Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
Secunda pars artis Logicae of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars secunda.
Praefatio I: Prefacio del autor a la 4.ª edición de la segunda parte del Arte de la Lógica
Prooemium I: PROEMIO
Quaestio I: DE LA LÓGICA, DE CUÁL SEA Y A QUÉ SE EXTIENDA
Articulus I: SI EL ARTE DE LA LÓGICA ES NECESARIO SIMPLICITER PARA ADQUIRIR LAS DEMÁS CIENCIAS
Articulus II: SI LA LÓGICA ES VERDADERA CIENCIA Y ARTE
Articulus III: SI EL OBJETO FORMAL Y ADECUADO DE LA LÓGICA ES EL ENTE DE RAZÓN, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus IV: SI LA LÓGICA ES CIENCIA ESPECULATIVA O PRÁCTICA
Articulus V: CÓMO SE DISTINGUE LA LÓGICA DOCENTE Y LA UTENTE
Quaestio II: DEL ENTE DE RAZÓN LÓGICO, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus I: QUÉ SEA EL ENTE DE RAZÓN EN COMÚN Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus II: QUÉ SEA LA SEGUNDA INTENCIÓN Y LA RELACIÓN DE RAZÓN LÓGICA Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus III: QUÉ SEA LA DISTINCIÓN Y LA UNIDAD DE RAZÓN RACIOCINADA Y RACIOCINANTE
Articulus IV: POR QUÉ POTENCIA Y POR QUÉ ACTOS SE HACEN LOS ENTES DE RAZÓN
Articulus V: SI DIOS FORMA ENTES DE RAZÓN
Quaestio III: DEL UNIVERSAL SEGÚN SÍ
Articulus I: SE EXPLICA LA DIVERSA ACEPCIÓN DEL UNIVERSAL Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SI EL UNIVERSAL MATERIALMENTE TOMADO Y POR EL SUJETO SE HALLA DE PARTE DE LA COSA
Articulus III: SI LA UNIDAD FORMAL COMO DISTINTA DEL SINGULAR CONVIENE A LA NATURALEZA ANTE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus IV: SI LA APTITUD E INDIFERENCIA A MUCHOS CONVIENE A LAS COSAS EXTRA DE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus V: SI LA UNIVERSALIDAD CONSISTE ESENCIALMENTE EN LA RELACIÓN
Articulus VI: SI LOS GRADOS METAFÍSICOS EN CUALQUIER COSA SE DISTINGUEN SOLO POR DISTINCIÓN DE RAZÓN, O POR NATURALEZA DE LA COSA
Quaestio IV: DE LA CAUSA DEL UNIVERSAL
Articulus I: SI POR BENEFICIO DEL INTELECTO AGENTE EN LA ESPECIE PRODUCIDA POR ÉL SE REPRESENTA EL UNIVERSAL METAFÍSICO
Articulus II: SI EL UNIVERSAL METAFÍSICO CONOCIDO EN ACTO SE HACE POR ACTO ABSOLUTO DEL INTELECTO, Y EL UNIVERSAL LÓGICO POR EL COMPARATIVO
Quaestio V: DEL ACTO DEL UNIVERSAL, QUE ES PREDICARSE DE MUCHOS
Articulus I: QUÉ SEA EN LA NATURALEZA UNIVERSAL «SER EN MUCHOS» Y «PREDICARSE DE MUCHOS»
Articulus II: QUÉ SEA LA PREDICACIÓN Y QUÉ SE REQUIERA PARA SU VERIFICACIÓN
Articulus III: CÓMO SE REQUIERAN MUCHOS PARA QUE ALGO SE DIGA UNIVERSAL O COMÚN
Articulus IV: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS SUBSTANCIALES
Articulus V: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS ACCIDENTALES
Quaestio VI: DE LA DIVISIÓN DEL UNIVERSAL EN CINCO PREDICABLES
Articulus I: SI ESTA DIVISIÓN SEA BUENA Y ADECUADA
Articulus II: SI ESTA DIVISIÓN SEA DE GÉNERO EN ESPECIES E INMEDIATA
Quaestio VII: DEL GÉNERO
Articulus I: SI LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO TRANSMITIDA POR PORFIRIO SEA BUENA
