Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
First published 1930
Prima pars artis Logicae (formal logic) of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars prima.
Praefatio I: Praefatio
Praeludium I: QUO PROPONITUR DIALECTICAE DISPUTATIONIS EXERCITIUM ET PRAXIS
Praeludium II: ARTIS LOGICAE DIVISIO, ORDO, NECESSITAS
Liber I: DE HIS, QUAE SPECTANT AD PRIMAM OPERATIONEM INTELLECTUS
Caput I: DEFINITIO TERMINI
Caput II: DEFINITIO ET DIVISIO SIGNI
Caput III: DE QUIBUSDAM DIVISIONIBUS TERMINORUM
Caput IV: DE ALIIS DIVISIONIBUS TERMINORUM
Caput V: DE NOMINE
Caput VI: DE VERBO
Liber II: DE HIS, QUAE PERTINENT AD SECUNDAM OPERATIONEM INTELLECTUS
Caput I: DE ORATIONE IN COMMUNI ET EIUS DIVISIONE
Caput II: DE MODO SCIENDI
Caput III: DE DEFINITIONE
Caput IV: DE DIVISIONE
Caput V: DE ARGUMENTATIONE
Caput VI: DE PROPOSITIONE SIVE ENUNTIATIONE
Caput VII: DE DIVISIONIBUS PROPOSITIONIS
Caput VIII: DE MATERIA PROPOSITIONUM
Caput IX: DE PROPRIETATIBUS PROPOSITIONIS ET QUO ORDINE TRACTANDÆ SUNT
Caput X: DE SUPPOSITIONE
Caput XI: DE DIVISIONIBUS SUPPOSITIONIS
Caput XII: REGULAE SUPPOSITIONIS
Caput XIII: DE RELATIVIS
Caput XIV: DE AMPLIATIONE, RESTRICTIONE, ALIENATIONE
Caput XV: DE APPELLATIONE
Caput XVI: DE OPPOSITIONE
Caput XVII: DE CONDITIONIBUS REQUISITIS AD SPECIES OPPOSITARUM PROPOSITIONUM ET REGULIS COGNOSCENDI IPSAS OPPOSITIONES SPECIALES
Caput XVIII: DE AEQUIPOLLENTIA PROPOSITIONUM
Caput XIX: DE CONVERSIONE PROPOSITIONUM
Caput XX: DE MODALIBUS
Caput XXI: DE QUANTITATE, QUALITATE, OPPOSITIONE ET AEQUIPOLLENTIA MODALIUM
Rotuli I: ROTULI COMPOSITARUM MODALIUM
Rotuli II: ROTULI DIVISARUM CONSTANTIUM DICTO DE TERMINO COMMUNI
Caput XXII: DE REDUCTIONE MODALIUM AD SUAS DE INESSE
Caput XXIII: DE HYPOTHETICIS PROPOSITIONIBUS
Caput XXIV: DE EXPONIBILIBUS
Liber III: DE TERTIA OPERATIONE INTELLECTUS
Caput I: DE CONSEQUENTIA ET DIVISIONE EIUS
Caput II: DE INDUCTIONE
Caput III: DE ORDINE ET MODO RESOLVENDI TERMINOS PER ASCENSUM ET DESCENSUM
Caput IV: DE SYLLOGISMO EIUSQUE MATERIA ET FORMA
Caput V: DE DIVISIONE SYLLOGISMI PENES MATERIAM ET FORMAM
Caput VI: EXPLICANTUR OMNES TRES FIGURAE ET MODI SYLLOGISMORUM
Caput VII: DE REDUCTIONE SYLLOGISMORUM IMPERFECTORUM AD PERFECTOS
Caput VIII: DE SYLLOGISMO EXPOSITORIO
Caput IX: DE MODO INVENIENDI MEDIUM
Caput X: DE PRINCIPIIS, QUIBUS INNITITUR TOTA ARS SYLLOGIZANDI
Caput XI: QUIBUS PRINCIPIIS UNIVERSALITER INNITITUR BONITAS CONSEQUENTIAE
Caput XII: DE PRINCIPIIS DEFECTUUM MALAE CONSEQUENTIAE
Caput XIII: DE DEFECTIBUS IN PARTICULARI
Circa I: CIRCA SYLLOGISMUM.
Defectus I: DEFECTUS COMMUNES.
