Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
Secunda pars artis Logicae of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars secunda.
Praefatio I: Prefacio del autor a la 4.ª edición de la segunda parte del Arte de la Lógica
Prooemium I: PROEMIO
Quaestio I: DE LA LÓGICA, DE CUÁL SEA Y A QUÉ SE EXTIENDA
Articulus I: SI EL ARTE DE LA LÓGICA ES NECESARIO SIMPLICITER PARA ADQUIRIR LAS DEMÁS CIENCIAS
Articulus II: SI LA LÓGICA ES VERDADERA CIENCIA Y ARTE
Articulus III: SI EL OBJETO FORMAL Y ADECUADO DE LA LÓGICA ES EL ENTE DE RAZÓN, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus IV: SI LA LÓGICA ES CIENCIA ESPECULATIVA O PRÁCTICA
Articulus V: CÓMO SE DISTINGUE LA LÓGICA DOCENTE Y LA UTENTE
Quaestio II: DEL ENTE DE RAZÓN LÓGICO, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus I: QUÉ SEA EL ENTE DE RAZÓN EN COMÚN Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus II: QUÉ SEA LA SEGUNDA INTENCIÓN Y LA RELACIÓN DE RAZÓN LÓGICA Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus III: QUÉ SEA LA DISTINCIÓN Y LA UNIDAD DE RAZÓN RACIOCINADA Y RACIOCINANTE
Articulus IV: POR QUÉ POTENCIA Y POR QUÉ ACTOS SE HACEN LOS ENTES DE RAZÓN
Articulus V: SI DIOS FORMA ENTES DE RAZÓN
Quaestio III: DEL UNIVERSAL SEGÚN SÍ
Articulus I: SE EXPLICA LA DIVERSA ACEPCIÓN DEL UNIVERSAL Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SI EL UNIVERSAL MATERIALMENTE TOMADO Y POR EL SUJETO SE HALLA DE PARTE DE LA COSA
Articulus III: SI LA UNIDAD FORMAL COMO DISTINTA DEL SINGULAR CONVIENE A LA NATURALEZA ANTE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus IV: SI LA APTITUD E INDIFERENCIA A MUCHOS CONVIENE A LAS COSAS EXTRA DE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus V: SI LA UNIVERSALIDAD CONSISTE ESENCIALMENTE EN LA RELACIÓN
Articulus VI: SI LOS GRADOS METAFÍSICOS EN CUALQUIER COSA SE DISTINGUEN SOLO POR DISTINCIÓN DE RAZÓN, O POR NATURALEZA DE LA COSA
Quaestio IV: DE LA CAUSA DEL UNIVERSAL
Articulus I: SI POR BENEFICIO DEL INTELECTO AGENTE EN LA ESPECIE PRODUCIDA POR ÉL SE REPRESENTA EL UNIVERSAL METAFÍSICO
Articulus II: SI EL UNIVERSAL METAFÍSICO CONOCIDO EN ACTO SE HACE POR ACTO ABSOLUTO DEL INTELECTO, Y EL UNIVERSAL LÓGICO POR EL COMPARATIVO
Quaestio V: DEL ACTO DEL UNIVERSAL, QUE ES PREDICARSE DE MUCHOS
Articulus I: QUÉ SEA EN LA NATURALEZA UNIVERSAL «SER EN MUCHOS» Y «PREDICARSE DE MUCHOS»
Articulus II: QUÉ SEA LA PREDICACIÓN Y QUÉ SE REQUIERA PARA SU VERIFICACIÓN
Articulus III: CÓMO SE REQUIERAN MUCHOS PARA QUE ALGO SE DIGA UNIVERSAL O COMÚN
Articulus IV: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS SUBSTANCIALES
Articulus V: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS ACCIDENTALES
Quaestio VI: DE LA DIVISIÓN DEL UNIVERSAL EN CINCO PREDICABLES
Articulus I: SI ESTA DIVISIÓN SEA BUENA Y ADECUADA
Articulus II: SI ESTA DIVISIÓN SEA DE GÉNERO EN ESPECIES E INMEDIATA
Quaestio VII: DEL GÉNERO
Articulus I: SI LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO TRANSMITIDA POR PORFIRIO SEA BUENA
Articulus II: CUÁL SEA EL DEFINIDO EN LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO, SI LA INTENCIÓN MISMA O EL SUJETO O EL COMPUESTO DE UNO Y OTRO
Articulus III: CÓMO EL GÉNERO SE DIGA TODO POTENCIAL Y SE TOME DE LA MATERIA
Quaestio VIII: DE LA ESPECIE PREDICABLE Y SUBICIBLE
Articulus I: SI LA ESPECIE SE CONSTITUYA EN RAZÓN DE ESPECIE POR LA RAZÓN DE SUBICIBLE O DE PREDICABLE
Articulus II: SE EXPLICAN LAS DEFINICIONES DE LA ESPECIE
