Cursus Philosophicus Thomisticus, Prima Pars Artis Logicae
John of St. Thomas (1589–1644)
First published 1930
Prima pars artis Logicae (formal logic) of the Cursus Philosophicus Thomisticus of John of St. Thomas (Joannes a Sancto Thoma), from the Reiser edition (Marietti, Turin, 1930), Reiser tomus I, pars prima.
Praefatio I: Praefatio
Praeludium I: QUO PROPONITUR DIALECTICAE DISPUTATIONIS EXERCITIUM ET PRAXIS
Praeludium II: ARTIS LOGICAE DIVISIO, ORDO, NECESSITAS
Liber I: DE HIS, QUAE SPECTANT AD PRIMAM OPERATIONEM INTELLECTUS
Caput I: DEFINITIO TERMINI
Caput II: DEFINITIO ET DIVISIO SIGNI
Caput III: DE QUIBUSDAM DIVISIONIBUS TERMINORUM
Caput IV: DE ALIIS DIVISIONIBUS TERMINORUM
Caput V: DE NOMINE
Caput VI: DE VERBO
Liber II: DE HIS, QUAE PERTINENT AD SECUNDAM OPERATIONEM INTELLECTUS
Caput I: DE ORATIONE IN COMMUNI ET EIUS DIVISIONE
Caput II: DE MODO SCIENDI
Caput III: DE DEFINITIONE
Caput IV: DE DIVISIONE
Caput V: DE ARGUMENTATIONE
Caput VI: DE PROPOSITIONE SIVE ENUNTIATIONE
Caput VII: DE DIVISIONIBUS PROPOSITIONIS
Caput VIII: DE MATERIA PROPOSITIONUM
Caput IX: DE PROPRIETATIBUS PROPOSITIONIS ET QUO ORDINE TRACTANDÆ SUNT
Caput X: DE SUPPOSITIONE
Caput XI: DE DIVISIONIBUS SUPPOSITIONIS
Caput XII: REGULAE SUPPOSITIONIS
Caput XIII: DE RELATIVIS
Caput XIV: DE AMPLIATIONE, RESTRICTIONE, ALIENATIONE
Caput XV: DE APPELLATIONE
Caput XVI: DE OPPOSITIONE
Caput XVII: DE CONDITIONIBUS REQUISITIS AD SPECIES OPPOSITARUM PROPOSITIONUM ET REGULIS COGNOSCENDI IPSAS OPPOSITIONES SPECIALES
Caput XVIII: DE AEQUIPOLLENTIA PROPOSITIONUM
Caput XIX: DE CONVERSIONE PROPOSITIONUM
Caput XX: DE MODALIBUS
Caput XXI: DE QUANTITATE, QUALITATE, OPPOSITIONE ET AEQUIPOLLENTIA MODALIUM
Rotuli I: ROTULI COMPOSITARUM MODALIUM
Rotuli II: ROTULI DIVISARUM CONSTANTIUM DICTO DE TERMINO COMMUNI
Caput XXII: DE REDUCTIONE MODALIUM AD SUAS DE INESSE
Caput XXIII: DE HYPOTHETICIS PROPOSITIONIBUS
Caput XXIV: DE EXPONIBILIBUS
Liber III: DE TERTIA OPERATIONE INTELLECTUS
Caput I: DE CONSEQUENTIA ET DIVISIONE EIUS
Caput II: DE INDUCTIONE
Caput III: DE ORDINE ET MODO RESOLVENDI TERMINOS PER ASCENSUM ET DESCENSUM
Caput IV: DE SYLLOGISMO EIUSQUE MATERIA ET FORMA
Caput V: DE DIVISIONE SYLLOGISMI PENES MATERIAM ET FORMAM
Caput VI: EXPLICANTUR OMNES TRES FIGURAE ET MODI SYLLOGISMORUM
Caput VII: DE REDUCTIONE SYLLOGISMORUM IMPERFECTORUM AD PERFECTOS
Caput VIII: DE SYLLOGISMO EXPOSITORIO
Caput IX: DE MODO INVENIENDI MEDIUM
Caput X: DE PRINCIPIIS, QUIBUS INNITITUR TOTA ARS SYLLOGIZANDI
Caput XI: QUIBUS PRINCIPIIS UNIVERSALITER INNITITUR BONITAS CONSEQUENTIAE
Caput XII: DE PRINCIPIIS DEFECTUUM MALAE CONSEQUENTIAE
Caput XIII: DE DEFECTIBUS IN PARTICULARI
Circa I: CIRCA SYLLOGISMUM.
