Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
Secunda pars artis Logicae of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars secunda.
Praefatio I: Prefacio del autor a la 4.ª edición de la segunda parte del Arte de la Lógica
Prooemium I: PROEMIO
Quaestio I: DE LA LÓGICA, DE CUÁL SEA Y A QUÉ SE EXTIENDA
Articulus I: SI EL ARTE DE LA LÓGICA ES NECESARIO SIMPLICITER PARA ADQUIRIR LAS DEMÁS CIENCIAS
Articulus II: SI LA LÓGICA ES VERDADERA CIENCIA Y ARTE
Articulus III: SI EL OBJETO FORMAL Y ADECUADO DE LA LÓGICA ES EL ENTE DE RAZÓN, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus IV: SI LA LÓGICA ES CIENCIA ESPECULATIVA O PRÁCTICA
Articulus V: CÓMO SE DISTINGUE LA LÓGICA DOCENTE Y LA UTENTE
Quaestio II: DEL ENTE DE RAZÓN LÓGICO, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus I: QUÉ SEA EL ENTE DE RAZÓN EN COMÚN Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus II: QUÉ SEA LA SEGUNDA INTENCIÓN Y LA RELACIÓN DE RAZÓN LÓGICA Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus III: QUÉ SEA LA DISTINCIÓN Y LA UNIDAD DE RAZÓN RACIOCINADA Y RACIOCINANTE
Articulus IV: POR QUÉ POTENCIA Y POR QUÉ ACTOS SE HACEN LOS ENTES DE RAZÓN
Articulus V: SI DIOS FORMA ENTES DE RAZÓN
Quaestio III: DEL UNIVERSAL SEGÚN SÍ
Articulus I: SE EXPLICA LA DIVERSA ACEPCIÓN DEL UNIVERSAL Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SI EL UNIVERSAL MATERIALMENTE TOMADO Y POR EL SUJETO SE HALLA DE PARTE DE LA COSA
Articulus III: SI LA UNIDAD FORMAL COMO DISTINTA DEL SINGULAR CONVIENE A LA NATURALEZA ANTE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus IV: SI LA APTITUD E INDIFERENCIA A MUCHOS CONVIENE A LAS COSAS EXTRA DE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus V: SI LA UNIVERSALIDAD CONSISTE ESENCIALMENTE EN LA RELACIÓN
Articulus VI: SI LOS GRADOS METAFÍSICOS EN CUALQUIER COSA SE DISTINGUEN SOLO POR DISTINCIÓN DE RAZÓN, O POR NATURALEZA DE LA COSA
Quaestio IV: DE LA CAUSA DEL UNIVERSAL
Articulus I: SI POR BENEFICIO DEL INTELECTO AGENTE EN LA ESPECIE PRODUCIDA POR ÉL SE REPRESENTA EL UNIVERSAL METAFÍSICO
Articulus II: SI EL UNIVERSAL METAFÍSICO CONOCIDO EN ACTO SE HACE POR ACTO ABSOLUTO DEL INTELECTO, Y EL UNIVERSAL LÓGICO POR EL COMPARATIVO
Quaestio V: DEL ACTO DEL UNIVERSAL, QUE ES PREDICARSE DE MUCHOS
Articulus I: QUÉ SEA EN LA NATURALEZA UNIVERSAL «SER EN MUCHOS» Y «PREDICARSE DE MUCHOS»
Articulus II: QUÉ SEA LA PREDICACIÓN Y QUÉ SE REQUIERA PARA SU VERIFICACIÓN
Articulus III: CÓMO SE REQUIERAN MUCHOS PARA QUE ALGO SE DIGA UNIVERSAL O COMÚN
Articulus IV: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS SUBSTANCIALES
Articulus V: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS ACCIDENTALES
Quaestio VI: DE LA DIVISIÓN DEL UNIVERSAL EN CINCO PREDICABLES
Articulus I: SI ESTA DIVISIÓN SEA BUENA Y ADECUADA
Articulus II: SI ESTA DIVISIÓN SEA DE GÉNERO EN ESPECIES E INMEDIATA
Quaestio VII: DEL GÉNERO
