Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis
John of St. Thomas (1589–1644)
Prima pars philosophiae naturalis (de ente mobili in communi) of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus II-I, pars prima.
Preface I: Lectoribus
Preface II: Proemium
Preface III: Ordo Primae Partis Philosophiae
Quaestio I: De scientia philosophiae et ordine cognoscendi
Articulus I: UTRUM ENS MOBILE SIT OBIECTUM FORMALE PHILOSOPHIAE
Articulus II: SI LA FILOSOFÍA SEA DE UNA ESPECIE ÁTOMA EN RAZÓN DE CIENCIA
Articulus III: SI LO MÁS UNIVERSAL, Y POR TANTO EL ENTE MISMO COMO TAL, SEA LO PRIMERO CONOCIDO POR NUESTRO INTELECTO
Liber I: ACERCA DEL LIBRO PRIMERO DE LOS FÍSICOS DE LOS PRINCIPIOS DE LAS COSAS NATURALES
Quaestio II: DE LOS PRINCIPIOS DE LAS COSAS NATURALES EN COMÚN
Articulus I: QUÉ SEA EL PRINCIPIO DE LA COSA NATURAL Y CÓMO SE DEFINA
Articulus II: SI LOS PRIMEROS PRINCIPIOS SEAN CONTRARIOS
Articulus III: SI LOS PRINCIPIOS NATURALES SEAN SOLO TRES
Quaestio III: DE LOS PRINCIPIOS EN PARTICULAR Y PRIMERO DE LA MATERIA PRIMA
Articulus I: SI SEA Y QUÉ SEA LA MATERIA PRIMA
Articulus II: SI LA MATERIA PRIMA DE SÍ ASÍ SEA PURA POTENCIA, QUE CAREZCA DE TODO ACTO FORMAL Y ENTITATIVO
Articulus III: SI LA MATERIA PUEDA EXISTIR SIN TODA FORMA, AL MENOS DE POTENCIA ABSOLUTA
Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES PROPIAS DE LA MATERIA PRIMA
Quaestio IV: DE LA FORMA QUE ES PRINCIPIO DEL ENTE NATURAL
Articulus I: QUÉ SEA LA FORMA Y CÓMO SE CONTENGA EN LA POTENCIA DE LA MATERIA Y SE EDUZCA DE AQUELLA
Articulus II: CUÁLES FORMAS SE EDUZCAN DE LA POTENCIA DE LA MATERIA
Quaestio V: DE LA PRIVACIÓN
Articulus I: QUÉ SEA LA PRIVACIÓN, SEGÚN QUE ES PRINCIPIO DEL ENTE NATURAL
Articulus II: SI EN LA MATERIA HAYA SOLO UNA PRIVACIÓN O VARIAS
Quaestio VI: DEL TODO COMPUESTO SUBSTANCIAL
Articulus I: CUÁLES SEAN LAS PARTES SUBSTANCIALES QUE COMPONEN EL TODO
Articulus II: SI EL TODO SE DISTINGA DE LAS PARTES TOMADAS A LA VEZ
Articulus III: QUÉ SEA LA UNIÓN DE LAS PARTES EN EL TODO
Quaestio VII: DE LA SUBSISTENCIA Y DE LA EXISTENCIA
