Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
Secunda pars artis Logicae of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars secunda.
Praefatio I: Prefacio del autor a la 4.ª edición de la segunda parte del Arte de la Lógica
Prooemium I: PROEMIO
Quaestio I: DE LA LÓGICA, DE CUÁL SEA Y A QUÉ SE EXTIENDA
Articulus I: SI EL ARTE DE LA LÓGICA ES NECESARIO SIMPLICITER PARA ADQUIRIR LAS DEMÁS CIENCIAS
Articulus II: SI LA LÓGICA ES VERDADERA CIENCIA Y ARTE
Articulus III: SI EL OBJETO FORMAL Y ADECUADO DE LA LÓGICA ES EL ENTE DE RAZÓN, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus IV: SI LA LÓGICA ES CIENCIA ESPECULATIVA O PRÁCTICA
Articulus V: CÓMO SE DISTINGUE LA LÓGICA DOCENTE Y LA UTENTE
Quaestio II: DEL ENTE DE RAZÓN LÓGICO, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus I: QUÉ SEA EL ENTE DE RAZÓN EN COMÚN Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus II: QUÉ SEA LA SEGUNDA INTENCIÓN Y LA RELACIÓN DE RAZÓN LÓGICA Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus III: QUÉ SEA LA DISTINCIÓN Y LA UNIDAD DE RAZÓN RACIOCINADA Y RACIOCINANTE
Articulus IV: POR QUÉ POTENCIA Y POR QUÉ ACTOS SE HACEN LOS ENTES DE RAZÓN
Articulus V: SI DIOS FORMA ENTES DE RAZÓN
Quaestio III: DEL UNIVERSAL SEGÚN SÍ
Articulus I: SE EXPLICA LA DIVERSA ACEPCIÓN DEL UNIVERSAL Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SI EL UNIVERSAL MATERIALMENTE TOMADO Y POR EL SUJETO SE HALLA DE PARTE DE LA COSA
Articulus III: SI LA UNIDAD FORMAL COMO DISTINTA DEL SINGULAR CONVIENE A LA NATURALEZA ANTE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus IV: SI LA APTITUD E INDIFERENCIA A MUCHOS CONVIENE A LAS COSAS EXTRA DE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus V: SI LA UNIVERSALIDAD CONSISTE ESENCIALMENTE EN LA RELACIÓN
Articulus VI: SI LOS GRADOS METAFÍSICOS EN CUALQUIER COSA SE DISTINGUEN SOLO POR DISTINCIÓN DE RAZÓN, O POR NATURALEZA DE LA COSA
Quaestio IV: DE LA CAUSA DEL UNIVERSAL
Articulus I: SI POR BENEFICIO DEL INTELECTO AGENTE EN LA ESPECIE PRODUCIDA POR ÉL SE REPRESENTA EL UNIVERSAL METAFÍSICO
Articulus II: SI EL UNIVERSAL METAFÍSICO CONOCIDO EN ACTO SE HACE POR ACTO ABSOLUTO DEL INTELECTO, Y EL UNIVERSAL LÓGICO POR EL COMPARATIVO
Quaestio V: DEL ACTO DEL UNIVERSAL, QUE ES PREDICARSE DE MUCHOS
Articulus I: QUÉ SEA EN LA NATURALEZA UNIVERSAL «SER EN MUCHOS» Y «PREDICARSE DE MUCHOS»
Articulus II: QUÉ SEA LA PREDICACIÓN Y QUÉ SE REQUIERA PARA SU VERIFICACIÓN
Articulus III: CÓMO SE REQUIERAN MUCHOS PARA QUE ALGO SE DIGA UNIVERSAL O COMÚN
Articulus IV: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS SUBSTANCIALES
Articulus V: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS ACCIDENTALES
Quaestio VI: DE LA DIVISIÓN DEL UNIVERSAL EN CINCO PREDICABLES
Articulus I: SI ESTA DIVISIÓN SEA BUENA Y ADECUADA
Articulus II: SI ESTA DIVISIÓN SEA DE GÉNERO EN ESPECIES E INMEDIATA
Quaestio VII: DEL GÉNERO