Articulus I: SI LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO TRANSMITIDA POR PORFIRIO SEA BUENA
Articulus II: CUÁL SEA EL DEFINIDO EN LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO, SI LA INTENCIÓN MISMA O EL SUJETO O EL COMPUESTO DE UNO Y OTRO
Articulus III: CÓMO EL GÉNERO SE DIGA TODO POTENCIAL Y SE TOME DE LA MATERIA
Quaestio VIII: DE LA ESPECIE PREDICABLE Y SUBICIBLE
Articulus I: SI LA ESPECIE SE CONSTITUYA EN RAZÓN DE ESPECIE POR LA RAZÓN DE SUBICIBLE O DE PREDICABLE
Articulus II: SE EXPLICAN LAS DEFINICIONES DE LA ESPECIE
Articulus III: SI PUEDA DARSE ESPECIE SUBICIBLE QUE NO SEA PREDICABLE DE MUCHOS, SINO QUE SOLO TENGA UN INDIVIDUO
Articulus IV: SI LA ESPECIE PUEDA CONSERVARSE EN UN SOLO INDIVIDUO Y EL GÉNERO EN UNA SOLA ESPECIE
Quaestio IX: DEL INDIVIDUO
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES DEL INDIVIDUO SE EXPLIQUEN RECTAMENTE
Articulus II: QUÉ SEA EL INDIVIDUO EN COMÚN O INDIVIDUO VAGO
Quaestio X: DE LA DIFERENCIA COMÚNMENTE DICHA Y SEGÚN QUE ES EL TERCER PREDICABLE
Articulus I: SI BIEN SE DIVIDA LA DIFERENCIA EN COMÚN, PROPIA Y PROPRIÍSIMA
Articulus II: SI LAS DEFINICIONES DE LA DIFERENCIA DEL TERCER PREDICABLE SEAN BUENAS
Articulus III: SI LA DIFERENCIA SE DIGA UNIVERSAL RESPECTO DE SU ESPECIE O RESPECTO DE LOS INFERIORES DE TAL ESPECIE
Articulus IV: SI LAS DIFERENCIAS SUPERIORES Y GENÉRICAS SE INCLUYAN EN LAS DIFERENCIAS ÁTOMAS Y DE AQUELLAS SE PREDIQUEN
Quaestio XI: DEL PROPIO
Articulus I: SE EXPLICA LA NATURALEZA DEL PROPIO Y SE SOPESAN SUS DIVISIONES
Articulus II: QUÉ SEA EL PROPIO CUARTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES SE TOME
Quaestio XII: DEL ACCIDENTE QUINTO PREDICABLE
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES Y DIVISIONES DEL ACCIDENTE RECTAMENTE HAYAN SIDO TRADITADAS POR PORFIRIO
Articulus II: CÓMO EL ACCIDENTE SE DIGA QUINTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES INFERIORES
Liber I: LIBRO DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XIII: DE LOS ANTEPREDICAMENTOS Y DE LOS ANÁLOGOS
Articulus I: QUÉ SEAN LOS ANTEPREDICAMENTOS Y POR QUÉ DE ELLOS AQUÍ TRATÓ ARISTÓTELES
Articulus II: DE LA DEFINICIÓN Y DIVISIÓN DE LOS EQUÍVOCOS
Articulus III: QUÉ Y CUÁNTUPLE SEA LA ANALOGÍA
Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES DE ESTOS ANÁLOGOS
Articulus V: SI EN LOS ANÁLOGOS SE DA UN CONCEPTO PRESCINDIDO DE LOS INFERIORES
Quaestio XIV: DEL ENTE PREDICAMENTAL Y DE LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus I: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO Y QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGO ESTÉ EN PREDICAMENTO
Articulus II: SI EL ENTE SEA UNÍVOCO O ANÁLOGO A LOS DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus III: CON QUÉ ANALOGÍA EL ENTE SEA ANÁLOGO
Articulus IV: SI EL ACCIDENTE SEA UNÍVOCO A LOS NUEVE GÉNEROS
Articulus V: SI SEA ADECUADA Y BUENA LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Quaestio XV: DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN FORMAL CONSTITUTIVA DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus II: SI BIEN SE DIVIDA LA SUBSTANCIA EN PRIMERA Y SEGUNDA