Defectus I: DEFECTUS COMMUNES.
Caput XIV: DE FALLACIIS
Liber IV: SEQUUNTUR QUAESTIONES DISPUTANDAE AD ILLUSTRANDUM DIFFICULTATES ALIQUAS HUIUS TEXTUS
Quaestio I: DE TERMINO
Articulus I: UTRUM RECTO ORDINE DOCTRINAE INCIPIAT DIALECTICA A TERMINO
Articulus II: UTRUM SIT BONA DEFINITIO TERMINI ENUNTIATIVI, ET IN QUO EIUS FORMALITAS CONSISTAT
Articulus III: UTRUM DEFINITIO TERMINI SYLLOGISTICI BONA SIT, ET QUAE EIUS FORMALITAS
Articulus IV: QUOD SIT DEFINITUM TERMINI, ET PRO QUO SUPPONAT
Articulus V: UTRUM VOCES SIGNIFICENT PER PRIUS CONCEPTUS AN RES
Articulus VI: UTRUM TERMINUS HABEAT ALIQUAM DIVISIONEM ESSENTIALEM
Quaestio II: DE NOMINE
Articulus I: QUOMODO INTELLIGENDA SIT ILLA PARTICULA: „CUIUS NULLA PARS SIGNIFICAT SEPARATA”
Articulus II: UTRUM NOMEN INFINITUM RECTE EXCLUDATUR A RATIONE NOMINIS
Articulus III: UTRUM CASUS OBLIQUI RECTE EXCLUDANTUR A RATIONE NOMINIS
Quaestio III: DE VERBO
Articulus I: QUID SIT SIGNIFICARE CUM TEMPORE ET ABSOLVI A TEMPORE
Articulus II: UTRUM VERBUM POSSIT INFINITARI INTRA PROPOSITIONEM
Quaestio IV: DE ORATIONE ET MODO SCIENDI
Articulus I: UTRUM SIT BONA DEFINITIO ORATIONIS ET QUID SIT EIUS DEFINITUM
Articulus II: UTRUM DEFINITIO DEFINITIONIS RECTE SIT TRADITA
Articulus III: UTRUM DEFINITIO DIVISIONIS ET EA, QUAE AD DIVISIONEM PERTINENT, RECTE TRADANTUR
Quaestio V: DE ENUNTIATIONE
Articulus I: IN QUO CONSISTAT RATIO ENUNTIATIONIS, UT ABSTRAHIT A CATEGORICA ET HYPOTHETICA
Articulus II: UTRUM ENUNTIATIO CATEGORICA SIT ALIQUA SIMPLEX QUALITAS ET CONCEPTUS IN MENTE, VEL COMPOSITA FORMALITER
Articulus III: UTRUM DIVISIO IN HYPOTHETICAM ET CATEGORICAM SIT ESSENTIALIS ET UNIVOCA
Articulus IV: UTRUM DIVISIONES IN AFFIRMATIVAM ET NEGATIVAM, IN UNIVERSALEM ET PARTICULAREM, SINT BONAE ET ESSENTIALES
Quaestio VI: DE SUPPOSITIONE ET ALIIS PROPRIETATIBUS PARTIUM ENUNTIATIONIS
Articulus I: UTRUM DEFINITIO SUPPOSITIONIS SIT BONA
Articulus II: UTRUM SUPPOSITIO IMPROPRIA REPERIATUR IN CONCEPTU MENTIS ULTIMATO
Articulus III: QUAE SINT NOTANDA CIRCA ALIAS SPECIES SUPPOSITIONIS ET PROPRIETATES LOGICALES
Articulus IV: UTRUM REGULAE APPELLATIONIS TRADITAE IN TEXTU VERAE SINT
Quaestio VII: DE OPPOSITIONE ET CONVERSIONE PROPOSITIONUM
Articulus I: UTRUM OPPOSITIO CONTRADICTORIA SIT MAXIMA INTER OMNES OPPOSITIONES
Articulus II: UTRUM DARI POSSINT ALIQUAE CONTRADICTORIAE, QUAE SIMUL SINT VERAE AUT FALSAE
Articulus III: UTRUM REGULAE CONVERSIONIS SINT RECTE ASSIGNATAE