Articulus I: SI LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO TRANSMITIDA POR PORFIRIO SEA BUENA
Articulus II: CUÁL SEA EL DEFINIDO EN LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO, SI LA INTENCIÓN MISMA O EL SUJETO O EL COMPUESTO DE UNO Y OTRO
Articulus III: CÓMO EL GÉNERO SE DIGA TODO POTENCIAL Y SE TOME DE LA MATERIA
Quaestio VIII: DE LA ESPECIE PREDICABLE Y SUBICIBLE
Articulus I: SI LA ESPECIE SE CONSTITUYA EN RAZÓN DE ESPECIE POR LA RAZÓN DE SUBICIBLE O DE PREDICABLE
Articulus II: SE EXPLICAN LAS DEFINICIONES DE LA ESPECIE
Articulus III: SI PUEDA DARSE ESPECIE SUBICIBLE QUE NO SEA PREDICABLE DE MUCHOS, SINO QUE SOLO TENGA UN INDIVIDUO
Articulus IV: SI LA ESPECIE PUEDA CONSERVARSE EN UN SOLO INDIVIDUO Y EL GÉNERO EN UNA SOLA ESPECIE
Quaestio IX: DEL INDIVIDUO
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES DEL INDIVIDUO SE EXPLIQUEN RECTAMENTE
Articulus II: QUÉ SEA EL INDIVIDUO EN COMÚN O INDIVIDUO VAGO
Quaestio X: DE LA DIFERENCIA COMÚNMENTE DICHA Y SEGÚN QUE ES EL TERCER PREDICABLE
Articulus I: SI BIEN SE DIVIDA LA DIFERENCIA EN COMÚN, PROPIA Y PROPRIÍSIMA
Articulus II: SI LAS DEFINICIONES DE LA DIFERENCIA DEL TERCER PREDICABLE SEAN BUENAS
Articulus III: SI LA DIFERENCIA SE DIGA UNIVERSAL RESPECTO DE SU ESPECIE O RESPECTO DE LOS INFERIORES DE TAL ESPECIE
Articulus IV: SI LAS DIFERENCIAS SUPERIORES Y GENÉRICAS SE INCLUYAN EN LAS DIFERENCIAS ÁTOMAS Y DE AQUELLAS SE PREDIQUEN
Quaestio XI: DEL PROPIO
Articulus I: SE EXPLICA LA NATURALEZA DEL PROPIO Y SE SOPESAN SUS DIVISIONES
Articulus II: QUÉ SEA EL PROPIO CUARTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES SE TOME
Quaestio XII: DEL ACCIDENTE QUINTO PREDICABLE
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES Y DIVISIONES DEL ACCIDENTE RECTAMENTE HAYAN SIDO TRADITADAS POR PORFIRIO
Articulus II: CÓMO EL ACCIDENTE SE DIGA QUINTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES INFERIORES
Liber I: LIBRO DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XIII: DE LOS ANTEPREDICAMENTOS Y DE LOS ANÁLOGOS
Articulus I: QUÉ SEAN LOS ANTEPREDICAMENTOS Y POR QUÉ DE ELLOS AQUÍ TRATÓ ARISTÓTELES
Articulus II: DE LA DEFINICIÓN Y DIVISIÓN DE LOS EQUÍVOCOS
Articulus III: QUÉ Y CUÁNTUPLE SEA LA ANALOGÍA
Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES DE ESTOS ANÁLOGOS
Articulus V: SI EN LOS ANÁLOGOS SE DA UN CONCEPTO PRESCINDIDO DE LOS INFERIORES
Quaestio XIV: DEL ENTE PREDICAMENTAL Y DE LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus I: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO Y QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGO ESTÉ EN PREDICAMENTO
Articulus II: SI EL ENTE SEA UNÍVOCO O ANÁLOGO A LOS DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus III: CON QUÉ ANALOGÍA EL ENTE SEA ANÁLOGO
Articulus IV: SI EL ACCIDENTE SEA UNÍVOCO A LOS NUEVE GÉNEROS
