Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
Secunda pars artis Logicae of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars secunda.
Praefatio I: Prefacio del autor a la 4.ª edición de la segunda parte del Arte de la Lógica
Prooemium I: PROEMIO
Quaestio I: DE LA LÓGICA, DE CUÁL SEA Y A QUÉ SE EXTIENDA
Articulus I: SI EL ARTE DE LA LÓGICA ES NECESARIO SIMPLICITER PARA ADQUIRIR LAS DEMÁS CIENCIAS
Articulus II: SI LA LÓGICA ES VERDADERA CIENCIA Y ARTE
Articulus III: SI EL OBJETO FORMAL Y ADECUADO DE LA LÓGICA ES EL ENTE DE RAZÓN, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus IV: SI LA LÓGICA ES CIENCIA ESPECULATIVA O PRÁCTICA
Articulus V: CÓMO SE DISTINGUE LA LÓGICA DOCENTE Y LA UTENTE
Quaestio II: DEL ENTE DE RAZÓN LÓGICO, QUE ES LA SEGUNDA INTENCIÓN
Articulus I: QUÉ SEA EL ENTE DE RAZÓN EN COMÚN Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus II: QUÉ SEA LA SEGUNDA INTENCIÓN Y LA RELACIÓN DE RAZÓN LÓGICA Y DE CUÁNTOS MODOS
Articulus III: QUÉ SEA LA DISTINCIÓN Y LA UNIDAD DE RAZÓN RACIOCINADA Y RACIOCINANTE
Articulus IV: POR QUÉ POTENCIA Y POR QUÉ ACTOS SE HACEN LOS ENTES DE RAZÓN
Articulus V: SI DIOS FORMA ENTES DE RAZÓN
Quaestio III: DEL UNIVERSAL SEGÚN SÍ
Articulus I: SE EXPLICA LA DIVERSA ACEPCIÓN DEL UNIVERSAL Y SU DEFINICIÓN
Articulus II: SI EL UNIVERSAL MATERIALMENTE TOMADO Y POR EL SUJETO SE HALLA DE PARTE DE LA COSA
Articulus III: SI LA UNIDAD FORMAL COMO DISTINTA DEL SINGULAR CONVIENE A LA NATURALEZA ANTE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus IV: SI LA APTITUD E INDIFERENCIA A MUCHOS CONVIENE A LAS COSAS EXTRA DE LA OPERACIÓN DEL INTELECTO
Articulus V: SI LA UNIVERSALIDAD CONSISTE ESENCIALMENTE EN LA RELACIÓN
Articulus VI: SI LOS GRADOS METAFÍSICOS EN CUALQUIER COSA SE DISTINGUEN SOLO POR DISTINCIÓN DE RAZÓN, O POR NATURALEZA DE LA COSA
Quaestio IV: DE LA CAUSA DEL UNIVERSAL
Articulus I: SI POR BENEFICIO DEL INTELECTO AGENTE EN LA ESPECIE PRODUCIDA POR ÉL SE REPRESENTA EL UNIVERSAL METAFÍSICO
Articulus II: SI EL UNIVERSAL METAFÍSICO CONOCIDO EN ACTO SE HACE POR ACTO ABSOLUTO DEL INTELECTO, Y EL UNIVERSAL LÓGICO POR EL COMPARATIVO
Quaestio V: DEL ACTO DEL UNIVERSAL, QUE ES PREDICARSE DE MUCHOS
Articulus I: QUÉ SEA EN LA NATURALEZA UNIVERSAL «SER EN MUCHOS» Y «PREDICARSE DE MUCHOS»
Articulus II: QUÉ SEA LA PREDICACIÓN Y QUÉ SE REQUIERA PARA SU VERIFICACIÓN
Articulus III: CÓMO SE REQUIERAN MUCHOS PARA QUE ALGO SE DIGA UNIVERSAL O COMÚN
