationis circumspectio minus provide mentis januam servat, diabolus callide ad interficiendam animam per hoc ostium intrat. Hic autem somnus torporis introducitur, susurrio, vel levi aura, umbra, vel fatigatione nimia. Sicut enim levi susurrio fontis vel aurae lenis, vel dulcedine carminis materialis somnus introducitur: sic instinctu prosperitatis quasi flatu aurae lenis, vel susurrio carnalis delectationis, inducitur mens in somnum torporis. Umbra etiam ignorantiae hunc somnum parit; honesti etiam laboris defatigatio hunc somnum gignit. Ad quem dormientem clamat Scriptura: Surge, qui dormis.⁸ Surge, inquam, per rationis circumspectionem, surge per mali aspernationem, surge per boni operationem; et illuminabit te Christus.⁹ Quia nox abiit, dies autem appropinquat. Vos ergo qui jacetis in sepulcris negligentiae, dealbati exterius, quo ad exteriorem justitiae superficiem, sed interius foetidi per mentis torporem, et in vermes resoluti per pravarum cogitationum multitudinem; surgite a terra in coelum, ab otio ad exercitium, a pernicioso torpore ad virtutis negotium, et occurrite ad judicium Salvatoris. Audite quid Scriptura dicat: Piger lapidabitur stercoribus bovis.¹⁰ Bos est ille qui laborat in area Domini, qui sacram Scripturam spirituali sensu quasi dentibus atterit, spiritualemque intelligentiam a sacra Scriptura elicit, eamque in mentis delectationem quasi in stomachum trajicit. Ab hoc spirituali cibo quasi stercus ejicitur litteralis superficies, quae aliquando haeresim sapit, quae illum qui ad intelligendum Scripturas pigrescit, per torporem interficit. O homo, quid est quod caeterae creaturae deputatis sibi officiis indulgent, sol annuum cursum perficit, luna menstruis vicissitudinibus discurrit, et caeterae stellae officia sibi deputata exercent, bruta animalia ad suae naturae exercitia non torpent, tu solus, desidia soporatus, a tuo officio devias, imaginem Dei in te deformas, vivens morieris et moriens vivis? Saltem te ad erubescentiam moveat minimi et dejecti animalis industria, id est formicae cautela, quae in aestate magna sollicitudine grana colligit quibus vivat cum hiemis austeritas ingruerit. Sic in praesenti vita, fructus bonorum operum deberes acquirere, ut adveniente die hiemali, id est in die judicii habeas fructum bonorum operum, qui te reficiant in aeternum.

Vide ergo quam perniciosa sit segnities! Quandiu David se exercuit in militia, ei non insultavit luxuria, sed postquam desedit in palatio, laboravit adulterio. Samson quandiu pugnam habuit cum Philistaeis, tandiu non est captus ab hostibus, sed dormiens in sinu Dalilae, excaecatur ab hoste. Salomon laborans in structura templi, non sensit luxuriae jacturam, sed feriatus a labore, expertus est insultus lasciviae. Haec est ignavia quae hominem offert diabolo inermem, nudum exponit suggestioni, debilem tentationi. Haec privat hominem spiritualibus bonis virtutum vestimentis. Haec diabolum vocat ad pugnam, carnem ad lasciviam, os ad gulam, mentem ad negligentiam. Sis ergo honesto occupatus negotio, ut quod perdidisti per praeteritum redimas per futurum. Omnem horam complectere, omne momentum tuae utilitati facias deservire, ut saltem Deo offeras senectutis faecem, qui diabolo obtulisti juventutis florem; ut saltem in senectute fias miles Christi, qui in juventute fuisti servus diaboli.

Contra invidiam, his auctoritatibus potest praedicator munire auditores; Dominus ait in Evangelio: Nolite invidere invicem. Item Petrus ait: Deponentes omnem malitiam, et omnem dolum, et simulationes, et detractiones, et omnem invidiam.¹ Salomon ait: Vita carnium, sanitas cordis; putredo ossium invidia.² Item Augustinus ait: «Invidia omnes virtutes concremat. Invidus certe est, qui alienum bonum suum facit, invidendo, supplicium.» De eadem ait Isidorus: «Unde bonus proficit, inde malus vel invidus contabescit.» De eadem alia auctoritas: «Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum.»³ Item poeta:

Risus abest, nisi quem visi fecere dolores.