Articulus V: SI SEA ADECUADA Y BUENA LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Quaestio XV: DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN FORMAL CONSTITUTIVA DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus II: SI BIEN SE DIVIDA LA SUBSTANCIA EN PRIMERA Y SEGUNDA
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS DEFINICIONES DE LA PRIMERA Y DE LA SEGUNDA SUBSTANCIA
Articulus IV: CUÁLES SE RECHAZAN Y SE PONEN EN ESTE PREDICAMENTO
Articulus V: SI EL SUSCIPIR CONTRARIOS SEA PROPIO DE CUARTO MODO DE LA SUBSTANCIA
Quaestio XVI: DE LA CANTIDAD
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN PROPIA Y FORMAL DE LA CANTIDAD
Articulus II: SI LA CANTIDAD DISCRETA SEA VERDADERA ESPECIE DE CANTIDAD
Articulus III: SI EL TIEMPO Y EL MOVIMIENTO, EL LUGAR Y LA ORACIÓN SE RECHACEN DE LAS ESPECIES DE CANTIDAD
Articulus IV: SI LA LÍNEA, LA SUPERFICIE Y EL CUERPO SEAN VERDADERAS ESPECIES DE CANTIDAD
Quaestio XVII: DEL PREDICAMENTO DE LA RELACIÓN
Articulus I: SI POR PARTE DE LA COSA SE DEN RELACIONES QUE SEAN FORMAS INTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGUNA RELACIÓN SEA PREDICAMENTAL
Articulus III: CUÁLES SEAN LAS DIVISIONES DE LA RELACIÓN PREDICAMENTAL Y SUS ESPECIES
Articulus IV: SI LA RELACIÓN SE DISTINGA POR PARTE DE LA COSA DE SU FUNDAMENTO
Articulus V: SI LA RELACIÓN FORMALMENTE SE TERMINE A LO ABSOLUTO O A LO RELATIVO
Articulus VI: DE DÓNDE SE TOME LA DISTINCIÓN ESPECÍFICA Y NUMÉRICA DE LA RELACIÓN
Articulus VII: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS PROPIEDADES DE LOS RELATIVOS, QUE SEAN SIMULTÁNEOS POR NATURALEZA Y POR COGNICIÓN
Quaestio XVIII: DE LA CUALIDAD
Articulus I: SE EXPLICA LA RAZÓN FORMAL DE LA CUALIDAD Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SE EXPLICA LA DIVISIÓN DE LA CUALIDAD EN CUATRO ESPECIES
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE CADA UNA DE LAS ESPECIES
Quaestio XIX: DE LOS SEIS ÚLTIMOS PREDICAMENTOS
Articulus I: SI ESTOS PREDICAMENTOS SON FORMAS ABSOLUTAS O RELATIVAS O DENOMINACIONES EXTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SEA LA ACCIÓN Y LA PASIÓN PREDICAMENTALES
Articulus III: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO DÓNDE Y EL SITIO
Articulus IV: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO CUÁNDO Y EL HÁBITO
Textus I: TEXTO DESPUÉS DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XX: DE LOS POSTPREDICAMENTOS
Articulus I: SE EXPLICAN LAS OPOSICIONES
Articulus II: QUÉ HAYA DE NOTARSE ACERCA DE LOS RESTANTES POSTPREDICAMENTOS
Liber II: SOBRE LOS LIBROS PERIHERMENIAS
Quaestio XXI: DEL SIGNO SEGÚN SÍ
Articulus I: SI EL SIGNO SEA EN EL GÉNERO DE LA RELACIÓN
Articulus II: SI EN EL SIGNO NATURAL LA RELACIÓN SEA REAL O DE RAZÓN
Articulus III: SI SEA LA MISMA RELACIÓN DEL SIGNO AL SIGNADO Y A LA POTENCIA
Articulus IV: CÓMO SE DIVIDA EL OBJETO EN MOTIVO Y TERMINATIVO
Articulus V: SI EL SIGNIFICAR SEA FORMALMENTE CAUSAR ALGO EN EL GÉNERO DE EFECTUAR