Quaestio VIII: DE CONSEQUENTIA ET SYLLOGISMO
Articulus I: UTRUM RECTE ASSIGNETUR DIFFERENTIA INTER CONSEQUENTIAM BONAM ET MALAM
Articulus II: UTRUM INDUCTIO SIT CONSEQUENTIA FORMALIS
Articulus III: UTRUM CONCLUSIO SIT DE ESSENTIA SYLLOGISMI, AN SOLUM PRAEMISSAE
Articulus IV: UTRUM SYLLOGISMUS RECTE DIVIDATUR IN PERFECTUM ET IMPERFECTUM
Appendix I: AD SECUNDAM PARTEM SUMMULARUM
Quaestio I: DE TERMINO
Articulus I: UTRUM RECTO ORDINE DOCTRINAE INCIPIAT DIALECTICA A TERMINO
Articulus II: UTRUM SIT BONA DEFINITIO TERMINI ENUNTIATIVI ET IN QUO EIUS FORMALITAS CONSISTAT
Articulus III: UTRUM VOCES SIGNIFICENT PER PRIUS CONCEPTUS AN RES
Articulus IV: UTRUM TERMINUS HABEAT ALIQUAM DIVISIONEM ESSENTIALEM
Quaestio II: DE NOMINE
Articulus I: QUOMODO INTELLIGENDA SIT ILLA PARTICULA: „CUIUS NULLA PARS SIGNIFICAT SEPARATA”
Articulus II: UTRUM NOMEN INFINITUM SIT NOMEN
Articulus III: UTRUM CASUS OBLIQUI RECTE EXCLUDANTUR A RATIONE NOMINIS
Quaestio III: DE VERBO
Articulus I: QUID SIT SIGNIFICARE CUM TEMPORE ET ABSOLVI A TEMPORE
Articulus II: UTRUM VERBUM INFINITARI POSSIT INTRA PROPOSITIONEM
No hablamos del verbo cuando se tiene en fuerza de nombre, como cuando digo: «Correr es no descansar»; entonces, en efecto, puede infinitarse como también los demás nombres; sino del verbo cuando ejerce la razón de cópula. Y consiste la dificultad en esto: Si la negación puede afijarse tan sutilmente al verbo intra de la proposición que infinite su significación y no efectúe el ejercicio de copular, que es lo propio del verbo intra de la proposición. Si, en efecto, la negación afecta al verbo en cuanto cópula, la proposición será negativa y el verbo negado, no infinitado, porque la negación cuando infinita consume toda su fuerza intra del término al que se afija, de modo que no pasa a otro término, como cuando digo: «No-hombre es no-racional», donde la primera negación no pasa ultra de su término; de otro modo negaría el verbo y no sería proposición afirmativa. Si ergo la negación afecta al verbo tanto cuanto a la significación como cuanto a la cópula, lo vuelve negado, no infinitado. Y así el dudo consiste en ver si puede afectar la significación del verbo y no la copulación o el ejercicio de unir.
LA CONCLUSIÓN ES: El verbo intra de la proposición no puede infinitarse, sino que, apuesta la negación, se niega; bien, empero, extra de la proposición.