Item:

Invidia Siculi non invenere tyranni Majus tormentum.⁴

Juxta has auctoritates, sic procedat praedicator: Audistis, fratres charissimi, qualiter sacra Scriptura invidiae pestem persequitur, qualiter malum livoris exsecratur. Unde maxime vitanda est pestis invidiae, quae primo se vexat et suum possessorem infestat, primo sibi nocet quam alium vulneret, et in se sua vulnera revertuntur. Haec est quae in alterius prosperis dolet, et in alterius laetis luget, in alterius adversitate laetatur. O vitium, omni vitio despectius, omni peste dejectius! quod virtus molestat, infestat felicitas, beatitudo vexat, laetitia cruciat! Cum caetera vitia quamdam habeant perfunctoriam delectationem, laetitiae umbram, felicitatis imaginem, pestis ista est tormentum sine refrigerio, morbus sine remedio, labor sine respiratione, poena sine interpolatione. Hoc est peccatum quod se ipsum punit, se impunitum non relinquit; simul maculat et cruciat, simul punit et vitiat; hic est vermis qui ex manna nascitur; hic est vermis quo Jonae hedera desiccatur; hic est ignitus serpens quo filii Israel punguntur, hic est bruchus quo fructus terrae depascuntur.

Legimus filiis Israel coelitus manna datum,⁵ ex quo servato scatebat pluralitas vermium: sic ex coelesti gratia collata fideli, occasionaliter in animo superbi nascitur invidia; et quanto magis fidelis in manna coelestis gratiae solidatur, tanto magis superbi mens in invidiae vermem resolvitur. Legimus vermen ex hedera natum, cujus umbra Jonas⁶ a caloris insultu defendebatur, hederam funditus corrosisse; sic invidia quasi vermis ex nitore virtutis nata, puritatem conscientiae qua se homo contra aestus vitiorum debet defendere, funditus corrodit; et caput Jonae, id est mentem hominis aestibus vitiorum exponit. Filios Israel in deserto peregrinantes legimus serpentes igneos pupugisse;⁷ sic claustrales in hujus mundi deserto exsulantes, qui debent esse veri filii Israel, frequenter invidia laborant, vermis enim iste habitat in cinere et cilicio, et in pulvere latitans, pungit usque ad mortem. Haec est tinea quae purpuramenta virtutum demolitur. Haec est aerugo quae thesaurum sapientiae depraedatur. Bruchus iste terrae virentia consumit, quia si quid boni operis viret in homine, perdit.

Haec est pestis, quae angelum ejecit de coelo, hominem proscripsit a paradiso. Haec filios Israel in deserto percussit; haec contra Joseph fratres armavit; haec Danielem in lacum leonum detrusit; haec tandem Caput nostrum patibulo crucis affixit. O homo, quod tibi emolumentum si invides, quod lucrum si leves? Tu laqueum aperis, et illum effodis, et ipsemet in foveam cadis quam facis? dum alios laboras tenere, ipse teneris; dum alios defraudare, deciperis. O homo, naturam impugnas, charitatem debellas, te ipsum molestas, erras in proximum, offendis Deum. Cum deberes alterius gaudia tua facere congaudendo, alterius dolorem tuum facere condolendo, cum in alterius miseriam tuam deberes miseriam legere, in te ipso statum proximi cognoscere. Quo tendit livor! quo prosilit zelus! quo fertur invidia! Quae rumpit vinculum amicitiae, charitatis glutinum, foedus amoris, legem naturalis justitiae.

Si praedicator vult hominem armare contra iram, his utatur auctoritatibus: Omnis qui irascitur fratri suo, reus erit judicio.¹ Et Paulus ait: Sol non occidat super iracundiam vestram². Et Jacobus: Ira viri justitiam non operatur.³ Et Salomon: Fatui statim indicant iram suam; qui autem dissimulat iram suam, callidus est.⁴ Vir iracundus provocat rixas, qui patiens est, mitigat suscitatas.⁵ Ira in sinu stulti quiescit.⁶ Gregorius: «Spiritum ad irascendum facilem quis poterit sustinere?» Et in Psalmo: Irascimini et nolite peccare;⁷ poeta⁸ etiam ait:

Ira brevis furor est, animum rege, qui nisi paret, Imperat; hunc frenis, hunc tu compesce catenis.

Et Claudianus:

Si metu, si prava cupis, si duceris ira, Servitii patiere jugum.

