Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

John of St. Thomas

Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae

John of St. Thomas (1589–1644)

First published 1930

Prima pars artis Logicae (formal logic) of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars prima.


Praefatio I: Praefatio

Praeludium I: QUO PROPONITUR DIALECTICAE DISPUTATIONIS EXERCITIUM ET PRAXIS

Praeludium II: ARTIS LOGICAE DIVISIO, ORDO, NECESSITAS

Liber I: DE HIS, QUAE SPECTANT AD PRIMAM OPERATIONEM INTELLECTUS

Caput I: DEFINITIO TERMINI

Caput II: DEFINITIO ET DIVISIO SIGNI

Caput III: DE QUIBUSDAM DIVISIONIBUS TERMINORUM

Caput IV: DE ALIIS DIVISIONIBUS TERMINORUM

Caput V: DE NOMINE

Caput VI: DE VERBO

Liber II: DE HIS, QUAE PERTINENT AD SECUNDAM OPERATIONEM INTELLECTUS

Caput I: DE ORATIONE IN COMMUNI ET EIUS DIVISIONE

Caput II: DE MODO SCIENDI

Caput III: DE DEFINITIONE

Caput IV: DE DIVISIONE

Caput V: DE ARGUMENTATIONE

Caput VI: DE PROPOSITIONE SIVE ENUNTIATIONE

Caput VII: DE DIVISIONIBUS PROPOSITIONIS

Caput VIII: DE MATERIA PROPOSITIONUM

Caput IX: DE PROPRIETATIBUS PROPOSITIONIS ET QUO ORDINE TRACTANDÆ SUNT

Caput X: DE SUPPOSITIONE

Caput XI: DE DIVISIONIBUS SUPPOSITIONIS

Caput XII: REGULAE SUPPOSITIONIS

Caput XIII: DE RELATIVIS

Caput XIV: DE AMPLIATIONE, RESTRICTIONE, ALIENATIONE

Caput XV: DE APPELLATIONE

Caput XVI: DE OPPOSITIONE

Caput XVII: DE CONDITIONIBUS REQUISITIS AD SPECIES OPPOSITARUM PROPOSITIONUM ET REGULIS COGNOSCENDI IPSAS OPPOSITIONES SPECIALES

Caput XVIII: DE AEQUIPOLLENTIA PROPOSITIONUM

Caput XIX: DE CONVERSIONE PROPOSITIONUM

Caput XX: DE MODALIBUS

Caput XXI: DE QUANTITATE, QUALITATE, OPPOSITIONE ET AEQUIPOLLENTIA MODALIUM

Como toda oposición y equipolencia de las proposiciones resulta de su cualidad y cantidad, donde se halla especial dificultad acerca de la cantidad y la cualidad, se halla también acerca de la oposición y la equipolencia. Y por eso, para explicar la dificultad acerca de la oposición y la equipolencia de las modales, es preciso explicar primero su cantidad y cualidad en cuanto son modales.

Así pues, estos cuatro modos: imposible, necesario, posible, contingente, según sí importan cantidad semejante a aquellos signos „todo”, „ninguno”, „cierto”, etc. Necesario, en efecto, e imposible dicen universalidad, por cuanto lo que conviene necesariamente conviene siempre y a todos; lo que, empero, imposiblemente, no conviene a ninguno ni nunca. Posible, empero, y contingente dicen particularidad, porque para salvar que algo sea posible basta que lo sea por algún tiempo o sujeto. Y contingente se toma aquí por lo mismo que posible, no empero por lo defectible —así, en efecto, se opone a lo necesario—, sino por lo que puede ser alguna vez, prescindiendo de la defectibilidad.

De lo cual consta que, como la proposición modal consta del dicho y del modo, y el modo mismo tiene cantidad, y el dicho también puede tener cantidad, concurren a veces dos cantidades en la misma proposición, una del dicho, otra del modo, las cuales es preciso mudar para hacer las oposiciones y las equipolencias. Y esta doble cantidad se manifiesta en las modales divididas, en las que la cantidad del dicho opera del mismo modo que en las proposiciones de inherencia; como si dices: «Todo hombre posiblemente corre», «todo» distribuye simpliciter. En las modales compuestas, empero, porque todo el dicho se hace como un extremo y el modo se predica de él, por eso la cantidad del dicho parece operar menos, y más reluce la cantidad del modo. Pero no obstante también la cantidad del dicho ha de mudarse en la oposición por el sentido de la proposición; pues la modal compuesta se reduce a la dividida, y consiguientemente la verdad de una debe regularse como la verdad de la otra. Para evitar esto, empero, y ver la oposición y la equipolencia propias de las modales en cuanto son modales, suelen ponerse ejemplos en proposiciones cuyo dicho sea de término singular, como «Que Pedro corra es posible», en las cuales solo se atiende la cantidad del modo. Si empero se pone el dicho de término común, infra aduciremos ejemplos en los rótulos de las modales divididas.