Articulus II: CUÁL SEA EL DEFINIDO EN LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO, SI LA INTENCIÓN MISMA O EL SUJETO O EL COMPUESTO DE UNO Y OTRO
Articulus III: CÓMO EL GÉNERO SE DIGA TODO POTENCIAL Y SE TOME DE LA MATERIA
Quaestio VIII: DE LA ESPECIE PREDICABLE Y SUBICIBLE
Articulus I: SI LA ESPECIE SE CONSTITUYA EN RAZÓN DE ESPECIE POR LA RAZÓN DE SUBICIBLE O DE PREDICABLE
Articulus II: SE EXPLICAN LAS DEFINICIONES DE LA ESPECIE
Articulus III: SI PUEDA DARSE ESPECIE SUBICIBLE QUE NO SEA PREDICABLE DE MUCHOS, SINO QUE SOLO TENGA UN INDIVIDUO
Articulus IV: SI LA ESPECIE PUEDA CONSERVARSE EN UN SOLO INDIVIDUO Y EL GÉNERO EN UNA SOLA ESPECIE
Quaestio IX: DEL INDIVIDUO
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES DEL INDIVIDUO SE EXPLIQUEN RECTAMENTE
Articulus II: QUÉ SEA EL INDIVIDUO EN COMÚN O INDIVIDUO VAGO
Quaestio X: DE LA DIFERENCIA COMÚNMENTE DICHA Y SEGÚN QUE ES EL TERCER PREDICABLE
Articulus I: SI BIEN SE DIVIDA LA DIFERENCIA EN COMÚN, PROPIA Y PROPRIÍSIMA
Articulus II: SI LAS DEFINICIONES DE LA DIFERENCIA DEL TERCER PREDICABLE SEAN BUENAS
Articulus III: SI LA DIFERENCIA SE DIGA UNIVERSAL RESPECTO DE SU ESPECIE O RESPECTO DE LOS INFERIORES DE TAL ESPECIE
Articulus IV: SI LAS DIFERENCIAS SUPERIORES Y GENÉRICAS SE INCLUYAN EN LAS DIFERENCIAS ÁTOMAS Y DE AQUELLAS SE PREDIQUEN
Quaestio XI: DEL PROPIO
Articulus I: SE EXPLICA LA NATURALEZA DEL PROPIO Y SE SOPESAN SUS DIVISIONES
Articulus II: QUÉ SEA EL PROPIO CUARTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES SE TOME
Quaestio XII: DEL ACCIDENTE QUINTO PREDICABLE
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES Y DIVISIONES DEL ACCIDENTE RECTAMENTE HAYAN SIDO TRADITADAS POR PORFIRIO
Articulus II: CÓMO EL ACCIDENTE SE DIGA QUINTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES INFERIORES
Liber I: LIBRO DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XIII: DE LOS ANTEPREDICAMENTOS Y DE LOS ANÁLOGOS
Articulus I: QUÉ SEAN LOS ANTEPREDICAMENTOS Y POR QUÉ DE ELLOS AQUÍ TRATÓ ARISTÓTELES
Articulus II: DE LA DEFINICIÓN Y DIVISIÓN DE LOS EQUÍVOCOS
Articulus III: QUÉ Y CUÁNTUPLE SEA LA ANALOGÍA
Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES DE ESTOS ANÁLOGOS
Articulus V: SI EN LOS ANÁLOGOS SE DA UN CONCEPTO PRESCINDIDO DE LOS INFERIORES
Quaestio XIV: DEL ENTE PREDICAMENTAL Y DE LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus I: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO Y QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGO ESTÉ EN PREDICAMENTO
Articulus II: SI EL ENTE SEA UNÍVOCO O ANÁLOGO A LOS DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus III: CON QUÉ ANALOGÍA EL ENTE SEA ANÁLOGO
Articulus IV: SI EL ACCIDENTE SEA UNÍVOCO A LOS NUEVE GÉNEROS
Articulus V: SI SEA ADECUADA Y BUENA LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Quaestio XV: DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN FORMAL CONSTITUTIVA DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus II: SI BIEN SE DIVIDA LA SUBSTANCIA EN PRIMERA Y SEGUNDA