Articulus III: SI PUEDA DARSE ESPECIE SUBICIBLE QUE NO SEA PREDICABLE DE MUCHOS, SINO QUE SOLO TENGA UN INDIVIDUO
Articulus IV: SI LA ESPECIE PUEDA CONSERVARSE EN UN SOLO INDIVIDUO Y EL GÉNERO EN UNA SOLA ESPECIE
Quaestio IX: DEL INDIVIDUO
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES DEL INDIVIDUO SE EXPLIQUEN RECTAMENTE
Articulus II: QUÉ SEA EL INDIVIDUO EN COMÚN O INDIVIDUO VAGO
Quaestio X: DE LA DIFERENCIA COMÚNMENTE DICHA Y SEGÚN QUE ES EL TERCER PREDICABLE
Articulus I: SI BIEN SE DIVIDA LA DIFERENCIA EN COMÚN, PROPIA Y PROPRIÍSIMA
Articulus II: SI LAS DEFINICIONES DE LA DIFERENCIA DEL TERCER PREDICABLE SEAN BUENAS
Articulus III: SI LA DIFERENCIA SE DIGA UNIVERSAL RESPECTO DE SU ESPECIE O RESPECTO DE LOS INFERIORES DE TAL ESPECIE
Articulus IV: SI LAS DIFERENCIAS SUPERIORES Y GENÉRICAS SE INCLUYAN EN LAS DIFERENCIAS ÁTOMAS Y DE AQUELLAS SE PREDIQUEN
Quaestio XI: DEL PROPIO
Articulus I: SE EXPLICA LA NATURALEZA DEL PROPIO Y SE SOPESAN SUS DIVISIONES
Articulus II: QUÉ SEA EL PROPIO CUARTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES SE TOME
Quaestio XII: DEL ACCIDENTE QUINTO PREDICABLE
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES Y DIVISIONES DEL ACCIDENTE RECTAMENTE HAYAN SIDO TRADITADAS POR PORFIRIO
Articulus II: CÓMO EL ACCIDENTE SE DIGA QUINTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES INFERIORES
Liber I: LIBRO DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XIII: DE LOS ANTEPREDICAMENTOS Y DE LOS ANÁLOGOS
Articulus I: QUÉ SEAN LOS ANTEPREDICAMENTOS Y POR QUÉ DE ELLOS AQUÍ TRATÓ ARISTÓTELES
Articulus II: DE LA DEFINICIÓN Y DIVISIÓN DE LOS EQUÍVOCOS
Articulus III: QUÉ Y CUÁNTUPLE SEA LA ANALOGÍA
Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES DE ESTOS ANÁLOGOS
Articulus V: SI EN LOS ANÁLOGOS SE DA UN CONCEPTO PRESCINDIDO DE LOS INFERIORES
Quaestio XIV: DEL ENTE PREDICAMENTAL Y DE LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus I: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO Y QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGO ESTÉ EN PREDICAMENTO
Articulus II: SI EL ENTE SEA UNÍVOCO O ANÁLOGO A LOS DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus III: CON QUÉ ANALOGÍA EL ENTE SEA ANÁLOGO
Articulus IV: SI EL ACCIDENTE SEA UNÍVOCO A LOS NUEVE GÉNEROS
Articulus V: SI SEA ADECUADA Y BUENA LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Quaestio XV: DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN FORMAL CONSTITUTIVA DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus II: SI BIEN SE DIVIDA LA SUBSTANCIA EN PRIMERA Y SEGUNDA
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS DEFINICIONES DE LA PRIMERA Y DE LA SEGUNDA SUBSTANCIA
Articulus IV: CUÁLES SE RECHAZAN Y SE PONEN EN ESTE PREDICAMENTO
Articulus V: SI EL SUSCIPIR CONTRARIOS SEA PROPIO DE CUARTO MODO DE LA SUBSTANCIA
Quaestio XVI: DE LA CANTIDAD
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN PROPIA Y FORMAL DE LA CANTIDAD
Articulus II: SI LA CANTIDAD DISCRETA SEA VERDADERA ESPECIE DE CANTIDAD
Articulus III: SI EL TIEMPO Y EL MOVIMIENTO, EL LUGAR Y LA ORACIÓN SE RECHACEN DE LAS ESPECIES DE CANTIDAD
Articulus IV: SI LA LÍNEA, LA SUPERFICIE Y EL CUERPO SEAN VERDADERAS ESPECIES DE CANTIDAD
Quaestio XVII: DEL PREDICAMENTO DE LA RELACIÓN
Articulus I: SI POR PARTE DE LA COSA SE DEN RELACIONES QUE SEAN FORMAS INTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGUNA RELACIÓN SEA PREDICAMENTAL