Caput XIV: DE FALLACIIS
Liber IV: SEQUUNTUR QUAESTIONES DISPUTANDAE AD ILLUSTRANDUM DIFFICULTATES ALIQUAS HUIUS TEXTUS
Quaestio I: DE TERMINO
Articulus I: UTRUM RECTO ORDINE DOCTRINAE INCIPIAT DIALECTICA A TERMINO
Articulus II: UTRUM SIT BONA DEFINITIO TERMINI ENUNTIATIVI, ET IN QUO EIUS FORMALITAS CONSISTAT
Articulus III: UTRUM DEFINITIO TERMINI SYLLOGISTICI BONA SIT, ET QUAE EIUS FORMALITAS
Articulus IV: QUOD SIT DEFINITUM TERMINI, ET PRO QUO SUPPONAT
Articulus V: UTRUM VOCES SIGNIFICENT PER PRIUS CONCEPTUS AN RES
Articulus VI: UTRUM TERMINUS HABEAT ALIQUAM DIVISIONEM ESSENTIALEM
Quaestio II: DE NOMINE
Articulus I: QUOMODO INTELLIGENDA SIT ILLA PARTICULA: „CUIUS NULLA PARS SIGNIFICAT SEPARATA”
Articulus II: UTRUM NOMEN INFINITUM RECTE EXCLUDATUR A RATIONE NOMINIS
Articulus III: UTRUM CASUS OBLIQUI RECTE EXCLUDANTUR A RATIONE NOMINIS
Quaestio III: DE VERBO
Articulus I: QUID SIT SIGNIFICARE CUM TEMPORE ET ABSOLVI A TEMPORE
Articulus II: UTRUM VERBUM POSSIT INFINITARI INTRA PROPOSITIONEM
Quaestio IV: DE ORATIONE ET MODO SCIENDI
Articulus I: UTRUM SIT BONA DEFINITIO ORATIONIS ET QUID SIT EIUS DEFINITUM
Articulus II: UTRUM DEFINITIO DEFINITIONIS RECTE SIT TRADITA
Articulus III: UTRUM DEFINITIO DIVISIONIS ET EA, QUAE AD DIVISIONEM PERTINENT, RECTE TRADANTUR
Quaestio V: DE ENUNTIATIONE
Articulus I: IN QUO CONSISTAT RATIO ENUNTIATIONIS, UT ABSTRAHIT A CATEGORICA ET HYPOTHETICA
Articulus II: UTRUM ENUNTIATIO CATEGORICA SIT ALIQUA SIMPLEX QUALITAS ET CONCEPTUS IN MENTE, VEL COMPOSITA FORMALITER
Articulus III: UTRUM DIVISIO IN HYPOTHETICAM ET CATEGORICAM SIT ESSENTIALIS ET UNIVOCA
Articulus IV: UTRUM DIVISIONES IN AFFIRMATIVAM ET NEGATIVAM, IN UNIVERSALEM ET PARTICULAREM, SINT BONAE ET ESSENTIALES
Quaestio VI: DE SUPPOSITIONE ET ALIIS PROPRIETATIBUS PARTIUM ENUNTIATIONIS
Articulus I: UTRUM DEFINITIO SUPPOSITIONIS SIT BONA
Articulus II: UTRUM SUPPOSITIO IMPROPRIA REPERIATUR IN CONCEPTU MENTIS ULTIMATO
Articulus III: QUAE SINT NOTANDA CIRCA ALIAS SPECIES SUPPOSITIONIS ET PROPRIETATES LOGICALES
Articulus IV: UTRUM REGULAE APPELLATIONIS TRADITAE IN TEXTU VERAE SINT
Quaestio VII: DE OPPOSITIONE ET CONVERSIONE PROPOSITIONUM
Articulus I: UTRUM OPPOSITIO CONTRADICTORIA SIT MAXIMA INTER OMNES OPPOSITIONES
Articulus II: UTRUM DARI POSSINT ALIQUAE CONTRADICTORIAE, QUAE SIMUL SINT VERAE AUT FALSAE
Articulus III: UTRUM REGULAE CONVERSIONIS SINT RECTE ASSIGNATAE
Quaestio VIII: DE CONSEQUENTIA ET SYLLOGISMO
Articulus I: UTRUM RECTE ASSIGNETUR DIFFERENTIA INTER CONSEQUENTIAM BONAM ET MALAM
Articulus II: UTRUM INDUCTIO SIT CONSEQUENTIA FORMALIS
Articulus III: UTRUM CONCLUSIO SIT DE ESSENTIA SYLLOGISMI, AN SOLUM PRAEMISSAE
Articulus IV: UTRUM SYLLOGISMUS RECTE DIVIDATUR IN PERFECTUM ET IMPERFECTUM
Appendix I: AD SECUNDAM PARTEM SUMMULARUM
Quaestio I: DE TERMINO
Articulus I: UTRUM RECTO ORDINE DOCTRINAE INCIPIAT DIALECTICA A TERMINO
Articulus II: UTRUM SIT BONA DEFINITIO TERMINI ENUNTIATIVI ET IN QUO EIUS FORMALITAS CONSISTAT
Articulus III: UTRUM VOCES SIGNIFICENT PER PRIUS CONCEPTUS AN RES
Articulus IV: UTRUM TERMINUS HABEAT ALIQUAM DIVISIONEM ESSENTIALEM
Quaestio II: DE NOMINE
Articulus I: QUOMODO INTELLIGENDA SIT ILLA PARTICULA: „CUIUS NULLA PARS SIGNIFICAT SEPARATA”
Articulus II: UTRUM NOMEN INFINITUM SIT NOMEN
Articulus III: UTRUM CASUS OBLIQUI RECTE EXCLUDANTUR A RATIONE NOMINIS
Quaestio III: DE VERBO
Articulus I: QUID SIT SIGNIFICARE CUM TEMPORE ET ABSOLVI A TEMPORE
Articulus II: UTRUM VERBUM INFINITARI POSSIT INTRA PROPOSITIONEM
Quaestio IV: DE ORATIONE ET MODO SCIENDI
