Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

John of St. Thomas

Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Philosophiae Naturalis

John of St. Thomas (1589–1644)

Prima pars philosophiae naturalis (de ente mobili in communi) of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus II-I, pars prima.


Preface I: Lectoribus

Preface II: Proemium

Preface III: Ordo Primae Partis Philosophiae

Quaestio I: De scientia philosophiae et ordine cognoscendi

Articulus I: UTRUM ENS MOBILE SIT OBIECTUM FORMALE PHILOSOPHIAE

Articulus II: SI LA FILOSOFÍA SEA DE UNA ESPECIE ÁTOMA EN RAZÓN DE CIENCIA

Articulus III: SI LO MÁS UNIVERSAL, Y POR TANTO EL ENTE MISMO COMO TAL, SEA LO PRIMERO CONOCIDO POR NUESTRO INTELECTO

Liber I: ACERCA DEL LIBRO PRIMERO DE LOS FÍSICOS DE LOS PRINCIPIOS DE LAS COSAS NATURALES

Quaestio II: DE LOS PRINCIPIOS DE LAS COSAS NATURALES EN COMÚN

Articulus I: QUÉ SEA EL PRINCIPIO DE LA COSA NATURAL Y CÓMO SE DEFINA

Articulus II: SI LOS PRIMEROS PRINCIPIOS SEAN CONTRARIOS

Articulus III: SI LOS PRINCIPIOS NATURALES SEAN SOLO TRES

Quaestio III: DE LOS PRINCIPIOS EN PARTICULAR Y PRIMERO DE LA MATERIA PRIMA

Articulus I: SI SEA Y QUÉ SEA LA MATERIA PRIMA

Articulus II: SI LA MATERIA PRIMA DE SÍ ASÍ SEA PURA POTENCIA, QUE CAREZCA DE TODO ACTO FORMAL Y ENTITATIVO

Articulus III: SI LA MATERIA PUEDA EXISTIR SIN TODA FORMA, AL MENOS DE POTENCIA ABSOLUTA

Articulus IV: SE EXPLICAN LAS CONDICIONES PROPIAS DE LA MATERIA PRIMA

Quaestio IV: DE LA FORMA QUE ES PRINCIPIO DEL ENTE NATURAL

Articulus I: QUÉ SEA LA FORMA Y CÓMO SE CONTENGA EN LA POTENCIA DE LA MATERIA Y SE EDUZCA DE AQUELLA

Articulus II: CUÁLES FORMAS SE EDUZCAN DE LA POTENCIA DE LA MATERIA

Quaestio V: DE LA PRIVACIÓN

Articulus I: QUÉ SEA LA PRIVACIÓN, SEGÚN QUE ES PRINCIPIO DEL ENTE NATURAL

Articulus II: SI EN LA MATERIA HAYA SOLO UNA PRIVACIÓN O VARIAS

Quaestio VI: DEL TODO COMPUESTO SUBSTANCIAL

Articulus I: CUÁLES SEAN LAS PARTES SUBSTANCIALES QUE COMPONEN EL TODO

Articulus II: SI EL TODO SE DISTINGA DE LAS PARTES TOMADAS A LA VEZ

Articulus III: QUÉ SEA LA UNIÓN DE LAS PARTES EN EL TODO

Quaestio VII: DE LA SUBSISTENCIA Y DE LA EXISTENCIA