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS DEFINICIONES DE LA PRIMERA Y DE LA SEGUNDA SUBSTANCIA
Articulus IV: CUÁLES SE RECHAZAN Y SE PONEN EN ESTE PREDICAMENTO
Articulus V: SI EL SUSCIPIR CONTRARIOS SEA PROPIO DE CUARTO MODO DE LA SUBSTANCIA
Quaestio XVI: DE LA CANTIDAD
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN PROPIA Y FORMAL DE LA CANTIDAD
Articulus II: SI LA CANTIDAD DISCRETA SEA VERDADERA ESPECIE DE CANTIDAD
Articulus III: SI EL TIEMPO Y EL MOVIMIENTO, EL LUGAR Y LA ORACIÓN SE RECHACEN DE LAS ESPECIES DE CANTIDAD
Articulus IV: SI LA LÍNEA, LA SUPERFICIE Y EL CUERPO SEAN VERDADERAS ESPECIES DE CANTIDAD
Quaestio XVII: DEL PREDICAMENTO DE LA RELACIÓN
Articulus I: SI POR PARTE DE LA COSA SE DEN RELACIONES QUE SEAN FORMAS INTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGUNA RELACIÓN SEA PREDICAMENTAL
Articulus III: CUÁLES SEAN LAS DIVISIONES DE LA RELACIÓN PREDICAMENTAL Y SUS ESPECIES
Articulus IV: SI LA RELACIÓN SE DISTINGA POR PARTE DE LA COSA DE SU FUNDAMENTO
Articulus V: SI LA RELACIÓN FORMALMENTE SE TERMINE A LO ABSOLUTO O A LO RELATIVO
Articulus VI: DE DÓNDE SE TOME LA DISTINCIÓN ESPECÍFICA Y NUMÉRICA DE LA RELACIÓN
Articulus VII: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS PROPIEDADES DE LOS RELATIVOS, QUE SEAN SIMULTÁNEOS POR NATURALEZA Y POR COGNICIÓN
Quaestio XVIII: DE LA CUALIDAD
Articulus I: SE EXPLICA LA RAZÓN FORMAL DE LA CUALIDAD Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SE EXPLICA LA DIVISIÓN DE LA CUALIDAD EN CUATRO ESPECIES
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE CADA UNA DE LAS ESPECIES
Quaestio XIX: DE LOS SEIS ÚLTIMOS PREDICAMENTOS
Articulus I: SI ESTOS PREDICAMENTOS SON FORMAS ABSOLUTAS O RELATIVAS O DENOMINACIONES EXTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SEA LA ACCIÓN Y LA PASIÓN PREDICAMENTALES
Articulus III: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO DÓNDE Y EL SITIO
Articulus IV: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO CUÁNDO Y EL HÁBITO
Textus I: TEXTO DESPUÉS DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XX: DE LOS POSTPREDICAMENTOS
Articulus I: SE EXPLICAN LAS OPOSICIONES
Articulus II: QUÉ HAYA DE NOTARSE ACERCA DE LOS RESTANTES POSTPREDICAMENTOS
Liber II: SOBRE LOS LIBROS PERIHERMENIAS
Quaestio XXI: DEL SIGNO SEGÚN SÍ
Articulus I: SI EL SIGNO SEA EN EL GÉNERO DE LA RELACIÓN
Articulus II: SI EN EL SIGNO NATURAL LA RELACIÓN SEA REAL O DE RAZÓN
Articulus III: SI SEA LA MISMA RELACIÓN DEL SIGNO AL SIGNADO Y A LA POTENCIA
Articulus IV: CÓMO SE DIVIDA EL OBJETO EN MOTIVO Y TERMINATIVO
Articulus V: SI EL SIGNIFICAR SEA FORMALMENTE CAUSAR ALGO EN EL GÉNERO DE EFECTUAR
Articulus VI: SI EN LOS BRUTOS Y EN LOS SENTIDOS EXTERNOS HAYA VERDADERA RAZÓN DE SIGNO
Quaestio XXII: DE LAS DIVISIONES DEL SIGNO
Articulus I: SI SEA UNÍVOCA Y BUENA LA DIVISIÓN DEL SIGNO EN FORMAL E INSTRUMENTAL