Articulus I: UTRUM SIT BONA DEFINITIO ORATIONIS, ET QUID SIT EIUS DEFINITUM
Articulus II: UTRUM DEFINITIO DEFINITIONIS RECTE SIT TRADITA
Articulus III: UTRUM DEFINITIO DIVISIONIS ET EA, QUAE AD DIVISIONEM PERTINENT, RECTE TRADANTUR
Lo que pertenece a la división más bien por interrogaciones que por argumentos lo resolveremos. ¿Es quiditativa y propia la definición de la división: «oración, a saber, que distribuye la cosa o el nombre por sus partes»? Se responde afirmativamente. Se entrega, en efecto, por aquello que es propio y quiditativo de la división. Pues en lugar de género o por materia se pone «oración», con cuyo nombre entendemos también el término complexo. La división, en efecto, como también la definición puede tener razón de predicado en la proposición categórica y por tanto razón de término complexo, y pertenecer a la primera operación como también la definición. «Distribuyente» vale lo mismo que distribuyendo, manifestando, en lo cual se explica la razón específica y diferencial del modo de saber, que es propia de la división, porque distribuyendo y distinguiendo las partes manifiesta la confusión del todo. Pues tanto la definición como la división manifiestan algo por partes; pero la definición manifiesta las partes constitutivas, la división, empero, como cuantitativas, porque la definición mira a la totalidad de la quididad, la división, empero, a la totalidad de la cantidad o de la distribución. Tener partes conviene a la quididad y a la cantidad, aunque de diverso modo. De donde la definición explica lo definido por partes constituyendo, no distribuyendo; la división distribuyendo y quitando la confusión de la división por la distribución y como numeración de las partes. Se dice «la cosa o el nombre» para que se indique aquella doble división de nombre y de cosa, de la que tratamos en el texto.
Inquirirás segundo si la división lógica solo versa y distribuye el todo lógico, o si se extiende a las divisiones físicas, metafísicas, de nombre, de cosa, etc.
Para la resolución nota que hay todo lógico, esto es, predicable o universal respecto de sus inferiores; y todo físico, esto es, compuesto de materia y de forma o de partes integrales; y todo metafísico, esto es, compuesto de género y de diferencia; y todo potestativo, esto es, que consta de diversas potencias o partes potenciales; y todo accidental, esto es, que consta de muchos accidentes. Algunos, pues, dicen que al dialéctico solo pertenece entregar la división del todo lógico.
Ha de decirse, con todo, que en todas estas divisiones puede atenderse la materia en la que se ejerce la división, o la forma, a saber el artificio o modo de manifestar la división y de proceder en ella. Por parte de la materia no todas las divisiones pertenecen al lógico, porque muchas son físicas o metafísicas; y así es verdadero que por parte de la materia solo pertenece de por sí al lógico considerar la división del todo lógico, a saber del universal o predicable en partes subjetivas, como del género en especies, de la especie en individuos, etc. Por parte, empero, de la forma o del artificio o modo de dividir (que es la segunda intención de la división) pertenece al lógico tratar de toda división, porque ya en la física ya en la metafísica tal división es modo de saber, y se hace de modo artificioso. Como también la definición o física o metafísica pertenece al lógico, porque trata del artificio y de la intención de todas ellas.
Inquirirás tercero si la división puede entregarse por términos negativos o contradictorios, p. ej.: El animal otro hombre, otro no-hombre?