Del mismo modo, cuanto atañe a la cualidad, como en la modal compuesta se halla doble cópula, a saber, la del dicho y la del modo, puede o afirmarse ambas o negarse ambas, o afirmarse el dicho y negarse el modo, o afirmarse el modo y negarse el dicho. Lo cual, para que más fácilmente se encomendara a la memoria y se ejerciera, para estas cuatro combinaciones de afirmación y negación los dialécticos establecieron cuatro letras vocales A E I U, de las cuales A significa la proposición afirmativa en el modo y en el dicho, E la proposición de dicho negado y de modo afirmado, I la de modo negado y de dicho afirmado, U la de dicho y de modo negados. De donde el verso:

E dictum negat, Ique modum, nihil A, sed U totum.

Por lo cual, para que se haga la oposición en estas modales, advierte siempre que, como en las proposiciones de inherencia se atiende la cantidad, así en las modales se atienda la cantidad de los modos. Y presuponemos que «necesario» y «imposible» son universales, como «todo» y «ninguno»; y «posible» y «contingente» son particulares, como cierto, alguno, etc. De donde, como se contrarían todo y ninguno, así necesario e imposible; y como se subcontrarían cierto y cierto no, así se subcontrarían posible y posible no; y como se contradicen ninguno y cierto, todo y cierto no, así se contradicen imposible y posible, necesario y posible no.

Y como las equipolencias se hacen por la negación antepuesta o pospuesta, etc., así también las equipolencias se hacen en las modales por la misma negación antepuesta o pospuesta.

Después es preciso atender a la mutación de la negación y de la afirmación, a saber, que siempre en las oposiciones se dé afirmación y negación del dicho. Del modo, empero, en tanto se requiere la negación o la afirmación en cuanto es preciso mudar su cantidad o servir la misma; a veces, en efecto, se muda la cantidad del modo negando el modo mismo, como en «todo» se muda su cantidad diciendo: „No todo”. El ejemplo de esto puede tomarse en esta proposición: «Que Pedro corra es imposible». Si quieres hacer su contraria, di: «Que Pedro corra es necesario»; si la contradictoria, di: «Que Pedro corra es posible», por cuanto «imposible» niega el dicho. Si quieres hacer las subcontrarias, di: «Que Pedro corra es posible», «que Pedro no corra es posible». Si quieres hacer las equipolentes, di: «Que Pedro corra es imposible», «no es posible que Pedro corra», o: «Es necesario que Pedro no corra», según que quisieres hacer las equipolencias, si de las contrarias, como „necesario” e „imposible”, posponiendo la negación; si de las contradictorias, anteponiendo, etc.

Para que, empero, todo esto se inheriera mejor a la memoria, inventaron los dialécticos cuatro dicciones o rótulos compuestos de aquellas cuatro vocales A E I U, en cada uno de los cuales apareciera distintamente la equipolencia y la oposición según todas las combinaciones posibles, ya afirmando, ya negando el modo o el dicho o ambos. Y son estas: Amabimus, edentuli, illiace, purpurea, empezando por la letra A en amabimus, por la letra E en edentuli, etc. Y así debe procederse, que en cada dicción pongas en la primera letra el modo de «posible», en la segunda el de «contingente», en la tercera el de «imposible», en la cuarta el de «necesario». Y los ejemplos han de ponerse en dichos de término singular para las modales compuestas, de término común, empero, para las divididas; así, en efecto, podrás entender fácilmente lo uno y lo otro y pasar de uno a otro.

Rotuli I: ROTULI COMPOSITARUM MODALIUM

[Nota de transcripción: el impreso dispone los cuatro rótulos en cuadrado, con «Equipolentes» al margen de cada columna, «Contrarias» entre los dos superiores, «Subcontrarias» entre los dos inferiores, y «Contradictorias» en las diagonales. Se reproduce esa geometría.]