Articulus VI: SI EN LOS BRUTOS Y EN LOS SENTIDOS EXTERNOS HAYA VERDADERA RAZÓN DE SIGNO
Quaestio XXII: DE LAS DIVISIONES DEL SIGNO
Articulus I: SI SEA UNÍVOCA Y BUENA LA DIVISIÓN DEL SIGNO EN FORMAL E INSTRUMENTAL
Articulus II: SI EL CONCEPTO SEA SIGNO FORMAL
Articulus III: SI LA ESPECIE IMPRESA SEA SIGNO FORMAL
Articulus IV: SI EL ACTO DE CONOCER SEA SIGNO FORMAL
Articulus V: SI SEA BUENA LA DIVISIÓN EN SIGNO NATURAL Y AD PLACITUM Y DE COSTUMBRE
Articulus VI: SI EL SIGNO DE COSTUMBRE SEA VERDADERAMENTE SIGNO
Quaestio XXIII: DE LAS NOTICIAS Y DE LOS CONCEPTOS
Articulus I: SI LA NOTICIA INTUITIVA Y LA ABSTRACTIVA DIFERENCIEN ESENCIALMENTE EN LA RAZÓN DE COGNICIÓN
Articulus II: SI PUEDA DARSE COGNICIÓN INTUITIVA DE LA COSA FÍSICAMENTE AUSENTE, YA EN EL INTELECTO YA EN EL SENTIDO EXTERIOR
Articulus III: CÓMO DIFERENCIE EL CONCEPTO REFLEJO DEL DIRECTO
Articulus IV: CUÁL SEA LA DISTINCIÓN ENTRE EL CONCEPTO ULTIMADO Y EL NO ULTIMADO
Liber III: SOBRE LOS LIBROS DE LOS POSTERIORES
Quaestio XXIV: DE LOS PRECONOCIDOS Y DE LAS PREMISAS
Articulus I: SE EXPLICA QUÉ SEAN LOS PRECONOCIDOS Y LAS PRENOCIONES
Articulus II: SI LAS PREMISAS INFLUYAN EFICIENTEMENTE EN LA CONCLUSIÓN O EN OTRO GÉNERO DE CAUSA
Articulus III: SI LAS PREMISAS NECESITEN AL ASENSO DE LA CONCLUSIÓN, DE MODO QUE LA MENOR SE CONOZCA A LA VEZ CON LA CONCLUSIÓN
Articulus IV: QUÉ SEA LA PROPOSICIÓN PER SE NOTA E INMEDIATA, EL PREDICADO DE TODO Y PER SE Y SECUNDUM QUOD IPSUM
Quaestio XXV: DE LA DEMOSTRACIÓN
Articulus I: SI RECTAMENTE ESTÉ DEFINIDA LA DEMOSTRACIÓN POR ARISTÓTELES
Articulus II: QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGUNA PROPOSICIÓN SEA DEMOSTRABLE
Articulus III: SI TODA DEMOSTRACIÓN CIRCULAR SEA VICIOSA
Aristóteles refutando dos errores de los antiguos, de los que uno estimaba que de ninguna cosa se da ciencia, el otro que de todas se da ciencia, para excluir uno y otro puso que se dan proposiciones per se notas que no serían demostrables ni sabidas, serían con todo principio de saber y de iluminar las conclusiones demostrables. Y que haya de llegarse a tales proposiciones resolviéndolas por proceso directo manifiestamente consta, porque como uno se demuestra por otro y no puede darse proceso al infinito, importa llegar a algún principio que carezca de otro previo por el que se demuestre, y con todo sea razón y principio de demostrar otras con las que tiene conexión necesaria; y tal principio se llama per se noto, esto es de sola la explicación de los términos, y propiamente no es sabido tal principio, sino que es principio de saber. Y así contradice al primer error mostrando que de algunos se da ciencia llegando a algo que no sea sabido, sino per se noto, lo cual es más que sabido. Y consecuentemente también se destruye el otro error contrario, a saber que de todas se da ciencia, pues hay que llegar a algún principio per se noto del que no se da ciencia, sino que de aquel mismo se origina la ciencia.