Articulus IV: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS SUBSTANCIALES
Articulus V: CÓMO SE VERIFIQUEN LAS PREDICACIONES EN LOS CONCRETOS Y ABSTRACTOS ACCIDENTALES
Quaestio VI: DE LA DIVISIÓN DEL UNIVERSAL EN CINCO PREDICABLES
Articulus I: SI ESTA DIVISIÓN SEA BUENA Y ADECUADA
Articulus II: SI ESTA DIVISIÓN SEA DE GÉNERO EN ESPECIES E INMEDIATA
Quaestio VII: DEL GÉNERO
Articulus I: SI LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO TRANSMITIDA POR PORFIRIO SEA BUENA
Articulus II: CUÁL SEA EL DEFINIDO EN LA DEFINICIÓN DEL GÉNERO, SI LA INTENCIÓN MISMA O EL SUJETO O EL COMPUESTO DE UNO Y OTRO
Articulus III: CÓMO EL GÉNERO SE DIGA TODO POTENCIAL Y SE TOME DE LA MATERIA
Quaestio VIII: DE LA ESPECIE PREDICABLE Y SUBICIBLE
Articulus I: SI LA ESPECIE SE CONSTITUYA EN RAZÓN DE ESPECIE POR LA RAZÓN DE SUBICIBLE O DE PREDICABLE
Articulus II: SE EXPLICAN LAS DEFINICIONES DE LA ESPECIE
Articulus III: SI PUEDA DARSE ESPECIE SUBICIBLE QUE NO SEA PREDICABLE DE MUCHOS, SINO QUE SOLO TENGA UN INDIVIDUO
Articulus IV: SI LA ESPECIE PUEDA CONSERVARSE EN UN SOLO INDIVIDUO Y EL GÉNERO EN UNA SOLA ESPECIE
Quaestio IX: DEL INDIVIDUO
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES DEL INDIVIDUO SE EXPLIQUEN RECTAMENTE
Articulus II: QUÉ SEA EL INDIVIDUO EN COMÚN O INDIVIDUO VAGO
Quaestio X: DE LA DIFERENCIA COMÚNMENTE DICHA Y SEGÚN QUE ES EL TERCER PREDICABLE
Articulus I: SI BIEN SE DIVIDA LA DIFERENCIA EN COMÚN, PROPIA Y PROPRIÍSIMA
Articulus II: SI LAS DEFINICIONES DE LA DIFERENCIA DEL TERCER PREDICABLE SEAN BUENAS
Articulus III: SI LA DIFERENCIA SE DIGA UNIVERSAL RESPECTO DE SU ESPECIE O RESPECTO DE LOS INFERIORES DE TAL ESPECIE
Articulus IV: SI LAS DIFERENCIAS SUPERIORES Y GENÉRICAS SE INCLUYAN EN LAS DIFERENCIAS ÁTOMAS Y DE AQUELLAS SE PREDIQUEN
Quaestio XI: DEL PROPIO
Articulus I: SE EXPLICA LA NATURALEZA DEL PROPIO Y SE SOPESAN SUS DIVISIONES
Articulus II: QUÉ SEA EL PROPIO CUARTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES SE TOME
Quaestio XII: DEL ACCIDENTE QUINTO PREDICABLE
Articulus I: SI LAS DEFINICIONES Y DIVISIONES DEL ACCIDENTE RECTAMENTE HAYAN SIDO TRADITADAS POR PORFIRIO
Articulus II: CÓMO EL ACCIDENTE SE DIGA QUINTO PREDICABLE Y RESPECTO DE CUÁLES INFERIORES
Liber I: LIBRO DE LOS PREDICAMENTOS
Quaestio XIII: DE LOS ANTEPREDICAMENTOS Y DE LOS ANÁLOGOS
Articulus I: QUÉ SEAN LOS ANTEPREDICAMENTOS Y POR QUÉ DE ELLOS AQUÍ TRATÓ ARISTÓTELES
Articulus II: DE LA DEFINICIÓN Y DIVISIÓN DE LOS EQUÍVOCOS