Cada lado es un rótulo de cuatro proposiciones equipolentes; las sílabas forman el nombre:

LugarRótuloSílabas
superior izquierdoPurpureaPur- Pu- Re- A
inferior izquierdoAmabimusA- Ma- Bi- Mus
superior derechoIlliaceIl- Li- A- Ce
inferior derechoEdentuliE- Den- Tu- Li
                    CONTRARIAS
         Purpurea  <------------->  Illiace
             |     \             /     |
             |       \         /       |
 EQUIPOL.    |         X CONTRAD.      |  EQUIPOL.
             |       /         \       |
             |     /             \     |
         Amabimus  <------------->  Edentuli
                   SUBCONTRARIAS
  • Contrarias: Purpurea — Illiace (lugar superior).
  • Subcontrarias: Amabimus — Edentuli (lugar inferior).
  • Contradictorias (transversales): Purpurea — Edentuli; Amabimus — Illiace.
  • Equipolentes: las cuatro de cada rótulo entre sí.

Purpurea (superior izquierdo)

  • Pur-: No es posible que Pedro no corra.
  • Pu-: No es contingente que Pedro no corra.
  • Re-: Es imposible que Pedro no corra.
  • A: Es necesario que Pedro corra.

Illiace (superior derecho)

  • Il-: No es posible que Pedro corra.
  • Li-: No es contingente que Pedro corra.
  • A-: Es imposible que Pedro corra.
  • Ce: Es necesario que Pedro no corra.

Amabimus (inferior izquierdo)

  • A-: Es posible que Pedro corra.
  • Ma-: Es contingente que Pedro corra.
  • Bi-: No es imposible que Pedro corra.
  • Mus: No es necesario que Pedro no corra.

Edentuli (inferior derecho)

  • E-: Es posible que Pedro no corra.
  • Den-: Es contingente que Pedro no corra.
  • Tu-: No es imposible que Pedro no corra.
  • Li: No es necesario que Pedro corra.

Empezamos el rótulo por Purpurea, y no por Amabimus, para que en el lugar superior se pusiera la oposición contraria, en el inferior la subcontraria, en el transversal, empero, la contradictoria. La contrariedad, empero, versa entre Purpurea e Illiace, la subcontrariedad entre Amabimus y Edentuli, la contradicción entre Purpurea y Edentuli, entre Amabimus e Illiace, las equipolencias entre las cuatro que hay en cada rótulo entre sí.

Rotuli II: ROTULI DIVISARUM CONSTANTIUM DICTO DE TERMINO COMMUNI

Simpliciter universales en razón del dicho y en razón del modo:

  • Todo hombre necesariamente disputa.
  • Todo hombre imposiblemente disputa.

Simpliciter particulares en razón del dicho y en razón del modo:

  • Algún hombre posiblemente disputa.
  • Algún hombre posiblemente no disputa.

Las dos primeras del lugar superior son contrarias simpliciter, y las dos del lugar inferior son subalternas simpliciter de aquellas primeras, y entre sí subcontrarias simpliciter; transversalmente, empero, son contradictorias simpliciter, y antepuesta o pospuesta la negación se harán equipolentes según las reglas arriba puestas de las equipolentes.

Universales en razón del dicho, y no en razón del modo:

  • Todo hombre posiblemente disputa.
  • Todo hombre posiblemente no disputa.

Particulares en razón del dicho y en razón del modo:

  • Algún hombre posiblemente disputa.
  • Algún hombre posiblemente no disputa.

Estas son subalternas en razón del sujeto solamente, pero no en razón del modo.

Y por eso en razón de la subalternación las hemos puesto aquí; las particulares, empero, en razón del dicho y universales en razón del modo, que aquí parecían deber ponerse, se colocarán mejor en el rótulo siguiente. Las dos primeras, empero, no son contrarias entre sí, porque aunque en razón del sujeto postulen contrariedad, en razón, con todo, del modo particular de «posible» se impide la contrariedad, porque permanece la misma universalidad y particularidad; y las dos inferiores son subcontrarias simpliciter; transversalmente, empero, no son contradictorias, porque permanece la misma particularidad en razón de «posiblemente», sino que son subcontrarias en razón del modo; tienen, con todo, contradicción aquellas dos primeras con las modales de dicho particular y modo común, que referiremos al punto.

Universales en razón del modo, y particulares en razón del dicho:

  • Algún hombre necesariamente disputa.
  • Algún hombre imposiblemente disputa.

Particulares en razón del modo, y no en razón del dicho:

  • Todo hombre posiblemente disputa.
  • Todo hombre posiblemente no disputa.