Articulus II: SI EL CONCEPTO SEA SIGNO FORMAL
Articulus III: SI LA ESPECIE IMPRESA SEA SIGNO FORMAL
Articulus IV: SI EL ACTO DE CONOCER SEA SIGNO FORMAL
Articulus V: SI SEA BUENA LA DIVISIÓN EN SIGNO NATURAL Y AD PLACITUM Y DE COSTUMBRE
Articulus VI: SI EL SIGNO DE COSTUMBRE SEA VERDADERAMENTE SIGNO
Quaestio XXIII: DE LAS NOTICIAS Y DE LOS CONCEPTOS
Articulus I: SI LA NOTICIA INTUITIVA Y LA ABSTRACTIVA DIFERENCIEN ESENCIALMENTE EN LA RAZÓN DE COGNICIÓN
Articulus II: SI PUEDA DARSE COGNICIÓN INTUITIVA DE LA COSA FÍSICAMENTE AUSENTE, YA EN EL INTELECTO YA EN EL SENTIDO EXTERIOR
Articulus III: CÓMO DIFERENCIE EL CONCEPTO REFLEJO DEL DIRECTO
Articulus IV: CUÁL SEA LA DISTINCIÓN ENTRE EL CONCEPTO ULTIMADO Y EL NO ULTIMADO
Ultimado y no ultimado se dicen respectivamente, como el fin y el medio. Y así generalmente puede decirse concepto ultimado cualquiera que es término y fin de otro, de tal modo que uno se ordena a otro; y así una operación del intelecto se ordena a otra, y los principios se ordenan a las conclusiones, y el discurso al juicio perfecto, y en todos estos se halla algo en lo que siste la cognición, y esto se llama último, y otro por lo que se tiende a tal término, y esto se llama medio o no último.
Por lo demás cuanto a los dialécticos, que tratan de los nombres y de las voces significativas, se distingue el concepto ultimado y el no ultimado por esto, que el ultimado versa acerca de las cosas significadas, el no ultimado empero acerca de las voces mismas significantes. Esto, en efecto, conduce a discernir el objeto de la Lógica, porque no trata de las cosas mismas según que son cosas, como trata el físico, sino que trata de los instrumentos por los que se conocen las cosas, cuales las más de las veces son las voces significativas, según que rectamente dispuestas y ordenadas.
De lo cual se deduce que lo ultimado y lo no ultimado per se y formalmente no son diferencias esenciales de los conceptos, porque no se tienen de parte del objeto mismo según que dice razón cognoscible, sino que se tienen de parte del orden de un concepto o cognición a otra; y así en el concepto solo añaden relaciones o habitudes a los objetos, no en cuanto cognoscibles y especificantes, sino como ordenados como medio y término. La diferencia, empero, esencial de la cognición se toma del objeto como motivo y especificativo y cognoscible, todas las restantes son habitudes o connotaciones consecutivas. Y con todo presupositivamente a veces estas habitudes suponen la distinción de los objetos, aunque formalmente no la constituyan, y así lo ultimado y lo no ultimado de que en el presente, se ejercen entre distintos conceptos, de los cuales uno versa acerca de la cosa significada, el otro acerca de la voz significante, y de esta parte, porque tienen diversos objetos acerca de los cuales versan, son distintos conceptos presupositivamente, no formalmente por fuerza de lo ultimado y de lo no ultimado.