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS DEFINICIONES DE LA PRIMERA Y DE LA SEGUNDA SUBSTANCIA
Articulus IV: CUÁLES SE RECHAZAN Y SE PONEN EN ESTE PREDICAMENTO
Articulus V: SI EL SUSCIPIR CONTRARIOS SEA PROPIO DE CUARTO MODO DE LA SUBSTANCIA
Quaestio XVI: DE LA CANTIDAD
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN PROPIA Y FORMAL DE LA CANTIDAD
Articulus II: SI LA CANTIDAD DISCRETA SEA VERDADERA ESPECIE DE CANTIDAD
Articulus III: SI EL TIEMPO Y EL MOVIMIENTO, EL LUGAR Y LA ORACIÓN SE RECHACEN DE LAS ESPECIES DE CANTIDAD
Articulus IV: SI LA LÍNEA, LA SUPERFICIE Y EL CUERPO SEAN VERDADERAS ESPECIES DE CANTIDAD
Quaestio XVII: DEL PREDICAMENTO DE LA RELACIÓN
Articulus I: SI POR PARTE DE LA COSA SE DEN RELACIONES QUE SEAN FORMAS INTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGUNA RELACIÓN SEA PREDICAMENTAL
Articulus III: CUÁLES SEAN LAS DIVISIONES DE LA RELACIÓN PREDICAMENTAL Y SUS ESPECIES
Articulus IV: SI LA RELACIÓN SE DISTINGA POR PARTE DE LA COSA DE SU FUNDAMENTO
Articulus V: SI LA RELACIÓN FORMALMENTE SE TERMINE A LO ABSOLUTO O A LO RELATIVO
Articulus VI: DE DÓNDE SE TOME LA DISTINCIÓN ESPECÍFICA Y NUMÉRICA DE LA RELACIÓN
Articulus VII: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS PROPIEDADES DE LOS RELATIVOS, QUE SEAN SIMULTÁNEOS POR NATURALEZA Y POR COGNICIÓN
Quaestio XVIII: DE LA CUALIDAD
Articulus I: SE EXPLICA LA RAZÓN FORMAL DE LA CUALIDAD Y SU DEFINICIÓN
Aristóteles define la cualidad in cap. 8.1, «que cualidad es aquello por lo que somos dichos cuales». Cuya definición algunos reprehenden simpliciter: Ya porque parece nugatoria, como si la blancura se dijera aquello por lo que somos dichos blancos; esto, en efecto, es lo que se propone para ser explicado. Ya porque parece circular, porque como se define la cualidad por esto de que seamos cuales, también lo cual se define a convertencia, que es aquello que tiene cualidad, lo cual es cometer círculo. Ya por último porque la definición no es más notoria que lo definido; igualmente, en efecto, ignotas son la cualidad en abstracto y lo cual en concreto.
Nihilomenos no ha de rechazarse esta definición, por cuanto fue dada por Aristóteles y recibida por toda su escuela. Y ante todo, como los géneros supremos carecen de género y de diferencia, esta no es definición, sino descripción, y se da por efectos más notorios.
Podemos, empero, considerar de doble modo los efectos de la cualidad: De un modo por parte del estado, en cuanto se toma en abstracto o en concreto, porque el estado de concreción nos es más notorio y más sensible, y de este modo explica esta definición D. Tomás opusc. 48. tract. de Qualitate cap. 1.2 El cual modo de definir, con todo, no tan congruentemente se adaptaría a otras definiciones, en las que no se definen géneros supremos.