Estas dos superiores se tienen disparadamente entre sí, y las dos inferiores entre sí, porque permanece en ellas la misma particularidad y universalidad; pero consideradas transversalmente tienen contradicción simpliciter. Para que, empero, hagas las contrarias solo en razón del sujeto o solo en razón del modo, observa esto: que siempre en una de las proposiciones pongas el dicho y el modo universales; de otro modo, si en ambas hay uno universal y el otro particular, se tendrán disparadamente, como estas son contrarias en razón del modo: «Todo hombre necesariamente disputa», «algún hombre imposiblemente disputa»; y estas en razón del dicho: «Todo hombre posiblemente disputa», «todo hombre imposiblemente disputa». En las subcontrarias, del mismo modo, solo en razón del sujeto o solo del modo, obsérvese que siempre en una de las proposiciones haya particularidad del dicho y del modo.

Caput XXII: DE REDUCTIONE MODALIUM AD SUAS DE INESSE

Caput XXIII: DE HYPOTHETICIS PROPOSITIONIBUS

Caput XXIV: DE EXPONIBILIBUS

Liber III: DE TERTIA OPERATIONE INTELLECTUS

Caput I: DE CONSEQUENTIA ET DIVISIONE EIUS

Caput II: DE INDUCTIONE

Caput III: DE ORDINE ET MODO RESOLVENDI TERMINOS PER ASCENSUM ET DESCENSUM

Caput IV: DE SYLLOGISMO EIUSQUE MATERIA ET FORMA

Caput V: DE DIVISIONE SYLLOGISMI PENES MATERIAM ET FORMAM

Caput VI: EXPLICANTUR OMNES TRES FIGURAE ET MODI SYLLOGISMORUM

Caput VII: DE REDUCTIONE SYLLOGISMORUM IMPERFECTORUM AD PERFECTOS

Caput VIII: DE SYLLOGISMO EXPOSITORIO

Caput IX: DE MODO INVENIENDI MEDIUM

Caput X: DE PRINCIPIIS, QUIBUS INNITITUR TOTA ARS SYLLOGIZANDI

Caput XI: QUIBUS PRINCIPIIS UNIVERSALITER INNITITUR BONITAS CONSEQUENTIAE

Caput XII: DE PRINCIPIIS DEFECTUUM MALAE CONSEQUENTIAE

Caput XIII: DE DEFECTIBUS IN PARTICULARI

Circa I: CIRCA SYLLOGISMUM.

Defectus I: DEFECTUS COMMUNES.

Caput XIV: DE FALLACIIS

Liber IV: SEQUUNTUR QUAESTIONES DISPUTANDAE AD ILLUSTRANDUM DIFFICULTATES ALIQUAS HUIUS TEXTUS

Quaestio I: DE TERMINO

Articulus I: UTRUM RECTO ORDINE DOCTRINAE INCIPIAT DIALECTICA A TERMINO

Articulus II: UTRUM SIT BONA DEFINITIO TERMINI ENUNTIATIVI, ET IN QUO EIUS FORMALITAS CONSISTAT

Articulus III: UTRUM DEFINITIO TERMINI SYLLOGISTICI BONA SIT, ET QUAE EIUS FORMALITAS

Articulus IV: QUOD SIT DEFINITUM TERMINI, ET PRO QUO SUPPONAT

Articulus V: UTRUM VOCES SIGNIFICENT PER PRIUS CONCEPTUS AN RES

Articulus VI: UTRUM TERMINUS HABEAT ALIQUAM DIVISIONEM ESSENTIALEM

Quaestio II: DE NOMINE

Articulus I: QUOMODO INTELLIGENDA SIT ILLA PARTICULA: „CUIUS NULLA PARS SIGNIFICAT SEPARATA”