Articulus I: QUÉ SEA LA SUBSISTENCIA QUE CONVIENE AL COMPUESTO MISMO

Articulus II: CÓMO LAS ACCIONES CONVENGAN A LOS SUPUESTOS

Articulus III: SI LA SUBSISTENCIA EN LAS COSAS COMPUESTAS SEA ÚNICO TÉRMINO SIMPLE O COMPUESTO DE VARIAS SUBSISTENCIAS

Articulus IV: SI LA EXISTENCIA SE DISTINGA A PARTE REI DE LA ESENCIA O DEL COMPUESTO

Articulus V: SI ÚNICA EXISTENCIA BASTE A TODO EL COMPUESTO

Quaestio VIII: DE LOS TÉRMINOS DE LA MAGNITUD Y DE LA PARVEDAD

Articulus I: SE EXPLICAN LOS PRINCIPIOS Y PRESUPUESTOS DE ESTA CUESTIÓN

Articulus II: DE QUÉ PACTO SE TERMINEN LOS CUERPOS NATURALES SEGÚN LA MAGNITUD

Articulus III: SI SE DÉ TÉRMINO DE PARVEDAD INTRÍNSECO TANTO EN LOS ANIMADOS CUANTO EN LOS INANIMADOS

Liber II: ACERCA DEL LIBRO SEGUNDO DE LOS FÍSICOS DE LA NATURALEZA Y DE LAS CAUSAS

Quaestio IX: DE LA NATURALEZA, DEL ARTE Y DE LO VIOLENTO

Articulus I: SE EXPLICA LA DEFINICIÓN DE LA NATURALEZA

Articulus II: EN CUÁLES SE HALLE LA RAZÓN DE NATURALEZA

Articulus III: SI SEA LEGÍTIMA LA DIFERENCIA CONSTITUIDA ENTRE LOS NATURALES Y LOS ARTIFICIALES

Articulus IV: CÓMO LO VIOLENTO SE DISTINGA DE LO NATURAL

Quaestio X: DE LA CAUSA EN COMÚN

Articulus I: CUÁL SEA LA DEFINICIÓN DE LA CAUSA EN COMÚN Y CUÁLES LAS CONDICIONES DE LA CAUSA

Articulus II: DE CUÁNTUPLE SEA LA CAUSA

Articulus III: SI TODA CAUSA DEBA SER PRIOR, MÁS PERFECTA Y DISTINTA DE SU CAUSADO

Articulus IV: SI LAS CAUSAS RECÍPROCAMENTE SEAN CAUSAS

Articulus V: SI DE DOBLE CAUSA TOTAL PUEDA PENDER EL MISMO EFECTO, O DOS FORMAS INFORMAR LA MISMA MATERIA

Quaestio XI: DE LA CAUSA MATERIAL, FORMAL Y EJEMPLAR

Articulus I: QUÉ SEA LA CAUSA Y LA CAUSALIDAD MATERIAL

Articulus II: QUÉ SEA LA CAUSALIDAD DE LA FORMA Y SU EFECTO

Articulus III: A QUÉ GÉNERO DE CAUSA SE REDUCE LA IDEA O EL EJEMPLAR

Quaestio XII: DE LA CAUSA EFICIENTE

Articulus I: QUÉ SEA LA CAUSA EFICIENTE Y DE CUÁNTUPLE

Articulus II: SI EN LAS CAUSAS CRIADAS EL PRINCIPIO DE EFECTUAR UT QUO SEA ACCIDENTE

Articulus III: SI EL ACCIDENTE NECESITE DE PECULIAR INFLUJO DE LA SUBSTANCIA PARA OPERAR

Articulus IV: CUÁL SEA LA CAUSALIDAD DEL EFICIENTE

Appendix I: De la dimanación.