Articulus III: QUÉ Y CUÁNTUPLE SEA LA ANALOGÍA
Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES DE ESTOS ANÁLOGOS
Articulus V: SI EN LOS ANÁLOGOS SE DA UN CONCEPTO PRESCINDIDO DE LOS INFERIORES
Quaestio XIV: DEL ENTE PREDICAMENTAL Y DE LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus I: QUÉ SEA EL PREDICAMENTO Y QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGO ESTÉ EN PREDICAMENTO
Articulus II: SI EL ENTE SEA UNÍVOCO O ANÁLOGO A LOS DIEZ PREDICAMENTOS
Articulus III: CON QUÉ ANALOGÍA EL ENTE SEA ANÁLOGO
Articulus IV: SI EL ACCIDENTE SEA UNÍVOCO A LOS NUEVE GÉNEROS
Articulus V: SI SEA ADECUADA Y BUENA LA DIVISIÓN EN DIEZ PREDICAMENTOS
Quaestio XV: DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN FORMAL CONSTITUTIVA DE LA SUBSTANCIA PREDICAMENTAL
Articulus II: SI BIEN SE DIVIDA LA SUBSTANCIA EN PRIMERA Y SEGUNDA
Articulus III: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS DEFINICIONES DE LA PRIMERA Y DE LA SEGUNDA SUBSTANCIA
Articulus IV: CUÁLES SE RECHAZAN Y SE PONEN EN ESTE PREDICAMENTO
Articulus V: SI EL SUSCIPIR CONTRARIOS SEA PROPIO DE CUARTO MODO DE LA SUBSTANCIA
Quaestio XVI: DE LA CANTIDAD
Articulus I: CUÁL SEA LA RAZÓN PROPIA Y FORMAL DE LA CANTIDAD
Articulus II: SI LA CANTIDAD DISCRETA SEA VERDADERA ESPECIE DE CANTIDAD
Articulus III: SI EL TIEMPO Y EL MOVIMIENTO, EL LUGAR Y LA ORACIÓN SE RECHACEN DE LAS ESPECIES DE CANTIDAD
Articulus IV: SI LA LÍNEA, LA SUPERFICIE Y EL CUERPO SEAN VERDADERAS ESPECIES DE CANTIDAD
Quaestio XVII: DEL PREDICAMENTO DE LA RELACIÓN
Articulus I: SI POR PARTE DE LA COSA SE DEN RELACIONES QUE SEAN FORMAS INTRÍNSECAS
Articulus II: QUÉ SE REQUIERA PARA QUE ALGUNA RELACIÓN SEA PREDICAMENTAL
Articulus III: CUÁLES SEAN LAS DIVISIONES DE LA RELACIÓN PREDICAMENTAL Y SUS ESPECIES
Articulus IV: SI LA RELACIÓN SE DISTINGA POR PARTE DE LA COSA DE SU FUNDAMENTO
Articulus V: SI LA RELACIÓN FORMALMENTE SE TERMINE A LO ABSOLUTO O A LO RELATIVO
Articulus VI: DE DÓNDE SE TOME LA DISTINCIÓN ESPECÍFICA Y NUMÉRICA DE LA RELACIÓN
Articulus VII: CÓMO HAN DE EXPLICARSE LAS PROPIEDADES DE LOS RELATIVOS, QUE SEAN SIMULTÁNEOS POR NATURALEZA Y POR COGNICIÓN
Estas propiedades en esto tienen dificultad, porque en los relativos se da dependencia de la relación respecto del término, e igualmente uno por el otro se define. Ergo más bien se da prioridad que simultaneidad, si en verdad donde hay dependencia, allí se da prioridad de naturaleza.