Articulus III: CUÁLES SEAN LAS DIVISIONES DE LA RELACIÓN PREDICAMENTAL Y SUS ESPECIES
Articulus IV: SI LA RELACIÓN SE DISTINGA POR PARTE DE LA COSA DE SU FUNDAMENTO
Articulus V: SI LA RELACIÓN FORMALMENTE SE TERMINE A LO ABSOLUTO O A LO RELATIVO
Articulus VI: DE DÓNDE SE TOME LA DISTINCIÓN ESPECÍFICA Y NUMÉRICA DE LA RELACIÓN
Articulus VII: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS PROPIEDADES DE LOS RELATIVOS, QUE SEAN SIMULTÁNEOS POR NATURALEZA Y POR COGNICIÓN
Quaestio XVIII: DE LA CUALIDAD
Articulus I: SE EXPLICA LA RAZÓN FORMAL DE LA CUALIDAD Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SE EXPLICA LA DIVISIÓN DE LA CUALIDAD EN CUATRO ESPECIES
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE CADA UNA DE LAS ESPECIES
Quaestio XIX: DE LOS SEIS ÚLTIMOS PREDICAMENTOS
Articulus I: SI ESTOS PREDICAMENTOS SON FORMAS ABSOLUTAS O RELATIVAS O DENOMINACIONES EXTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SEA LA ACCIÓN Y LA PASIÓN PREDICAMENTALES
Articulus III: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO DÓNDE Y EL SITIO
Articulus IV: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO CUÁNDO Y EL HÁBITO
Textus I: TEXTO DESPUÉS DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XX: DE LOS POSTPREDICAMENTOS
Articulus I: SE EXPLICAN LAS OPOSICIONES
Omitida la oposición contradictoria, de la que más tratamos in q. 7. Summul.1, y la relativa, de la que bastante se ha dicho supra q. 17.2, acerca de las restantes resolveremos algunas breves cuestioncillas.
Primero, ergo, inquirirás si sea adecuada y suficiente esta división de la oposición en aquellos cuatro miembros puestos en el capítulo de los Opuestos.
Se responde afirmativamente. Y su suficiencia colige S. Tomás 5. Metaph. lect. 12.3, porque lo que se opone a otro, o se opone por razón de dependencia o de remoción, a saber porque lo quita. Si por razón de dependencia, esto es porque no puede ser sin aquel, no porque se cause de aquel, así son opuestos relativamente. Si por razón de remoción, o uno remueve al otro quitándolo totalmente, y es la oposición contradictoria, que es la suma. Si algo se deja, o deja el sujeto en el que convienen, pero no la entidad y el género en el que no convienen, y así es privación y hábito, porque al mismo sujeto pueden convenir, pero entre sí uno es carencia, el otro posición; o convienen en el mismo género y al mismo sujeto, y así son contrarios.
OTROS así coligen: La oposición o es entre ente y ente, o entre ente y no ente. Del segundo modo doblemente, o entre ente y no ente absolutamente, y así es contradicción, o en sujeto determinado y capaz de uno y otro, y así es privación. Del primer modo también doblemente, o entre ente y ente que mutuamente se expelen, y así son contrarios, o que mutuamente se miran, y así es la oposición relativa.
Segundo inquirirás, si esta división sea unívoca o análoga.
Se responde que S. Tomás opusc. 37. cap. 2.4 la hace análoga, porque la contradictoria es oposición simpliciter, pues simpliciter quita lo que el otro pone. Las restantes oposiciones, empero, en tanto tienen de oposición en cuanto participan algo de la contradicción, a saber de la negación del otro, aunque no tan simpliciter como la contradictoria; si, en efecto, no negaran y quitaran algo, no se opondrían. De donde los relativos dicen mínima oposición, porque mutuamente no se quitan, sino que se miran, aunque exijan diversidad de los extremos.