Y no puede decirse que el concepto de la voz significativa signifique ad placitum el objeto del concepto ultimado, como algunos autores enseñan, no porque el concepto mismo esté impuesto para significar, sino porque su objeto, a saber la voz, por la imposición significa la cosa. Pero esto es imposible, porque el concepto así es semejanza natural del objeto, que de ningún modo del objeto extrae la significación ad placitum, sino que aquella significación misma de la voz, que es ad placitum, el concepto mismo naturalmente la significa, a saber como imagen de aquella, y así la significación de la voz ad placitum no es el ejercicio de significar del concepto, sino el objeto significado por el concepto.
RESTA ERGO EN EL PRESENTE LA DUDA de si el concepto no ultimado de la voz solo represente la voz misma, no empero su significación, o si empero uno y otro.
Y casi todos convienen que se requiere algún orden a la significación para que el concepto sea no ultimado. Pues si la voz se considera desnudamente según que es cierto sonido hecho por el animal, consta que pertenece al concepto ultimado, porque así se considera según que es cierta cosa, como de aquel trata la Filosofía.
Pero algunos dicen que no es necesario que la significación de la voz se represente en el concepto no ultimado, sino que basta que se ejerza o que habitualmente conocida se suponga.
Por lo demás es más verdadero que también la significación misma debe representarse en el concepto mismo no ultimado, porque en tanto se dice no ultimado, en cuanto se concibe algo en lo que últimamente no se siste, sino que se toma como medio a un término ulterior. Solo, empero, la significación de la voz la constituye en la razón de medio respecto de la cosa significada. Ergo si la significación no se concibe, tampoco se concibe aquello por lo que se constituye en la razón de medio o de no ultimado. Ni basta decir que se ejerce la significación, porque más bien la voz según que allí representada no ejerce su significación ad placitum1. Todo empero lo que se ejerce en aquel concepto es de significación natural; ergo la significación ad placitum de la voz concebida no se ejerce, sino que se representa, aunque no sea necesario atingir la esencia misma de la significación ad placitum y la relación de la imposición, sino que basta conocer la significación cuanto al an est. Mucho menos basta la noticia habitual de la significación o de la imposición, porque la noticia habitual solo es noticia en acto primero; ergo a no ser que aquella salga al acto segundo, no puede decirse concepto actualmente no ultimado, porque el concepto es representación actual. Ergo de la noticia habitual de la significación no puede denominarse el concepto actual no ultimado.
Pero objetarás: Pues el rústico oyendo esta voz latina «animal», cuya significación ignora, forma el concepto de aquella voz no ultimado, porque no transita a la cosa significada, y con todo ignora la significación. Ergo no se requiere para el concepto no ultimado la representación de la significación.
Y se confirma, porque los conceptos significan lo mismo ante todos, ut dicit Philosophus 1. Periherm. cap. 1.2 Pero las significaciones de las voces no son las mismas ante todos; ergo los conceptos no ultimados no representan las significaciones de las voces, de otro modo no significarían lo mismo ante todos.
SE RESPONDE que el rústico oyendo aquella voz, o conoce que es significativa al menos cuanto al an est, porque ve a los hombres hablar con aquella voz, aunque ignore su significado, o de ningún modo conoce que es significativa. Si del primer modo, forma concepto no ultimado, porque verdaderamente conoce la voz como significativa. Si del segundo modo, será concepto ultimado, porque solo representa la voz según que es cierto sonido, no como signo y medio que conduce a otro. Cuando, empero, percibe la significación cuanto al an est, aún con todo no conoce a qué esté impuesta aquella significación, tal concepto se dice no ultimado, porque aunque de hecho no conduzca a la cosa significada como a último en particular, educirá con todo al menos en común y en confuso por defecto del sujeto que ignora la significación3.
A la confirmación se dice que los conceptos significan lo mismo ante todos cuando son acerca del mismo objeto y formados del mismo modo; son, en efecto, semejanzas naturales. Y así todos los conceptos no ultimados que representan las voces en cuanto significativas, lo mismo representan ante todos ante los que así se forman. Si, empero, no así se forman ante todos, porque no todos conocen la significación de la voz, así no serán los mismos conceptos, y así no significarán lo mismo ante todos.