Para que se resuelva esta dificultad HA DE SUPONERSE aquello que advierte el Mag. Soto in cap. Ad aliquid acerca del texto 5. e in cap. de Modis simul, que dos cosas se requieren para que algo sea simultáneo. Primera, que uno no sea causa del otro. Segunda, que mutuamente se infieran. Pues si uno es causa del otro, por esto mismo no son simultáneos, sino que uno es anterior al otro. Y por esto mismo de que son simultáneos, uno no está sin el otro y así mutuamente se infieren. Igualmente también ser simultáneos por cognición, según el Filósofo in cap. de Ad aliquid1 y D. Tomás opusc. 48. tract. de Relatione cap. 5.2 consiste en esto, que quien conoce uno necesariamente debe conocer también el otro, porque el ser de un relativo todo es a otro. Donde no se requiere que uno se defina por el otro como por causa, sino al otro como a término, y así el término no especifica causativamente, sino puramente terminativamente, como supra3 dijimos.
DIGO ERGO PRIMERO: Que la primera propiedad se inteligie de los relativos formalmente, en cuanto son relativos y según que están en el ejercicio de mirar, como advierte Cayetano sobre este cap. de Relatione y significa D. Tomás 1. p. q. 13. art. 7. ad 6., donde dice «que para conocer si los relativos son simultáneos por naturaleza o no, no es preciso considerar el orden de las cosas de las que se dicen, sino las significaciones de los relativos mismos. Si, en efecto, uno cierra en su intelecto al otro y al contrario, entonces son simultáneos por naturaleza, como el duplo y el subduplo, el padre y el hijo». Así, pues, en las cosas mismas que fundan la relación no es necesario que se dé simultaneidad; antes a menudo se funda la relación en la causa y el efecto, y así el padre es anterior al hijo en el causar, en el mirar empero es simultáneo.
Y LA RAZÓN ES que en la razón misma de mirar y en la formalidad del relativo no tienen causalidad, porque una relación no causa a la otra, sino que cualquiera se causa de su fundamento, y tienen conexión, porque uno no puede ser sin el otro; ergo son simultáneos por naturaleza.
PERO DIRÁS: Un relativo especifica al otro, como es término de aquel. Pero lo especificante es anterior a lo especificado, como es causa de aquel; ergo no es simultáneo. Segundo, en los relativos del tercer género solo hay relativo de razón, como no son relativos mutuos; la relación, empero, de razón no es simultánea con su correlativo, como pende de la cognición, no empero del solo fundamento y término. Ergo esta propiedad no es de cuarto modo respecto de toda relación predicamental. Por último, también los relativos de razón son simultáneos, como el género y la especie; ergo conviene a otros que a los relativos predicamentales esta propiedad.
Al primero se responde que el término como formalmente opuesto y correlativo no especifica primeramente y per se la relación, sino que más bien se especifica a aquel que de aquel, como supra4 dijimos. Concurren, en efecto, el fundamento como especificante por modo de principio y de causa, con orden con todo al término, en el que se completa y termina la especificación.
Al segundo se responde que en las relaciones no mutuas no se halla esta propiedad, sino fundamentalmente próximamente, porque no se halla allí formalmente el término, como supra dijimos, en cuanto opuesto y correlativo, sino porque el otro extremo recibe denominación extrínseca de la relación del otro a sí, y se dice fundamentalmente próximamente terminar, no formalmente; y así el término es simultáneo por naturaleza con la relación que es a aquel. Por lo cual lo scible no es simultáneo con la ciencia, ni por razón de la relación transcendental, porque como tal es objeto especificante y causa, ni por razón de la relación de razón, que es posterior, sino por razón del fundamento próximo terminante, por razón del cual se acepta como que termina la relación predicamental de aquel modo en que puede terminar. Y así es verdaderísima la regla de D. Tomás supra puesta, que para que los relativos sean simultáneos por naturaleza ha de atenderse a las significaciones de aquellos. Si, ergo, se considerara lo scible como objeto de la ciencia, así no cierra en su intelecto la relación de ciencia, ni es simultáneo por naturaleza con aquella, porque así se significa según el respecto transcendental de la ciencia. Si, empero, se considera no como objeto, sino como que termina la relación predicamental de la ciencia, al menos fundamentalmente próximamente, así se significa como correlativo al menos extrínsecamente y consiguientemente como simultáneo por naturaleza.