Así santo Tomás expresamente 2. Periherm. lect. 1.1 diciendo: «La negación que afecta al verbo intra de la proposición remueve el verbo de algo y así hace enunciación negativa, lo cual no acontece por parte del nombre; pues la enunciación no se vuelve negativa sino por esto, que se niega la composición que se importa en el verbo, y por eso el verbo infinito puesto en la enunciación se hace verbo negativo». ¿Qué más expreso?
CON RAZÓN SE PRUEBA LA PRIMERA PARTE: El verbo intra de la proposición tiene razón de cópula y ejerce el oficio de unir; ergo la negación que afecta al verbo intra de la proposición lo niega y no lo infinita.
Se prueba el consecuente: La negación que afecta a la unión la destruye y vuelve negativa la proposición (que la proposición sea negativa no es otra cosa que que los extremos se remuevan entre sí y que la unión de ellos, que ejerce el verbo, se disuelva y se destruya por la aposición de la negación). Ergo por esto mismo de que la negación afecte al verbo intra de la proposición, intra de la cual ejerce el oficio de unir, lo niega y no lo infinita.
Dirás que la negación afecta a la significación del verbo, no al oficio de unir o a la razón de cópula, y así infinita, no niega. En contra: O la negación afecta al verbo solo cuanto a la significación y no cuanto al oficio de unir, o afecta al verbo cuanto a uno y otro. Si esto segundo, se niega el verbo y toda la proposición se vuelve negativa, porque destruye el oficio de unir y se remueven los extremos. Lo primero no puede hacerse, porque la negación que afecta a la significación del verbo no puede dejar la unión afirmada, sino que es necesario invadirla también y destruirla. Se prueba: Dame un verbo infinito: ¿acaso aquella infinitación no vuelve el significado del verbo en su opuesto negado y quitado? Esto, en efecto, es infinitarse. Ergo por fuerza de tal infinitación no puede reservarse la cópula afirmada. Consta el consecuente, porque la negación debe significarse como que remueve e indetermina la forma positiva; ergo de cualquier modo que se aplique al verbo, significando remueve. Ergo permanece firme la razón de D. Tomás: que porque en la proposición «la negación remueve el verbo de algo, hace enunciación negativa» y así el verbo no puede infinitarse.
Decir, empero, que la negación infinitará el verbo cuanto a la significación y negará cuanto a la razón de cópula implica, porque entonces la misma negación se tendría negantemente e infinitantemente, en lo cual es manifiesta la repugnancia; porque como infinitante hace un concepto simple e incomplexo con el término infinitado, como negante debe tener concepto distinto y complexo con la cosa negada (como arriba se ha dicho). No puede, empero, una única negación pertenecer a la vez al concepto complexo y al incomplexo respecto de la misma cosa.
La SEGUNDA PARTE DE LA CONCLUSIÓN, que extra de la proposición el verbo pueda infinitarse, consta de lo dicho, pues extra de la proposición no se tiene en fuerza de copulante. Lo cual también enseña el Santo Doctor 1. Periherm. lect. 5. § Excluye algunas cosas.2
SE RESUELVEN LAS OBJECIONES.
Primero se objeta: El verbo infinitado aún intra de la proposición significa con tiempo, ergo significa uniendo.
El antecedente es de Aristóteles, cap. del Verbo.3 Y se prueba porque tal verbo es declinable por pretérito y futuro.
Se prueba el consecuente: El verbo tiene que sea unión por esto, que signifique con tiempo; ergo donde significa con tiempo significa uniendo. — El antecedente consta, porque ninguna partícula hay en la definición del verbo que explique que el verbo sea unión, sino „significar con tiempo”. Pues como esto es significar a modo de acción, de flujo o de movimiento, y la acción o el movimiento como se apoyan en dos términos, „a quo” y „ad quem”, el verbo que así significa se indica que se apoya en dos extremos y que es cópula de ellos.