Articulus I: QUÉ SEA LA SUBSISTENCIA QUE CONVIENE AL COMPUESTO MISMO
Articulus II: CÓMO LAS ACCIONES CONVENGAN A LOS SUPUESTOS
Articulus III: SI LA SUBSISTENCIA EN LAS COSAS COMPUESTAS SEA ÚNICO TÉRMINO SIMPLE O COMPUESTO DE VARIAS SUBSISTENCIAS
Articulus IV: SI LA EXISTENCIA SE DISTINGA A PARTE REI DE LA ESENCIA O DEL COMPUESTO
Articulus V: SI ÚNICA EXISTENCIA BASTE A TODO EL COMPUESTO
Quaestio VIII: DE LOS TÉRMINOS DE LA MAGNITUD Y DE LA PARVEDAD
Articulus I: SE EXPLICAN LOS PRINCIPIOS Y PRESUPUESTOS DE ESTA CUESTIÓN
Articulus II: DE QUÉ PACTO SE TERMINEN LOS CUERPOS NATURALES SEGÚN LA MAGNITUD
Articulus III: SI SE DÉ TÉRMINO DE PARVEDAD INTRÍNSECO TANTO EN LOS ANIMADOS CUANTO EN LOS INANIMADOS
Liber II: ACERCA DEL LIBRO SEGUNDO DE LOS FÍSICOS DE LA NATURALEZA Y DE LAS CAUSAS
Quaestio IX: DE LA NATURALEZA, DEL ARTE Y DE LO VIOLENTO
Articulus I: SE EXPLICA LA DEFINICIÓN DE LA NATURALEZA
Articulus II: EN CUÁLES SE HALLE LA RAZÓN DE NATURALEZA
Articulus III: SI SEA LEGÍTIMA LA DIFERENCIA CONSTITUIDA ENTRE LOS NATURALES Y LOS ARTIFICIALES
Articulus IV: CÓMO LO VIOLENTO SE DISTINGA DE LO NATURAL
Quaestio X: DE LA CAUSA EN COMÚN
Articulus I: CUÁL SEA LA DEFINICIÓN DE LA CAUSA EN COMÚN Y CUÁLES LAS CONDICIONES DE LA CAUSA
Articulus II: DE CUÁNTUPLE SEA LA CAUSA
Articulus III: SI TODA CAUSA DEBA SER PRIOR, MÁS PERFECTA Y DISTINTA DE SU CAUSADO
Articulus IV: SI LAS CAUSAS RECÍPROCAMENTE SEAN CAUSAS
Articulus V: SI DE DOBLE CAUSA TOTAL PUEDA PENDER EL MISMO EFECTO, O DOS FORMAS INFORMAR LA MISMA MATERIA
Quaestio XI: DE LA CAUSA MATERIAL, FORMAL Y EJEMPLAR
Articulus I: QUÉ SEA LA CAUSA Y LA CAUSALIDAD MATERIAL
Articulus II: QUÉ SEA LA CAUSALIDAD DE LA FORMA Y SU EFECTO
Articulus III: A QUÉ GÉNERO DE CAUSA SE REDUCE LA IDEA O EL EJEMPLAR
Quaestio XII: DE LA CAUSA EFICIENTE
Articulus I: QUÉ SEA LA CAUSA EFICIENTE Y DE CUÁNTUPLE
Articulus II: SI EN LAS CAUSAS CRIADAS EL PRINCIPIO DE EFECTUAR UT QUO SEA ACCIDENTE
Articulus III: SI EL ACCIDENTE NECESITE DE PECULIAR INFLUJO DE LA SUBSTANCIA PARA OPERAR
Articulus IV: CUÁL SEA LA CAUSALIDAD DEL EFICIENTE
Appendix I: De la dimanación.