OTROS prueban porque la oposición conviene a cosas de diversos predicamentos, y algunos opuestos son reales, algunos de razón. Pero esto se tiene materialmente a la oposición. Y a menudo acontece que aquellas que en razón de ente materialmente no son unívocas sean formalmente unívocas en razón de opuesto o de escible o de inteligible o de otra propiedad consecuta al ente. Por lo cual la primera prueba es más sólida y verdadera.
Tercero inquirirás, cómo haya de inteligirse en estos opuestos que algunos tengan medio, algunos carezcan de medio.
Se responde ex D. Thoma cit. opusc. 37. cap. 1.5, que carecer de medio es de ningún modo convenir, y cuanto más algunas carecen de medio, tanto menos convienen. «El medio», dice D. Tomás, «muestra la distancia de la conveniencia y por eso minuye la razón de oposición. Como, ergo, en todas las demás oposiciones haya de hallarse medio, por eso todas disminuyen de la razón de la oposición contradictoria. De donde se sigue que cuando decimos que no se da medio, es porque esto de tal modo perfectamente quita aquello, que nada deja de aquello, ni formalmente ni virtualmente. Y por eso, puesto un extremo, es necesario que se quite el otro, y al contrario; y así se dicen algunos estar opuestos inmediatamente. Y similarmente son contrarios inmediatos aquellos de los cuales es necesario que uno u otro esté en el sujeto, aunque en razón de opuesto la contrariedad tenga medio, en cuanto alguna conveniencia tienen en el mismo género y también pueden estar en el mismo sujeto».
Cuarto inquirirás, en qué consista el discrimen entre la oposición privativa y la contradictoria, cuando en una y otra el un extremo es negación, que totalmente quita lo opuesto.
Se responde que la privación dice de parte de un extremo negación, pero de otro modo modificada que en la contradictoria, y por eso constituye otra oposición. La modificación, empero, es de parte del sujeto que connota, a saber que esté en sujeto apto para la forma de la que priva. De donde, aunque quite la forma totalmente no menos que la contradicción, con todo, porque no quita la aptitud para esta forma, sino que deja la capacidad para aquella, por eso, aunque quite formalmente toda la forma, virtualmente con todo algo de aquella deja. Como también la privación in fieri, esto es la que quita la forma disponente, y que se tiene casi como el hacerse a ulterior forma, aunque totalmente quite la disposición a sí opuesta, nunca con todo llega a quitar la forma in facto esse, a saber a la que tiende la disposición, como la privación de la sanidad aunque quite la sanidad, no empero la vida, y el pecado aunque quite la virtud, no empero el orden al bien.
Quinto inquirirás, cómo se inteligia el dicho del Filósofo, que no se da regreso de la privación al hábito, cuando esto se instancia en muchas privaciones, como de las tinieblas a la luz, de la quietud al movimiento, de la ignorancia a la ciencia se da regreso.
Se responde que D. Tomás in 8. Metaph. lect. 4.6 y opusc. 37. cap. 1.7 distingue entre las privaciones, que a veces el sujeto es igualmente inmediatamente capaz de una y otra, a saber de la privación y de la forma; a veces, empero, hay algún orden que necesariamente ha de servirse en la recepción de la forma y de la privación, v. g. no puede la muerte estar en un sujeto que antes no haya vivido, ni la ceguera en alguno que antes no haya visto, o a quien se le debía la vista, por cuya razón el cachorro antes del día nono no se dice ciego, sino no vidente, después empero si carece de vista se dice ciego. Al contrario, empero, para que en el sujeto esté la privación de la luz o del movimiento o de la ciencia, no se requiere que antes hayan estado estas formas en el sujeto, sino que puede indiferentemente empezar de la forma o de la privación. En estas, ergo, segundas se da regreso de la privación al hábito, y al contrario; en las primeras, empero, no, porque la privación se tiene por cierto orden después de la forma. De donde, ablata la forma, no permanece la potencia para aquella, porque no permanece el orden, por esto de que el orden es que después de la forma se tenga la privación, no después de la privación la forma. O segundo, ut dicit D. Thomas q. 2. de Malo, art. 12. ad 3.8, algunas privaciones quitan la habilidad o potencia (esto es la forma que ordena o habilita per se primero a otro), como la ceguera la vista, la sordera el oído. Alguna privación solo quita el acto (esto es la forma que precisamente da el acto, o el hábito no la potencia primera y per se al acto), como es la privación de la gracia, la privación de la luz, la privación del movimiento y semejantes. Y las privaciones del primer género no admiten regreso al hábito, las del segundo género empero pueden admitirlo.