Al último se dice que los relativos de razón no son simultáneos por naturaleza, porque no tienen ser, sino solo ser conocidos, y por eso no más son simultáneos por naturaleza que las cogniciones mismas de las que resultan.
DIGO SEGUNDO: La otra propiedad, a saber que los relativos son simultáneos por cognición, se inteligie de los relativos formalmente según el ejercicio de mirar, no según las cosas que materialmente son relativas, ni según que la relación se considera como informante, sino como que mira.
La RAZÓN de esta conclusión es que lo material y fundamental en la relación puede conocerse como anterior a su término, como puede ser causa de aquel o especificativo u objeto de aquel. Y así aunque no pueda definirse sin aquel, con todo no es simultáneo por cognición, porque más bien es causa de conocer y de explicar aquello, como es definiente. Solo, empero, los relativos, en cuanto correlativamente se tienen y ejercen oposición, tienen simultaneidad, porque tienen conexión de respecto y de puro término y no causalidad. Que si la relación misma se considera en fuerza de forma y in actu signato, esto es según que ejerce el oficio de informar en el sujeto, no según el oficio de mirar al término, así no es necesario que sea simultánea por cognición con su correlativo, porque así reviste el modo de inherente, que es común al relativo y al absoluto; de donde según esto no es necesario conocerse simultáneamente con el término o correlativo, sino entonces cuando se conoce según aquello que es propio del relativo, a saber según que ejerce el oficio de mirar. Y así en lo divino cuando concebimos la relación de paternidad como subsistente y constituyente de la persona, no es necesario que concibamos que se termina al hijo, sino que como principio del hijo subsiste.
De lo cual se sigue primero que los relativos son simultáneos por cognición tanto cuanto a la quididad cuanto a la existencia. Cuanto a la quididad, porque la razón propia y quiditativa del relativo es a otro y consiguientemente de los principios esenciales pide conexión con otro, y no causalidad, sino terminación, lo cual es tenerse simultáneamente. Cuanto a la existencia, porque no puede en la cosa darse relativo sin término y correlativo; pide, en efecto, la relación real término realmente existente, como a menudo se ha dicho.
Se sigue segundo que aunque a veces en la definición de los relativos se ponga el fundamento, como cuando se dice: «Padre es el que engendró semejante en naturaleza», con todo la simultaneidad de cognición no por razón de los fundamentos les proviene, en los que más bien a veces hay prioridad y dependencia, sino por razón de la oposición correlativa, aunque esta no siempre se ponga expresamente, ni en todos intrínseca y formalmente, como en los no mutuos.
COORDINACIÓN DEL PREDICAMENTO DE LA RELACIÓN.
El género supremo es la relación real según el ser. Se divide en tres géneros inmediatos: Primero, el que se funda en la cantidad o proporción; segundo, en la acción y la pasión; tercero, en la medida.
El primer género se divide en relaciones de igualdad y de desigualdad, de semejanza y de desemejanza, de conveniencia y de diversidad, de proporción, como duplo, subduplo etc., las cuales todas son especies átomas.
El segundo género se divide en relaciones de causa y de efecto, de acción y de movimiento o mudanza, de proximidad y de receso, según que estas penden del movimiento. Y cada una puede dividirse en varias especies según las varias razones de causa y de efecto, como otra es la relación de causa eficiente o material o formal etc. Y otra es la relación fundada en el movimiento de generación o de alteración o en la acción de creación etc.
El tercer género se divide en la relación a la medida, que es objeto, o que es ejemplar o prototipo. La relación al objeto en la relación de potencia o de hábito o de acto. Y cada una en varias especies, según que es potencia activa o pasiva, cognoscitiva o apetitiva, y aquella en varias especies de lo cognoscitivo, como a lo visible, a lo audible, a lo inteligible etc. E igualmente los ejemplares pueden fundar diversas relaciones de especie, según que de diverso modo se dicen ejemplarizar e idear.