Pero con todo porque respondían los antiguos que los primeros principios son ciertamente indemostrables según el proceso directo por otra causa previa, ser con todo demostrables por círculo, esto es por la conclusión misma que infieren, por eso rechaza la demostración circular como viciosa.
Es, empero, el CÍRCULO EN LA DEMOSTRACIÓN cierto progreso de los principios a las conclusiones y regreso de las conclusiones mismas a los principios. Y puede hacerse tal proceso de doble modo: de un modo regresando de la misma conclusión a los mismos principios, los mismos, inquiero, materialmente, pero no formalmente, esto es como conocidos por otro medio formal que por los principios mismos; o segundo puede hacerse este proceso de la misma conclusión también formalmente tomada, esto es como conocida formalmente por los mismos principios a los que se hace el regreso. Y el primer círculo se llama difforme, porque con diverso medio se procede de los principios a las conclusiones y de las conclusiones a los principios; el segundo, empero, se llama uniforme, porque bajo uno y el mismo medio se procede de los principios a las conclusiones y de las conclusiones a los principios.
HA DE DECIRSE, ERGO, que Aristóteles solo intenta reprobar el círculo formal y uniforme, no empero el difforme y material, que simpliciter no es círculo ni vicioso.
Y LO PRIMERO SE PRUEBA, porque si se admite el círculo formal y uniforme, se demostrará lo mismo por lo mismo y se dirá lo mismo más notorio y más ignoto de sí mismo respecto de lo mismo. Si, en efecto, pruebo que el hombre es risible porque es racional, y de nuevo si se niega que sea racional, aquello lo pruebo porque es risible, ergo en la primera prueba lo racional es más notorio que lo risible, y en la segunda prueba lo risible es más notorio que lo racional, si en verdad aquello por lo que algo probamos debe ser más notorio que aquello que se prueba. Por lo cual lo mismo será más notorio y más ignoto formalmente y según el mismo medio respecto de lo mismo, a saber lo racional respecto de lo risible y lo risible respecto de lo racional.
CUANTO A LO SEGUNDO, EMPERO, SE PRUEBA, porque el círculo materialmente tomado entonces acontece cuando se regresa de la conclusión al antecedente, conocida la conclusión por otro medio, y entonces no se prueba por lo mismo, sino por otro por el que ha sido notificada aquella conclusión, y en aquel género o medio diverso por el que se prueba puede ser la conclusión más notoria que aquel primer antecedente del que fue ilada. Y entonces la conclusión aunque materialmente sea una proposición, con todo como está conocida con doble medio, consecuentemente pende de doble antecedente. Y así cuando de aquella misma regresamos a un antecedente del que está probada por virtud de la otra prueba, no de aquella formalmente regresamos, sino de aquel otro antecedente por el que ha sido manifestada. Y así formal y simpliciter ningún círculo hay.
DE ESTAS, EMPERO, SE RESUELVEN ALGUNAS INSTANCIAS que en contrario suelen aducirse: Pues en las causas se da círculo perfecto, porque las causas entre sí son causas, ut dicitur 2. Phys. textu 30.1 y 5. Metaph. cap. 2.2, ergo también en las demostraciones, si en verdad por las causas se forman.
Ítem el Filósofo a menudo usa del círculo. Pues lib. 2. Poster. cap. 12.3 enseña que puede demostrarse la lluvia de la abundancia de vapores y de nuevo la abundancia de vapores de la lluvia. Y in lib. 2. de Coelo4 muestra que el cielo tiene partes anteriores y posteriores porque el movimiento del cielo empieza de una parte y no de otra. Que, empero, empiece de una parte y no de otra lo muestra porque tiene partes anteriores y posteriores. Y similarmente que las estrellas sean inmóviles per se porque son de figura esférica, y de nuevo que sean de figura esférica porque son inmóviles. Y en universal los filósofos de los efectos empezaron a conocer las causas, después de las causas los mismos efectos.