Quaestio XIII: DEL FIN
Articulus I: SI LA APREHENSIÓN DEL FIN SEA RAZÓN DE CAUSAR O SOLO CONDICIÓN
Articulus II: CUÁL SEA LA CAUSALIDAD DEL FIN
Articulus III: A QUÉ OBJETOS SE EXTIENDA LA CAUSALIDAD DEL FIN, SI SOLO A LOS MEDIOS O TAMBIÉN AL AMOR MISMO DEL FIN
Quaestio XIV: DEL MOVIMIENTO Y DE LA ACCIÓN
Articulus I: SE EXPLICA LA DEFINICIÓN DEL MOVIMIENTO Y SUS CONSTITUTIVOS ESENCIALES
Articulus II: SI EL MOVIMIENTO SE DISTINGA DE LA ACCIÓN Y DE LA PASIÓN, DEL TÉRMINO A QUO Y AD QUEM
Articulus III: QUÉ SEA LA ACCIÓN Y DE CUÁNTUPLE, Y QUÉ SEA SU TÉRMINO FORMAL
Articulus IV: SI LA ACCIÓN TRANSEÚNTE SUBJETIVAMENTE ESTÉ EN EL AGENTE
Quaestio XV: DEL INFINITO
Articulus I: QUÉ SEA EL INFINITO, Y EN QUÉ ESTÉ EL PUNTO DE LA DIFICULTAD
Articulus II: SI IMPLIQUE DARSE EL INFINITO EN ACTO SEGÚN LA CANTIDAD O LA INTENSIÓN
Articulus III: SE DESPACHAN LAS DIFICULTADES Y ARGUMENTOS CONTRA NUESTRA SENTENCIA
Liber III: ACERCA DEL LIBRO CUARTO DE LOS FÍSICOS DEL LUGAR, DEL VACÍO Y DEL TIEMPO
Quaestio XVI: DEL LUGAR Y DEL UBI
Articulus I: QUÉ SEA EL LUGAR EXTRÍNSECO Y SU INMOVILIDAD
Articulus II: QUÉ SEA EL UBI O LUGAR INTRÍNSECO
Articulus III: SI A TODOS LOS CUERPOS CONVENGA ESTAR EN LUGAR Y TENER UBI
Articulus IV: SI DOS CUERPOS PUEDAN PENETRARSE EN EL MISMO LUGAR POR VIRTUD DIVINA
Articulus V: SI IMPLIQUE QUE UN CUERPO ESTÉ EN VARIOS LUGARES CIRCUNSCRIPTIVAMENTE
Quaestio XVII: DEL VACÍO
Articulus I: SI EL VACÍO NATURALMENTE SEA DABLE
Articulus II: SI EL CUERPO EN EL VACÍO PUEDA MOVERSE
Quaestio XVIII: DEL TIEMPO
Articulus I: SI EL TIEMPO SEA ALGO REAL EN EL GÉNERO DE MEDIDA DE LA DURACIÓN
Articulus II: SI LA EXISTENCIA REAL DEL TIEMPO SOLO SE HALLE EN EL INSTANTE O TAMBIÉN EN LAS DEMÁS PARTES
Una de las razones que el Filósofo objetó in hoc libro textu 88.1 para probar que no se da el tiempo es que se compone de partes que no son. Pues como sean fluentes y sucesivas, cualquier parte se compone de la parte que transita y de la parte que está por transitar. Ergo ninguna parte como parte existe realmente, sino solo el instante. De otra parte, empero, muy difícilmente se inteligie que las partes como partes sean pretéritas sino que alguna vez hayan existido. Y esto no se halla en el instante, porque las partes no se proporcionan a la duración indivisible; de otro modo las partes de aquella serían a la vez, esto es en el instante. Ni menos difícilmente se inteligie cómo el instante vuelva existente la parte futura, pues más bien supone aquella no existente, esto es no presente. Ergo la existencia del instante no afecta a aquella intrínsecamente, sino extrínsecamente; extrínsecamente, empero, existir es no existir realmente.
Por esto se han dividido LOS AUTORES en esta parte. Algunos, en efecto, estiman que las partes del tiempo no solo existen por razón del instante, sino por razón de la propia existencia divisible y fluente, como las partes mismas fluentes son. De lo cual pueden verse Conimbric. hic cap. 14. q. 1. art. 4., P. Suárez disp. 50. Metaph. sect. 9. n. 20.-24., Rubio, Martínez et alii plures secuti Durandum in 2. dist. 2. q. 4. n. 14. Y explican esto diciendo que aunque el ente sucesivo incluya la negación de simultaneidad de las partes, porque no pueden todas ser presentes, sino algunas pretéritas y algunas futuras; se dan, con todo, partes que pasan, y en cuanto realmente se hacen y transitan, se compone de aquellas el ente sucesivo.