De segundo modo puede considerarse el efecto de la cualidad por razón de la forma misma. Entre todos los accidentes, en efecto, es propio de la cualidad volver al sujeto formado y cualificado, como del Filósofo nota D. Tomás 5. Metaph. lect. 16.3, por esto de que la cualidad entre todos los accidentes propiamente ennoblece y cualifica al sujeto. La cantidad, en efecto, cuantifica y más bien materializa al sujeto extendiendo y ordenando sus partes materiales. Los restantes predicamentos o ordenan al sujeto a otro, como la relación, o penden de algún extrínseco que ordena, como los seis últimos predicamentos, como diremos en la cuest. sig. Sola la cualidad se da en orden a ennoblecer o cualificar al sujeto, o al contrario del ennoblecimiento y de la cualificación. Cualificar, empero, algo se dice por aquello que es actual y por modo de forma determinante. Por eso, en efecto, la diferencia esencial se dice predicarse in quale, porque contrae y determina al género, que es potencial, y determinándolo lo forma y cualifica. Lo que, ergo, la diferencia esencial hace esencialmente, eso hace accidentalmente la cualidad, a saber formar y cualificar aquello que es potencial e informe, y eso primero y per se. Pues, aunque también otros accidentes perfeccionen y actúen al sujeto, no lo tienen, con todo, primero y per se, sino que o cuantifican la materia o ordenan a lo extrínseco o de lo extrínseco penden en su denominación. Rectamente, ergo, se dice cualidad aquello por lo que somos dichos cuales, esto es formados y cualificados y ennoblecidos.
Al primero en lo opuesto se responde que no es nugatoria esta definición ni da lo mismo por lo mismo, o porque explica el estado de concreción como más notorio, o porque explica el efecto especial de este accidente, que es cualificar y ennoblecer, y así por aquella somos dichos cuales.
Al segundo se responde que no se comete círculo en estas definiciones, porque no son definiciones, sino descripciones. E igualmente lo abstracto y lo concreto se tienen en diverso género de causa, uno explicando la forma, el otro connotando el sujeto. Y por último la definición de la cualidad en abstracto no se explica solo por la concreción, sino por el efecto de ennoblecer y de volver cualificado. Cuando, empero, se define lo cual, solo se define cuanto al estado de concreto por esto de que es tener forma; de donde ningún círculo se comete.
Al último se dice que la definición no se da por algo igualmente ignoto, porque se da por los efectos de cualificar y por el estado de concreción en el sujeto, que nos son más notorios que la forma misma cualificante o el estado de abstracción de aquella; menos, empero, se sigue que se ponga lo definido en la definición, porque la cualidad en abstracto se define por efectos, no por la cualidad misma.
DE LO CUAL COLIGIRÁS que mejor D. Tomás entre las diversas sentencias expresó la razón de la cualidad 1. p. q. 28. art. 2., «que cualidad se dice disposición de la substancia». E iterum 1. 2. q. 49. art. 2., «que la cualidad importa cierto modo de la substancia, el modo, empero, es el que la medida prefija». De donde importa cierta determinación según alguna medida. Por lo cual la razón propia de la cualidad en tanto se dice consistir en el modo o determinación, en cuanto el modo se toma por aquello que es formación y recta o disposición. Disposición, empero, no se toma aquí por la primera especie de cualidad, sino generalmente según que se dice 5. Metaph. lect. 20. apud D. Thomam4, que disposición es el orden del que tiene partes. De donde se colige que a la cantidad y a la cualidad atañe ordenar las partes, pero no las mismas ni del mismo modo. Pues la cantidad ordena las partes materiales por modo de extensión, para que una se ponga extra de otra primero en orden a sí, después en orden al lugar. Por la cualidad, empero, se ordenan las partes no materiales y por modo de extensión, sino virtuales o de perfección según razón de conmensuración debida o indebida, ya en orden a la naturaleza misma o a la terminación de su cantidad, ya en orden a la acción o al término de la acción, como de aquí en adelante acerca de cada especie explicaremos, ya también acerca de la intensión de la cualidad o de la extensión de los hábitos. Así, ergo, en una palabra: Cualquier cosa de debida conmensuración y proporción, ya en lo corporal ya en lo espiritual, ya según partes virtuales ya formales, a aquella disposición llama cualidad. La cantidad, empero, solo une partes materiales extra partes, lo cual es extender, no disponer recta y debidamente; pues también su formación cuanto a la terminación se hace por la figura, que es cualidad. Esta parece la explicación más probable en cosa tan oculta y varia como es la cualidad.