Quaestio XIII: DEL FIN

Articulus I: SI LA APREHENSIÓN DEL FIN SEA RAZÓN DE CAUSAR O SOLO CONDICIÓN

Articulus II: CUÁL SEA LA CAUSALIDAD DEL FIN

Articulus III: A QUÉ OBJETOS SE EXTIENDA LA CAUSALIDAD DEL FIN, SI SOLO A LOS MEDIOS O TAMBIÉN AL AMOR MISMO DEL FIN

Quaestio XIV: DEL MOVIMIENTO Y DE LA ACCIÓN

Articulus I: SE EXPLICA LA DEFINICIÓN DEL MOVIMIENTO Y SUS CONSTITUTIVOS ESENCIALES

Articulus II: SI EL MOVIMIENTO SE DISTINGA DE LA ACCIÓN Y DE LA PASIÓN, DEL TÉRMINO A QUO Y AD QUEM

Articulus III: QUÉ SEA LA ACCIÓN Y DE CUÁNTUPLE, Y QUÉ SEA SU TÉRMINO FORMAL

Articulus IV: SI LA ACCIÓN TRANSEÚNTE SUBJETIVAMENTE ESTÉ EN EL AGENTE

Quaestio XV: DEL INFINITO

Articulus I: QUÉ SEA EL INFINITO, Y EN QUÉ ESTÉ EL PUNTO DE LA DIFICULTAD

Para que sin equivocación se proceda en esta parte, importa premitir la definición y las varias divisiones o acepciones del infinito. Aunque, empero, varias acepciones de aquel haya insinuado Aristóteles in hoc libro cap. 4., con todo en lo presente podemos distinguir el infinito, que uno se acepta positivamente, otro privativamente, otro negativamente. Como, en efecto, el infinito comúnísimamente aceptado no sea otra cosa que aquello que carece de término y de fin, puede aceptarse esta carencia privativamente, cuando está en algún sujeto que es nato a tener término, pero con todo carece de aquel, como la cantidad es capaz de que se termine; si con todo no tiene término, se dice infinita privativamente, lo cual también puede decirse positivamente respecto de la cantidad. Y de este modo define el Filósofo cap. 6. el infinito: «Aquello de lo cual, tomando una parte, siempre algo queda fuera». Negativamente, empero, se dice infinito aquello cuyo sujeto no es capaz de algún término. Esto, empero, de doble modo puede acontecer: de un modo por la perfección positiva del sujeto, cuando tal es que por ningún término puede ser afectado. Y de este modo Dios es positivamente infinito, esto es por actualidad y perfección, no por cantidad. De otro modo puede esto acontecer por la imperfección del sujeto, cuando tanta es que nada tiene en sí que pueda terminarse, como el punto y la unidad, que por la indivisibilidad no tienen término, sino que ellos mismos son término.

En lo presente no tratamos del infinito negativo ni del infinito positivo que es Dios, sino del infinito privativo, que definió Aristóteles en la presente definición traditada. Aunque, empero, este infinito más manifiestamente se halle en la cantidad, con todo puede hallarse también en los demás predicamentos, como en la substancia, la cualidad y la relación. El infinito de la substancia es el que carece de término de ser o de existir, por los cuales la substancia misma en razón de substancia se constituye. Y este infinito, como después veremos, es lo mismo que el infinito en el género de ente. El infinito en la cualidad es el que carece de término de intensión según los grados de la cualidad. El infinito en la relación es el que dice respecto a algo infinito, de donde toma connotación o alguna denominación extrínseca de infinitud, como las acciones de Cristo se dicen de valor infinito por respecto a la persona dignificante. Por último, el infinito en la cantidad, según el doble género de cantidad, discreta y continua, uno es infinito de magnitud, otro de multitud. Aquel es el que carece de término de las partes en el continuo; este es el que carece de término de la multitud y de la división.

Por lo cual el infinito del que en lo presente suele tratarse es triple: según la magnitud, según la multitud y según la intensión.

Puede, empero, este infinito tomarse o en acto o en potencia. El infinito en acto, que también infinito por posición o positivamente puede llamarse y comúnmente se dice infinito categoremáticamente, esto es afirmativa o predicativamente, es aquel al cual no solo no puede señalarse término ultra el cual no transite, sino que también de hecho todos los términos transita, y por eso se requiere para tal infinito que tenga partes infinitas iguales a una cierta, no comunicantes entre sí y existentes a la vez. Lo cual es decir que el infinito en acto requiere partes determinadas o alícuotas, de las que una sobreañade a la otra nueva parte que no comunica ni se reasume con la otra, como el Filósofo dice in 6. huius libri que los círculos se dicen infinitos reasumiendo las mismas partes. Pero entonces se dice infinito, ait Philosophus, cuando tomada cualquier parte puede tomarse otra nueva.

El infinito, empero, en potencia se dice aquel que según aquello que tiene es finito, pero según aquello que está en potencia no tiene término, esto es no puede señalarsele término cierto o determinado ultra el cual no pueda transitar, ya por adición ya por substracción ya por sucesión. Cómo, empero, se distingan las partes alícuotas o designadas de las partes indeterminadas y proporcionales, diremos más comodamente art. 3. solutione ad 1. y más ampliamente libro 6. q. 20.