Segundo se argumenta: Si el concepto no ultimado representa la significación misma de la voz, ergo cuando representa el término equívoco, o se forman varios conceptos de aquella voz o tan solo uno. Si tan solo uno, se dará equivocación en la mente, porque significa la voz con varias significaciones no subordinadas. Si son varios conceptos, se sigue que no se da en la mente el concepto del hombre equívoco, porque nunca se presenta una voz con varias significaciones, y por tanto tampoco podrá proferirse de boca, porque no se profiere de boca sino lo que se concibe con la mente; entonces, empero, no se concibe algún término equívoco, porque se forman varios conceptos de aquella voz, de los cuales cualquiera tiene tan solo una significación, y así cualquiera será unívoco.
SE RESPONDE que el concepto del término equívoco, v. g. can, es tan solo un concepto no ultimado, porque representa una voz que tiene varias significaciones, como quien representa al hombre que tiene varios accidentes; ni de esto se sigue equivocación en aquel concepto, porque aquellas varias significaciones no están formalmente en el concepto, sino objetivamente. Representa, en efecto, el objeto que tiene varias significaciones, a saber aquella voz, pero con única semejanza natural que representa la única voz afectada por varias imposiciones. La equivocación, empero, en la mente entonces solo se seguiría cuando un concepto tuviera varias significaciones formales, que son semejanzas naturales; estas, en efecto, repugna multiplicarse en un concepto. Que, empero, un concepto represente varias significaciones de una voz o signo como cosa representada, ningún inconveniente es, porque con única representación formal aquello se hace.
Instarás: Aquel concepto no ultimado del término equívoco se ordena a varios ultimados, porque se ordena a varios significados, y no con única ordenación, sino con varias, que pertenecen a la representación del concepto. Ergo como en la voz se da equivocación por la habitud de varias significaciones a varios significados, así aquel concepto se dirá equívoco por las varias habitudes a varios conceptos ultimados.
Se responde que aquel concepto no ultimado se ordena a varios ultimados con única ordenación de parte de la representación formal, con varias empero de parte del objeto representado. Representa, en efecto, con única significación natural la voz ordenada a varias cosas significadas por varias imposiciones, y así de parte del objeto representa varias habitudes convenientes a la voz a varias cosas y a varios conceptos ultimados, y así dice varias habitudes aquel concepto como representadas; formalmente empero tiene única representación de aquella voz así afectada por varias habitudes.
Por último se argumenta, porque el mismo concepto de la voz, que es no ultimado, por solo esto, que la voz se deponga de su significación, permanecerá ultimado, porque significará aquella voz como cosa en la que últimamente se siste. Ergo no se distingue esencialmente del concepto ultimado, si en verdad sin ninguna mutación intrínsecamente puede volverse ultimado. Ni puede decirse que aquella voz tendrá las veces de término respecto de sí, porque se representa a sí; así, en efecto, cualquier cosa que se representa a sí tendría concepto no ultimado, en cuanto se representa a sí misma.
SE RESPONDE que aquellos conceptos no diferencian esencialmente de esto precisamente, que uno es ultimado, el otro no ultimado, como se ha mostrado, sino de esto, que se presuponen ser de diversos objetos, de los que se toma la diversidad esencial. De donde en el caso en que la voz se depusiera de su significación, si el intelecto aquello conoce y forma el concepto de la voz como no significante, ya aquel concepto es distinto del no ultimado que antes formaba de aquella voz como significativa, porque así será concepto ultimado de la voz como de cosa, no como de signo. Si, empero, no sabe que está depuesta de su significación y continúa el concepto antes formado de ella como de significativa, aquel concepto permanece no ultimado como antes, aunque falso, y así se mutará cuanto a la falsedad, no cuanto a la representación esencial.
Y advierte que las relaciones de ultimado y de no ultimado, aunque se distingan de especie como diversos modos de los conceptos, no con todo se tienen como especificantes de los conceptos mismos formalmente. Y así hacen distinguirse específicamente los modos mismos, no empero la razón intrínseca misma de los conceptos, sino porque de otro modo tienen objetos distintos de especie.