Articulus II: UTRUM NOMEN INFINITUM RECTE EXCLUDATUR A RATIONE NOMINIS

Articulus III: UTRUM CASUS OBLIQUI RECTE EXCLUDANTUR A RATIONE NOMINIS

Quaestio III: DE VERBO

Articulus I: QUID SIT SIGNIFICARE CUM TEMPORE ET ABSOLVI A TEMPORE

Articulus II: UTRUM VERBUM POSSIT INFINITARI INTRA PROPOSITIONEM

Quaestio IV: DE ORATIONE ET MODO SCIENDI

Articulus I: UTRUM SIT BONA DEFINITIO ORATIONIS ET QUID SIT EIUS DEFINITUM

Articulus II: UTRUM DEFINITIO DEFINITIONIS RECTE SIT TRADITA

Articulus III: UTRUM DEFINITIO DIVISIONIS ET EA, QUAE AD DIVISIONEM PERTINENT, RECTE TRADANTUR

Quaestio V: DE ENUNTIATIONE

Articulus I: IN QUO CONSISTAT RATIO ENUNTIATIONIS, UT ABSTRAHIT A CATEGORICA ET HYPOTHETICA

Articulus II: UTRUM ENUNTIATIO CATEGORICA SIT ALIQUA SIMPLEX QUALITAS ET CONCEPTUS IN MENTE, VEL COMPOSITA FORMALITER

Articulus III: UTRUM DIVISIO IN HYPOTHETICAM ET CATEGORICAM SIT ESSENTIALIS ET UNIVOCA

Articulus IV: UTRUM DIVISIONES IN AFFIRMATIVAM ET NEGATIVAM, IN UNIVERSALEM ET PARTICULAREM, SINT BONAE ET ESSENTIALES

Quaestio VI: DE SUPPOSITIONE ET ALIIS PROPRIETATIBUS PARTIUM ENUNTIATIONIS

Articulus I: UTRUM DEFINITIO SUPPOSITIONIS SIT BONA

Articulus II: UTRUM SUPPOSITIO IMPROPRIA REPERIATUR IN CONCEPTU MENTIS ULTIMATO

Articulus III: QUAE SINT NOTANDA CIRCA ALIAS SPECIES SUPPOSITIONIS ET PROPRIETATES LOGICALES

Articulus IV: UTRUM REGULAE APPELLATIONIS TRADITAE IN TEXTU VERAE SINT

Quaestio VII: DE OPPOSITIONE ET CONVERSIONE PROPOSITIONUM

Articulus I: UTRUM OPPOSITIO CONTRADICTORIA SIT MAXIMA INTER OMNES OPPOSITIONES

Articulus II: UTRUM DARI POSSINT ALIQUAE CONTRADICTORIAE, QUAE SIMUL SINT VERAE AUT FALSAE

Articulus III: UTRUM REGULAE CONVERSIONIS SINT RECTE ASSIGNATAE

Quaestio VIII: DE CONSEQUENTIA ET SYLLOGISMO

Articulus I: UTRUM RECTE ASSIGNETUR DIFFERENTIA INTER CONSEQUENTIAM BONAM ET MALAM

Articulus II: UTRUM INDUCTIO SIT CONSEQUENTIA FORMALIS

Articulus III: UTRUM CONCLUSIO SIT DE ESSENTIA SYLLOGISMI, AN SOLUM PRAEMISSAE

Articulus IV: UTRUM SYLLOGISMUS RECTE DIVIDATUR IN PERFECTUM ET IMPERFECTUM

Appendix I: AD SECUNDAM PARTEM SUMMULARUM

Quaestio I: DE TERMINO

Articulus I: UTRUM RECTO ORDINE DOCTRINAE INCIPIAT DIALECTICA A TERMINO

Articulus II: UTRUM SIT BONA DEFINITIO TERMINI ENUNTIATIVI ET IN QUO EIUS FORMALITAS CONSISTAT

Articulus III: UTRUM VOCES SIGNIFICENT PER PRIUS CONCEPTUS AN RES

Articulus IV: UTRUM TERMINUS HABEAT ALIQUAM DIVISIONEM ESSENTIALEM

Quaestio II: DE NOMINE

Articulus I: QUOMODO INTELLIGENDA SIT ILLA PARTICULA: „CUIUS NULLA PARS SIGNIFICAT SEPARATA”

Articulus II: UTRUM NOMEN INFINITUM SIT NOMEN

Articulus III: UTRUM CASUS OBLIQUI RECTE EXCLUDANTUR A RATIONE NOMINIS

Quaestio III: DE VERBO

Articulus I: QUID SIT SIGNIFICARE CUM TEMPORE ET ABSOLVI A TEMPORE

Articulus II: UTRUM VERBUM INFINITARI POSSIT INTRA PROPOSITIONEM

Quaestio IV: DE ORATIONE ET MODO SCIENDI

Articulus I: UTRUM SIT BONA DEFINITIO ORATIONIS, ET QUID SIT EIUS DEFINITUM

Articulus II: UTRUM DEFINITIO DEFINITIONIS RECTE SIT TRADITA

Articulus III: UTRUM DEFINITIO DIVISIONIS ET EA, QUAE AD DIVISIONEM PERTINENT, RECTE TRADANTUR

Quaestio V: DE ENUNTIATIONE

Articulus I: IN QUO CONSISTAT RATIO ENUNTIATIONIS IN COMMUNI

Appendix II: In fine omnium illustrationum

↑ Top of work