DE ESTAS, EMPERO, SE COLIGE doble principio por el que en esta cuestión del infinito debemos regularnos. El primero es que todo aquello que se cierra con términos no interminablemente distantes no puede ser infinito en acto, sino que si alguna infinitud allí se da, solo es en potencia y sincategoremáticamente, porque a saber no puede señalarse algún término ultra el cual la división o adición de aquel no pueda transitar. En acto, empero, cuanto entre términos puede comprenderse está terminado y finito.

El segundo es que el infinito en acto no puede hacerse por adición de partes, y todo aquello que es capaz de aumento es finito. La razón es que la adición o se hace por algo finito o infinito. Si por infinito, ya se supone la infinitud misma en aquello que se añade, y así no se hace infinito por la adición misma. Si por algo finito, o tal finito se sobreañade a otro finito, y así el todo permanece finito, porque uno y otro tiene término, o se sobreañade a otro infinito, y así ya se supone el infinito, no por la adición se hace. Cuanto, ergo, por adición se hace mayor o por substracción menor, en acto infinito no es.

Supuestas estas, tres son ciertas en esta cuestión. LO PRIMERO ES que el infinito relativamente en acto no repugna. La razón es que esta infinitud consiste solo en cierta relación a Dios, que es infinito. De triple modo, empero, algo mira a Dios: De un modo por razón general como el efecto a la causa eficiente, no ciertamente participando de aquel mismo algún don infinito, sino precisamente porque su causa eficiente en sí es infinita. Segundo de modo especial, en cuanto del mismo Dios se participa algún don que eleva a la criatura al bien infinito, como la gracia eleva al hombre al consorcio y fruición de la naturaleza divina. Tercero de modo especialísimo, como cuando el mismo Dios se une en persona a la naturaleza criada. Entonces, en efecto, acepta valor y dignidad de la persona a la que se conjuga, cuyo valor consiste en la relación a la persona misma como a principio próximo de las operaciones y como quod.

LO SEGUNDO CIERTO ES que no puede darse alguna criatura que sea infinita en todo género de ente; la criatura, en efecto, es ente limitado. Y similarmente repugna que se dé alguna criatura que sea infinita en el género de substancia con infinitud en acto, bien con todo en potencia y secundum quid, como la materia prima tiene infinitud en potencia respecto de las formas de las que es capaz. La razón se toma de Divus Thomas 1. Contra Gent. cap. 43. et 1. p. q. 7. art. 1.: Porque la infinitud en el género de substancia no es infinitud de extensión o de intensión; aquello, en efecto, atañe al género de cualidad o de cantidad. Solo, ergo, resta la infinitud por carencia de los términos de la substancia. Los términos, empero, de la substancia o son físicos o metafísicos. Los metafísicos son el género y la diferencia, por los que se coarta y se limita la esencia de la cosa. Los físicos son la materia y la forma en los compuestos, o la potencialidad y la actualidad también en los simples. La substancia, ergo, criada no puede carecer de género y de diferencia, pues está en predicamento, que es coordinación de géneros y de especies. Similarmente no puede carecer de algún término físico, porque no puede ser acto puro, sino que debe tener mezclada alguna potencialidad, y por tanto solo puede ser infinito en acto por carencia de todo término que limite la actualidad, que es la potencialidad, y entonces sería acto puro. Si, empero, fuera pura potencia, aunque fuera infinita, no con todo sería infinito en acto, sino en potencia.

Ni vale decir con P. Vázquez 1. p. tom. 1. disp. 22. et disp. 25. cap. 3. que no obsta la infinitud a esto, que algo tenga género y diferencia y se ponga en predicamento. Dios, en efecto, se compone de género y diferencia, porque es composición de razón, que a aquel no repugna, y con todo es infinito. Pero contra está, ya porque lo opuesto mostramos in Logica q. 14. y más ampliamente 1. tom. 1. p. disp. 4.; ya porque en lo presente aquella doctrina no es al caso; cualquiera que sea, en efecto, si repugne a Dios la composición de género y diferencia, que es composición de razón, con todo en la substancia criada tal composición rectamente quita la infinitud, porque o aquel género y diferencia por los que se compone la substancia criada importan algo de potencialidad o son acto puro. Si esto segundo, no permanece criatura, sino Dios. Si lo primero, ergo incluyen el género y la diferencia por modo de término y de limitación. Incluyen, en efecto, acto y potencia, que son términos limitantes en el género de substancia. Cómo, empero, con esto esté que Dios pueda hacer infinitas especies substanciales y con todo no pueda llegar a alguna que sea de infinita perfección, diremos infra.