Ecce auctoritates, quibus quasi spiritualibus armis contra iram se munire debet catholicus. Vide, homo, quam pravae sobolis fecunda sit ira. Ab ira procedit odii rancor. Quid enim est odium, nisi ira inveterata? Ex ea nascitur homicidium, contumelia, detractio, injuria. O homo, si irasceris, si proximum odis, tibi ipsi contradicis, qui in oratione clamas ad Dominum: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.⁹ Qua fronte debita dimitti poscis, qui proximo rancorem animi non dimittis?

Tres autem sunt species irae; quaedam in animo nascitur, sed usque ad exteriorem iram non perducitur; haec est de qua dicitur: Qui irascitur fratri suo, reus est judicio.¹⁰ Quia qui interius iram retinens concipit, aeternae damnationis judicium non evadet. Haec ira significatur per filiam archisynagogi defunctam in thalamo. Est alia ira quae procedit usque ad generales contumelias, quae gravior est, et gehennae vicinior, de qua dicitur: Qui dixerit fratri suo, racha, id est generales contumelias ei ingesserit, reus erit concilio,¹¹ id est graviori judicio reus erit. Haec autem significatur per filium viduae.¹² Quia cum quis extra mentem ad actum ira provocatur, anima extra septa mentis usque ad exercitium pravae operationis mortua defertur. Quando vero usque ad speciales nequitias contumelia prorumpit, gravius furit. De qua dicitur: Qui dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennae ignis.¹³

Quia, quanto graviores sunt contumeliae, tanto ille qui contumelias ingerit, eum infamiae fetore corrumpit. Si ira in animo oritur, in instanti refrenetur, quia allidendi sunt parvuli ad petram antequam crescant; vulpeculae capiendae, antequam vineam corrodant; et mane primogenita interficienda; et Chananaeus de terra promissionis ejiciatur; et sic non occidat sol super iracundiam vestram.¹⁴

Quia sic est irascendum primis motibus, ut per consensum non peccemus. Humanum est enim in ira surgere, sed diabolicum est perseverare. Non pudet irasci, sed non incidere culpam. O homo, audi quid dicat doctrina coelestis Magistri: Si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum, etc.¹⁵ Ibi habes, quia si velis materiale munus tuum offerre ad altare, quod prius te debeas reconciliare fratri tuo, si rancorem teneas in animo; quia nihil prodest exterioris muneris oblatio, nisi interius mentis tranquillitas offeratur Deo. Similiter, in altari fidei vis offerre hostiam bonae operationis, prius exclude ab animo nubila rancoris. Quia si peccaverit in te frater tuus, non solum debes ei dimittere septies, sed septuagies septies.¹⁶ Caput nostrum Jesus Christus in passionis articulo, pro suis oravit persecutoribus, et primicerius martyrum Stephanus pro suis intercessit lapidatoribus;¹⁷ et si hujus perfectionis non sumus ut bonum pro malo solvamus, saltem pro malo minime mali talionem reddamus.

Illud frequenter ad memoriam debemus reducere, quod nobis insinuat doctrina evangelicae parabolae, ubi legitur de illo, cui dominus dimisit debitum, nec ille suo debitori voluit dimittere suum, et ideo detrusus est in carcerem, et coactus reddere usque ad novissimum quadrantem.¹⁸ Similiter qui proximo non remiserit injurias, ab eo summus exactor de singulis culpis exiget poenas. Cum rancorem in animo detines, inimico non noces, sed te in anima perdis, et te in animo per rancorem punis, dum alii cupis adversari. Quae est ista malitia? quae vindicta? ubi dum vis tenere hostem, teneris? dum vis percutere inimicum, te perimis? Illud praeceptum diligenter attende, cautius intellige: Diligite inimicos vestros, et benefacite his qui oderunt vos.¹⁹