Otros, empero, tienen que el tiempo in facto esse y presentialmente solo existe por razón del instante, aquellas, empero, partes que pasan no son otra cosa que la sucesión misma o el fieri según la parte pretérita y futura, según que se copulan al instante, que vuelve a una y otra presente a su modo, esto es sucesivamente. Tienen esta sentencia varios de los antiguos, y puede verse Mag. Soto 4. Phys. q. 4., Toletus q. 11., Carmel. disp. 1. q. 8. et alii. Y parece ser de D. Tomás, que opusc. 44. cap. 1.2 así dice: «Ha de inteligirse que el ser de los sucesivos consiste en esto, que existan según algo indivisible de sí, lo cual puede manifestarse porque cualquier parte de cualquier sucesivo es divisible en diversas partes. Si, ergo, algún sucesivo existiera no solo según algo indivisible de sí, sino según alguna parte, se seguiría que muchas partes de algún sucesivo serían a la vez, lo cual es contra la razón de los sucesivos». Lo mismo enseña in hoc libro 4. lect. 23.,3 cuando dice «que no se halla algo en acto en las cosas del movimiento sino cierto indivisible del movimiento, que es la división del movimiento, pero la totalidad del movimiento se toma por consideración del alma que compara la disposición anterior de lo móvil a la posterior. Así, pues, el tiempo no tiene ser extra el alma sino según su indivisible». ¿Qué más claro? Et 1. p. q. 66. art. 4. ad 5.: «Nada», dice, «hay que tomar en acto del tiempo sino el ahora». Y lo mismo tiene q. 46. art. 3. ad 3.
Por último se toma EL FUNDAMENTO DE ESTA SENTENCIA de la naturaleza misma de lo sucesivo y del modo de medir del tiempo. La naturaleza, en efecto, de lo sucesivo postula que ninguna parte exista a la vez con otra. Ergo postula existir de tal modo que una parte no sea, sino que haya transitado, la otra, empero, sea futura. Ergo postula que no existan por razón de sí y según que son transitantes, sino solo por razón del instante; y esto es existir fluentemente, y no permanentemente. Existir, en efecto, fluentemente es existir de tal modo que una parte no coexista a la otra, sino que una parte haya fluido y otra esté por fluir. Si, empero, las partes no coexisten entre sí, ergo el todo divisible, que no es otra cosa que aquellas partes de las que se compone, no tiene existencia divisible, pues no coexisten aquellas en las que se divide. Si, empero, se dice que coexisten sucesivamente, no permanentemente, contra está que «sucesivamente» destruye la verdadera y real coexistencia, porque la parte que transita verdaderamente no es, ergo verdaderamente no coexiste a la parte futura. Ergo de aquellas no coalesce verdadera existencia divisible del todo, que4 no tiene otras partes que las anteriores, esto es pretéritas, y las posteriores, esto es futuras, porque no tiene verdadera coexistencia de las partes, por esto mismo de que es sucesiva. Solo, ergo, existe por razón de lo indivisible.
La razón misma del tiempo también aquello manifiesta. Es, en efecto, el número del movimiento según lo anterior y lo posterior. Aquello, empero, es anterior que transitó, y aquello posterior que es siguiente o por venir; pues si fuera presente, ya no sería después, sino de hecho ahora. Ergo lo mensurable por el tiempo solo es la duración pretérita y futura, ninguna, empero, presente, porque lo presente no es sino el instante.
Tienen, con todo, según sí existencia in fieri, que no es existencia simpliciter, y según esta transita la pretérita y aún no es la futura. Por razón, empero, del instante iniciativamente es futura y consumativamente es pretérita, y así transitan de instante a instante como la existencia iniciativa a la consumativa. Nunca, empero, a la vez existen completa y adecuadamente, sino incoativamente una y terminativamente la otra. Y este es el modo propio de existir de la cosa sucesiva, cuya existencia in facto esse no debe afectar a todas las partes adecuada y de todo modo, sino por razón de su término, en el que transitantemente se consuman y por razón del cual están in facto esse, aunque perezcan en razón de fieri. Pues, ut diximus supra in q. 14.,5 la entidad del movimiento no es otra que la entidad del término; cualquier instante, empero, o mutatum esse se ha como término al menos medio e inadecuado de la parte inmediatamente pretérita, y así está allí la parte entitativamente como en su término. Nunca, ergo, existen a la vez la parte pretérita y la futura in facto esse y consumativamente, sino la futura iniciativamente y la pretérita consumativamente, lo cual no es inconveniente; esto, en efecto, más bien es no ser a la vez.