POR ÚLTIMO CIERTO ES que el infinito en acto, ya en extensión ya en intensión o multitud, naturalmente y según la ley ordinaria no puede hacerse. En esto conviene el común consenso de los filósofos con Aristóteles hic cap. 5. et 6. y de los teólogos con D. Tomás 1. p. q. 7. Consta, en efecto, que de hecho «todas las cosas han sido hechas en número, peso y medida», ut dicitur Sapientia 11. Si, empero, se diera el infinito en acto, o carecería de número, si fuera infinito de multitud, o de medida, si fuera infinito de magnitud, o de peso, si fuera infinito de cualidad.

La razón, empero, de por qué naturalmente no pueda darse intra el universo ciertamente, consta de la unidad misma y limitación del universo, en el cual no puede haber cantidad infinita, porque ocuparía todas las cosas y consecuentemente más que el universo, que finito ser vemos. Absolutamente, empero, e independientemente del universo constará de la virtud finita y de la recepción de cualquier criatura, de donde efectos infinitos no pueden provenir, ut seq. art. más ampliamente se mostrará.

Articulus II: SI IMPLIQUE DARSE EL INFINITO EN ACTO SEGÚN LA CANTIDAD O LA INTENSIÓN

Articulus III: SE DESPACHAN LAS DIFICULTADES Y ARGUMENTOS CONTRA NUESTRA SENTENCIA

Liber III: ACERCA DEL LIBRO CUARTO DE LOS FÍSICOS DEL LUGAR, DEL VACÍO Y DEL TIEMPO

Quaestio XVI: DEL LUGAR Y DEL UBI

Articulus I: QUÉ SEA EL LUGAR EXTRÍNSECO Y SU INMOVILIDAD

Articulus II: QUÉ SEA EL UBI O LUGAR INTRÍNSECO

Articulus III: SI A TODOS LOS CUERPOS CONVENGA ESTAR EN LUGAR Y TENER UBI

Articulus IV: SI DOS CUERPOS PUEDAN PENETRARSE EN EL MISMO LUGAR POR VIRTUD DIVINA

Articulus V: SI IMPLIQUE QUE UN CUERPO ESTÉ EN VARIOS LUGARES CIRCUNSCRIPTIVAMENTE

Quaestio XVII: DEL VACÍO

Articulus I: SI EL VACÍO NATURALMENTE SEA DABLE

Articulus II: SI EL CUERPO EN EL VACÍO PUEDA MOVERSE

Quaestio XVIII: DEL TIEMPO

Articulus I: SI EL TIEMPO SEA ALGO REAL EN EL GÉNERO DE MEDIDA DE LA DURACIÓN

Articulus II: SI LA EXISTENCIA REAL DEL TIEMPO SOLO SE HALLE EN EL INSTANTE O TAMBIÉN EN LAS DEMÁS PARTES

Articulus III: CUÁL SEA EL SUJETO INTRÍNSECO Y EXTRÍNSECO DEL TIEMPO

Liber IV: ACERCA DEL LIBRO QUINTO DE LOS FÍSICOS DE LA DISTINCIÓN, UNIDAD Y CONTRARIEDAD DEL MOVIMIENTO

Quaestio XIX: DE LA UNIDAD Y CONTRARIEDAD DEL MOVIMIENTO

Articulus I: SI LOS GÉNEROS DEL MOVIMIENTO SE TOMEN SEGÚN LOS DIVERSOS PREDICAMENTOS A LOS QUE HAY MOVIMIENTO

Articulus II: A QUÉ PREDICAMENTOS NO SE DÉ MOVIMIENTO PER SE