Niegan algunos, tanto porque tal división nada nos notifique, pues el miembro negativo nada notifica, sino que puramente niega. Tanto también porque lo dividido en cualquier miembro ha de subentenderse y ser participado por los dividentes. El «no-hombre», empero, no participa la razón de animal, porque más ampliamente se extiende «no-hombre» que animal.
HA DE DECIRSE, CON TODO, que la antedicha división es artificiosa y según las reglas lógicas. Se prueba, porque en la buena división los miembros deben ser opuestos entre sí, de otro modo no se separarían por diferencias, sino que o serían lo mismo o disparatados; no es, empero, necesario que se opongan relativamente o contrariamente; ergo pueden oponerse contradictoriamente. Se confirma: Esta es buena división: El hombre otro vidente, otro ciego; el aire otro tenebroso, otro lúcido; el animal otro racional, otro irracional, de los cuales un miembro es negativo o privativo, y con todo por uso común están recibidas. Ergo.
A las razones de dudar se responde que el miembro negativo no se toma en absoluto, sino como cayendo sobre tal dividido y restringido a aquel; y así no se extiende más ampliamente que su dividido. De donde cuando digo: El animal otro hombre, otro no-hombre, «no-hombre» no se entiende en absoluto y en toda su latitud, sino por el animal que no es hombre, lo cual no se extiende más ampliamente que el animal como tal. Del mismo modo en «irracional» se subentiende animal, no empero irracional en absoluto, como se halla en la piedra. Y así el miembro negativo en cuanto adyacente a tal dividido algo notifica y manifiesta, a saber todo animal irracional, el animal bruto, etc.
EN CONTRA: El género se divide rectamente por diferencias, como el animal otro racional, otro irracional, y con todo el género no se predica de las diferencias; ergo no debe subentenderse lo dividido en los miembros dividentes.
Se responde que el género no se divide en diferencias, sino que por diferencias se divide en especies; de las especies, empero, se predica el género. Y así cuando se divide el animal otro racional, otro irracional, se subentiende allí: otro es animal racional, otro animal irracional, que son especies.
INSTARÁS: En la partición por la que la cosa se divide en partes integrales lo dividido no puede predicarse de los dividentes, porque lo dividido es el todo, los dividentes son partes, y el todo no se predica de la parte. En la división también accidental el accidente no se predica de los sujetos mismos ni el sujeto de los accidentes, porque no se identifica. Ergo.
Se responde que en el primer caso no se predica lo dividido de las singulares partes, sino que las singulares participan algo del todo, no por predicación, sino por dependencia de aquel. En el segundo caso lo dividido se predica de los dividentes, a saber de los sujetos accidentalmente, y allí el accidente se identifica con el sujeto y al contrario, porque se significa el accidente en concreto, y así no dice sola la forma, sino el que tiene la forma, y tal que tiene se identifica con el sujeto. De donde Divo Tomás 1. p. q. 13. art. 12 c. dice que el hombre y el blanco son lo mismo en el sujeto, pero diferencian por razón, esto es, por forma y quididad.
Inquirirás cuarto si la división análoga se incluye en este modo de saber.
Algunos niegan diciendo que en la división análoga no se da dividido en el que convengan los miembros dividentes, sino solo el nombre, ni se dan diferencias por las que se haga la división.
NO OBSTANTE HA DE RESPONDERSE AFIRMATIVAMENTE, porque la división análoga es artificiosa y pertenece al modo de saber, por esto que los miembros dividentes se distinguen realmente entre sí, como Dios y la criatura, el accidente y la substancia. Y convienen en algún uno no simpliciter o con unidad unívoca, sino proporcional y análoga. Y aunque el análogo no tenga diferencias, tiene, con todo, modos por los que puede dividirse. Lo cual basta para el modo artificioso de dividir, porque requiere alguna ordenación al hacer la división, y toca al lógico.
Inquirirás último si algo puede dividirse con varias divisiones esenciales, o si toda división debe ser de tal modo adecuada que agote totalmente lo dividido y no deje lugar a otra división.
SE RESPONDE que cuando algo se divide según aquello por lo que último e indivisiblemente se constituye en su esencia, no admite sino una división esencial. Si, empero, concurren varias formalidades, de las cuales cualquiera es participable de diverso modo, entonces podrá dividirse con varias divisiones esenciales, inadecuadas, con todo. Así la ley humana en D. Tomás 1. 2. q. 95. art. 4. acepta diversas divisiones por parte de los diversos principios de los que procede y de los diversos fines que mira. También los pecados se dividen específicamente en carnales y espirituales, y por esto, que sean contra Dios y contra el prójimo. De lo cual y de esta doctrina en el lugar cit. y 1. 2. q. 72. art. 2. et 4., e infra tratando de las divisiones de la proposición.