Si ad fugam superbiae praedicator auditores intendit excitare, his utatur auctoritatibus: Omnis qui se exaltat, humiliabitur.¹ Item: Quod hominibus altum est, abominatio est apud Deum.² Item Paulus: Noli altum sapere, sed time.³ Item Jesus, filius Sirach: Initium omnis peccati superbia.⁴ Item: Deposuit potentes de sede, et exaltavit humiles.⁵ Item Petrus: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam.⁶ O homo, considera quid superbia auferat, quid humilitas alumna virtutum conferat. Superbia ex angelis daemones fecit; humilitas autem homines sanctis angelis similes facit. Superbia coelestis est natione, et tamen latitat in cinere et cilicio. Caveat claustralis ne dicat cum Pharisaeo: Non sum sicut caeteri hominum.⁷ Sed potius clamet: Ego sum vermis et non homo, opprobrium hominum, et abjectio plebis.⁸ Si litteratus est, non intonet cum Pharisaeo: Labia nostra a nobis sunt, quis noster dominus est?⁹ sed potius clamet cum publicano: Deus, esto propitius mihi peccatori.¹⁰ O homo, tuum est ponere locum in imo, periculosum est stare in praecipitio, ad humilem dicit Dominus: Ego sum ros, et germinabit Israel sicut lilium.¹¹ Lilium melius crescit in valle quam in monte; quia ibi magis fecundatur irriguo, diutius retinet viredinem, diuturniorem conservat candorem. Unde dicitur: Lilium convallium.¹² Sic ille qui est verus Israel, vere Dominum videns, in valle humilitatis plantatus, majore irriguo gratiae coelestis fecundatur, melius spiritualiter germinat.

Magis retinet charitatis nitorem, et innocentiae candorem. «Tanto ergo quisque esse humilior debet ex munere, quanto obligatiorem se conspicit in reddenda ratione.» Quaevis enim opera merito privantur, nisi humilitatis dulcedine condiantur. Nam «qui sine humilitate virtutes congregat, quasi in ventum pulverem portat.» Haec est humilitas quae clamat: Qui major est fiat sicut ministrator.¹³ Et alibi: Quanto major es, humilia te in omnibus.¹⁴ Haec est quae Filium Dei de sinu Patris descendere fecit in uterum Virginis; haec est quae eum involvit vilibus pannis, ut nos indueret virtutum ornamentis; haec est quae eum circumcidit in carne, ut nos circumcideret in mente; haec est quae eum permisit corporaliter flagellari, ut nos liberaret a flagello peccati; haec est quae regem nostrum coronavit spinis, ut nos servos coronaret aeternae beatitudinis rosis.

O quam humilitati dissimilis est superbia! quae Luciferum de coelo ejecit, Adam paradiso privavit, Nabuchodonosorem in bestiam transformavit. Haec est superbia, quae dum supra se insolenter se erigit, infra se ruinose descendit. Haec est quae dum se extra se quaerit, se intra se non invenit. Haec est quae hominem in generalitate facit specialem, et in universitate facit singularem, in publico solitarium, et in conventu privatum. Haec prima fuit quae hominem dejecit, et ultima est quae ei ad Dominum redeunti se objicit.

Cum bene pugnabis, cum cuncta subacta putabis, Quae mala tunc praestat, vincenda superbia restat.

Haec est quae effeminat habitum, extra regulam ponit gestum, per quam verba inundant, minae fulminant, arrogatur quod deest, absentatur quod instat. Haec philosophos tradidit in reprobum sensum,¹⁵ excaecavit Judaeum, perimit obstinatum, dejicit exaltatum.

Haec designatur per aquilonem, dum dicitur: Surge, aquilo, et veni, auster.¹⁶ Aquilo inimicatur floribus, gramina depraedatur, aquas gelicidio ligat; sic superbia novercatur bonis, fructum operis perdit, mentem ligat gelicidio perversitatis, de qua dicitur: Omne malum panditur ab aquilone;¹⁷ quia superbia mater est omnis nequitiae. De hac etiam dicitur: Quid tu vides, Jeremia? Ollam succensam ab aquilone ego video.¹⁸ Haec olla est servorum superbiae, in qua decoquuntur filii tenebrarum, sectatores honorum, venatores divitiarum, qui appetunt primas cathedras, qui volunt in foro salutari, et vocari ab hominibus rabbi. Hanc ollam succendit Nabuchodonosor, id est diabolus, huic flammam praestat superbiae fastus, in hac decoquitur superbus, decoctum comedit Aegyptus, id est immundus spiritus trahit in corpus suum, consequenter egerit in infernum. Superbia ventus est, qui projicit pulverem a facie terrae; quia superbum ejicit a stabilitate vitae aeternae. Hic est tumor, qui infusa medicamina depellit, quia superbia oblatam gratiam non recipit. Quatuor autem sunt species superbiae, quae quasi quatuor venti totum mundum perflant, quia mundanos tumoribus inflant. Arrogantia scilicet, quae sibi ascribit quod non habet: insolentia, quae sibi appropriat quod aliis debet; fastus, qui multa credit de se ultra verum; contumacia, quae se erigit in praelatum. Hi sunt quatuor fabri qui totum orbem concutiunt et varia phantasmata hominibus offerunt.