Por último en las pruebas dialécticas puede admitirse el círculo, porque allí la prueba no se hace por algo más notorio y que sea causa de otro. De donde es lo mismo empezar de la conclusión a las premisas o de las premisas a la conclusión. Y aquello parece admitir el Filósofo 2. Poster. cap. 7.5, donde concede que una definición se demuestre por otra de la que de nuevo se demuestra, porque dice que aquellas pruebas son dialécticas, no demostrativas.
Al primero se responde que las causas no tienen círculo formalmente, sino materialmente y en diverso género de causar. Ni, en efecto, hay círculo donde hay diversa razón de dependencia, y consecuentemente diversa razón de notificar; de otro modo, en efecto, se notifica la causa material por la formal, de otro la formal por la material y la eficiente. Y como hay más causas que dos, puede la material notificada por la eficiente y así notificada manifestar la formal; y de nuevo la formal misma como notificada por la material notificar la eficiente y la final; y así al contrario. De lo cual in 2. Phys. más ampliamente se dirá.6
Al segundo se dice que aquellas demostraciones no son circulares formalmente. La lluvia, en efecto, como conocida por experiencia manifiesta los vapores que son causas de la lluvia, y aquellos como causa eficiente demuestran la lluvia. A la letra, con todo, el Filósofo no habla de los mismos vapores y lluvia, sino respecto de diversos; la lluvia, en efecto, es causa de los vapores y los vapores son causa no de la misma, sino de otra lluvia.
A aquellas que se aducen ex 2. de Coelo responde S. Tomás ibi lect. 7.7 y de nuevo lect. 16.8, que el Filósofo no usa de círculo formal, sino material, y de la misma cosa de otro modo conocida y en diverso género de causa. Como si probamos que el corazón se mueve por el movimiento de la vena pulsátil, esto atañe a la cuestión an est. Si, empero, se pregunta cuál sea la causa del movimiento de la vena pulsátil, lo cual atañe a la cuestión quid est, debe esto probarse por el corazón mismo como por causa. Pero esto procede en diverso género de causa y suponiendo otra noticia, v. g. experimental u otra similar en aquello que se prueba cuanto al an est. Y así el Filósofo cuando prueba que las estrellas son de figura esférica porque no se mueven por sí mismas, y de nuevo que no se mueven por sí mismas porque son de figura esférica, por eso es porque supone aquella primera proposición probada por otro medio, ut inquit S. Thomas, y lo mismo es en las demás proposiciones. Y similarmente los filósofos de los efectos empezaron a conocer las causas experimentalmente cuanto al an est, después empero de las causas procedieron a los efectos cuanto al propter quid.
Al último inconveniente se responde que también en los probables no puede cometerse círculo formal, porque aunque no se proceda por causa intrínseca, se procede con todo de lo más notorio probablemente a lo más ignoto también probablemente. De donde si esto ignoto se asume en el mismo género de prueba para mostrar el antecedente, se tomará como más notorio que aquel, y así será más notorio y más ignoto en el mismo género respecto de lo mismo, lo cual del mismo modo repugna en los probables que en los demás. Si, empero, la conclusión probable de otro capítulo parece per se antecedente, ya no será círculo formal y uniformemente, como de las demás pruebas se ha dicho. Y al lugar del Filósofo ex 2. Poster. cap. 7. se responde que no prueba círculo formal en las pruebas dialécticas, sino solo compara la prueba de una definición por otra, a modo de prueba dialéctica cuanto a esto, que el dialéctico multiplica los medios porque procede probablemente, no empero de un solo medio usa como el demostrador. Y así se tiene quien una definición por lo demás nota de los términos prueba por otra definición, y al contrario.