Se confirma: Esta es buena consecuencia: «Pedro tiene el no correr, ergo Pedro no corre»; ergo en el consecuente «no corre» se infinita. Se prueba el consecuente: Si no se infinita, sino que se niega, es mala la consecuencia, porque se arguye en ella de lo no distribuido a lo distribuido, y se instancia con el caso en que Pedro corra y dispute; entonces, en efecto, el antecedente es verdadero, a saber: Tiene el no correr, esto es, disputar; el consecuente, empero: «Ergo no corre», es falso, tomado «no» negantemente, porque su contradictoria es verdadera: Pedro corre. Ergo debe tomarse infinitantemente en el consecuente.
SE RESPONDE al argumento: Se distingue el antecedente: El verbo significa con tiempo etc. removiendo y quitando la forma que vuelve negada e indeterminada, se concede; poniendo alguna forma determinada, se niega. Ergo significa uniendo, se distingue: uniendo positivamente, se niega; remotamente, se concede. Y así efectúa proposición negativa, porque para que sea afirmativa se requiere que una determinadamente y aplique algo, no empero que removiendo quite el significado del verbo, porque así también lo removerá del sujeto si se le aplica, lo cual es negar, no infinitar. Y así se explica Aristóteles cuando dijo: «El verbo infinito consignifica el tiempo y siempre es de algo», esto es, como explica allí el Santo Doctor,4 «es nota de las que se predican», que signifique el tiempo y sea nota no aplicando y uniendo, sino indeterminando y removiendo, e intra de la proposición solo negando.
A la confirmación se responde que aquella consecuencia es mala, y nada contra nosotros se infiere de ahí. Si empero «no correr» se toma en el antecedente negantemente, la consecuencia es buena, pero nada prueba, porque no se infinita el verbo.
Se objeta segundo: Esta consecuencia hizo Aristóteles 1. Poster. lect. 23. en D. Tomás:5 «Las estrellas fijas no centellean; ergo están cerca de nosotros». Pero la menor no puede ser de verbo negado; ergo es de verbo infinitado. Se prueba la menor: Si fuera de verbo negado, sería menor negativa, y consiguientemente inferiría conclusión negativa, no afirmativa.
SE RESPONDE que Aristóteles no formó así aquel silogismo, sino como allí dice santo Tomás, cuando dice: «Fórmese, pues, el silogismo así: Todo no-centelleante está cerca, los planetas son no-centelleantes, ergo están cerca, donde en una y otra premisa „no centellear” se toma infinitantemente. Y aunque Aristóteles hubiera dicho: „Los planetas no centellean”, debería inteligirse equivalentemente, esto es, son estrellas que no centellean, o son no-centelleantes».
Último se arguye: El verbo oblicuo también intra de la proposición tiene razón de verbo, ergo también el verbo infinito.
SE RESPONDE que la razón es dispar, como dice santo Tomás 2. Periherm. lect. 1.,6 porque el verbo oblicuo puede copular los extremos en la proposición al menos de pretérito y de futuro, porque solo cae del verbo cuanto a la significación del tiempo presente, no empero cuanto a la indeterminación de la acción o a la razón de cópula. Pues ningún verbo de tiempo, salvo el verbo de tiempo presente de indicativo, significa la acción en cuanto en el hacerse, sino en cuanto que ha de hacerse de futuro o ya hecha de pretérito, y por eso se dicen caer de la razón propia del verbo, que consiste en significar la acción o el movimiento en cuanto en el hacerse. El infinito, empero, por la infinitación pierde o tiene impedida la copulación positiva y determinada, que se funda en la significación de una acción determinada, como se ha dicho. Puede, empero, el verbo infinito en fuerza de nombre como predicado y sujeto componer la proposición, pero no copulando positivamente. Y cuando se toma en fuerza de nombre no muda la significación no significando con tiempo, sino que muda la acepción, porque se acepta como predicado o sujeto, lo cual también en el verbo no infinitado se requiere, como cuando digo: «Correr es moverse».