Volens praedicator invitare auditores ad contemptum mundani timoris, et ad appetitum timoris superni, his utatur auctoritatibus: Nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed eum timete, qui potest et animam et corpus perdere in gehennam.¹ In libro Sapientiae legitur: Deum time, et mandata ejus observa.² Item alibi: Beatus est qui semper est pavidus.³ Et iterum: Initium sapientiae timor Domini.⁴ Timentibus Deum bene erit in extremis, et in die defensionis ejus benedicentur.⁵ Qui timent Dominum, custodiunt mandata ejus, et patientiam habebunt usque ad inspectionem illius.⁶ Et Hieronymus ait: Nulla res est quae sic servet nos a peccato immunes, sicut timor supplicii, et amor Dei. Et Gregorius ait: Deum timere est, nulla quae facienda sunt bona praeterire. Ex his auctoritatibus sic procedendum est: O homo, specialiter est vitandus omnis timor mundanus: Qui tribulationes fugit antequam veniant, qui in tormentis dolorem exaggerat, qui in prosperitate parit adversitatem, in gaudio tristitiam et mortem: qui est pessimus augur in dubiis, mendax in veris, abundans in falsis. Nullum bonum adjuvat habentem, nisi ad ejus amissionem praeparatus est animus.

Ergo adversus omnia quae accidere possunt, etiam potentissimus adhortare te. Cupiditatum finis etiam ad timoris remedia proficit, et ut Seneca dicit: «Spem metus sequitur.» Providentia maximum bonum conditionis humanae, in malum versa est; ferae pericula quae vident fugiunt, cum effugere secure possunt: nos et venturo torquemur et praeterito. Multa bona nostra nobis nocent. Timoris enim tormentum memoria reducit, providentia anticipat, nemo tantum praesentibus miser est. O homo, vince timorem omnium victorem; si viceris eum, adversitas erit prospera, tribulatio dulcis, dolor fiet delectabilis. O homo, vis timorem fugere, terrena postponere? non adhaereas terrenis, non indulgeas caducis, si terrena diligis, times offendere, times amittere; si vis timorem vincere, time Deum. Sic ars deluditur arte, sic clavus clavo retunditur. Deum time ne timeas, Deo servi ne servias, et mandata ejus observa mente, hoc est omnis homo, id est ad hoc factus est omnis homo, ut in se legat omnem Dei potentiam. Constitue te, o homo, inter duas molas, molam timoris et spei. Sic spera ne laxetur animus, sic time ne dilatetur cogitatus. O homo, noli timere mortis instantiam, nec recuses vitae militiam! haec dat viro justo amplius meritum, illa largitur stipendium. Noli considerare quantum vivas, sed quomodo. Non ut diu vivas curandum est, sed ut satis bene; diu vivere pertinet ad eventum, satis bene ad animum. Longa est vita si plena est; impletur autem animus, cum se virtutibus plenum reddit, et a propria sui potestate non resilit. Quid prodest illi si octoginta annos exegerit cum torpore inertiae? non vixit iste, sed in vita moratus est, nec sero mortuus est, sed diu.

Ille autem plenus dierum moritur, qui senium pensat gravitate virtutis, qui coactam aetatem extendit meritis; quia licet ejus aetas sit imperfecta, tamen vita est consummata. Obsecro, o homo, ut sic vivas, ut quemadmodum rerum pretiosa ex casu pendere putas, sic spatium vitae in pendulo esse non ambigas. Actu illam metiamur, non tempore. Recuperet in bono actu quod amisit in fluxu. Non repente nos in mortem dejicimus, sed minutatim procedimus: quotidie morimur, quotidie aliquid vitae demimus. Faciamus, ut quantum decrescit de temporali vita, tantum crescat de aeterna. Sit detrimentum temporalis vitae, in augmentum vitae aeternae.

Armemus nos patientia ad vitae cursum, ad mortis insultum: ad utrumque enim monendi et firmandi sumus, ut nec vitam nimis amemus, nec nimis mortis impetum timeamus, sed libra rationis pensemus utrumque; est enim ad moriendum alioquin inconsulta animi inclinatio, nam quidam gravati desidia, morte volunt finire fastidium. Non ad mortem adversitas importunitatis mundanae debet impellere, sed potius ardor charitatis divinae, ut homo non constituat finem desiderii in mortis articulo, sed potius, in aeternae beatitudinis dispendio.