Articulus III: A QUÉ PREDICAMENTOS SE DÉ MOVIMIENTO PER SE

Articulus IV: DE DÓNDE SE TOME LA UNIDAD NUMÉRICA DEL MOVIMIENTO

Articulus V: CUÁL SEA LA CONTRARIEDAD EN LOS MOVIMIENTOS Y DE DÓNDE SE TOME

Liber V: ACERCA DEL LIBRO SEXTO DE LOS FÍSICOS DE LA DIVISIÓN DEL MOVIMIENTO Y DEL CONTINUO POR PARTES

Quaestio XX: DE LAS PARTES Y DE LOS INDIVISIBLES DEL CONTINUO

Articulus I: QUÉ SEAN LAS PARTES PROPORCIONALES Y LOS INDIVISIBLES

Articulus II: SI LOS INDIVISIBLES Y LAS PARTES PROPORCIONALES SEAN EN ACTO INFINITOS EN EL CONTINUO

Articulus III: SI EL CONTINUO SE COMPONGA DE SOLOS INDIVISIBLES

Quaestio XXI: DE LA INCEPCIÓN Y DESICIÓN DE LAS COSAS

Articulus I: SE EXPLICAN LAS REGLAS DE LA INCEPCIÓN Y DESICIÓN EN LAS PERMANENTES

Articulus II: REGLAS DE LA INCEPCIÓN Y DESICIÓN EN LAS SUCESIVAS Y EN LAS INSTANTÁNEAS Y EN LA QUIETUD

Liber VI: ACERCA DEL LIBRO SÉPTIMO DE LOS FÍSICOS DE LA COMPARACIÓN DE LOS MOVENTES Y DE LOS MÓVILES

Quaestio XXII: DE LAS CONDICIONES REQUERIDAS PARA MOVER

Articulus I: SI TODO LO QUE SE MUEVE, POR OTRO SE MUEVE

Articulus II: SI SE REQUIERA APROXIMACIÓN DEL MOVENTE AL MÓVIL PARA QUE OPERE

Liber VII: ACERCA DEL LIBRO OCTAVO DE LOS FÍSICOS DE LA ETERNIDAD DEL MOVIMIENTO Y DE SU REDUCCIÓN AL PRIMER MOTOR

Quaestio XXIII: DEL MOVIMIENTO DE LAS COSAS NATURALES Y DE LOS PROYECTADOS

Articulus I: SI LOS GRAVES Y LEVES SE MUEVAN POR SÍ O POR PRINCIPIO EXTRÍNSECO

Articulus II: CON QUÉ FUERZA SE MUEVAN LOS PROYECTADOS

Quaestio XXIV: DE LA ETERNIDAD DEL MOVIMIENTO Y DE SU PRIMER MOTOR

Articulus I: SI LAS COSAS PERMANENTES PUDIERON SER DESDE LA ETERNIDAD

Articulus II: SI REPUGNE QUE LAS COSAS SUCESIVAS HAYAN SIDO DESDE LA ETERNIDAD

Articulus III: QUÉ DEMUESTRE EL FILÓSOFO DE DIOS POR FUERZA DEL MOVIMIENTO

Quaestio XXV: DE LA SUBORDINACIÓN DE LA CAUSA SEGUNDA A LA PRIMERA

Articulus I: QUÉ SEA EL CONCURSO SIMULTÁNEO, Y CÓMO SE DISTINGA DEL CONCURSO DE LA CAUSA PRIMERA

Articulus II: SI SE DÉ CONCURSO REAL Y FÍSICO PREVIO EN LA CAUSA QUE LA DETERMINA A CAUSAR

Articulus III: SE RESUELVEN LAS DIFICULTADES ACERCA DE LO PREMISSO

Articulus IV: SI LA CAUSA POR ACCIDENTE, COMO EL CASO Y LA FORTUNA, SE HALLE EN LA SUBORDINACIÓN DE LAS CAUSAS

Quaestio XXVI: DE LOS INSTRUMENTOS

Articulus I: CUÁL SEA LA PROPIA DIFERENCIA DE LA CAUSA INSTRUMENTAL DE LA PRINCIPAL

Articulus II: SI EN TODO INSTRUMENTO SE REQUIERA ALGUNA PROPIA OPERACIÓN AL EFECTO DEL AGENTE PRINCIPAL

↑ Top of work