Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. «Secundum communem loquendi modum (ait s. Thomas 1ª 2ae q. CX, a. 1) tripliciter gratia accipi consuevit: uno modo pro dilectione alicuius, sicut consuevimus dicere quod iste miles habet gratiam regis, idest rex habet eum gratum: secundo sumitur pro aliquo dono gratis dato, sicut consuevimus dicere: hanc gratiam facio tibi: tertio modo sumitur pro recompensatione beneficii gratis dati, secundum quod dicimus agere gratias beneficiorum.» Addi potest alia significatio eiusdem nominis, prout scilicet significat id quod amorem allicit, nempe rei vel personae pulchritudinem, venustatem. Patet has significationes esse connexas. Nobis sermo est de gratia secundum alteram significationem indicatam a s. Thoma, quatenus nimirum ea intelligitur bonum aliquod alteri collatum; quod quidem ut sit gratia requirit conditiones in thesi enunciatas. Ut ergo definitio explicetur; beneficium est res vel actio in alterius commodum aut utilitatem posita. Benevolentia est amor, quo alteri bonum volumus. Porro si ratio habeatur animi, quo beneficium confertur, non uno tantum modo potest quis agere aut aliquid facere in bonum alterius: potest enim invitus, potest sponte et hoc vel ex amore tantummodo sui, qui est amor concupiscentiae, aut ex amore illius, cui beneficium confertur, qui est amor amicitiae aut benevolentiae. Advertendum porro aliud esse alteri cum benevolentia benefacere, aliud ex benevolentia. Dicimur enim benefacere ex benevolentia, cum amor benevolus est ratio cur bonum alteri conferamus; si tantum concomitanter se habet hic amor, erit beneficium solum cum benevolentia collatum. In definitione autem verba ex benevolentia ita accipiuntur, ut benevolentia sit ratio benefaciendi.

II. Veram benevolentiam potest esse, ratio benefaciendi vel inadaequata vel adaequata. Est ratio inadaequata, cum praeter illam, motivum aliud est benefaciendi, quatenus nempe bonum, quod confertur, aliquo modo debetur, ut contingere potest in collatione bonorum ex iustitia distributiva, vel etiam simpliciter debetur (sive directe debeatur illi cui bonum confertur, sive alteri qui exigit ut illud bonum alicui conferatur), ita tamen ut cum physice liberum sit homini non facere quod debet, ex amore trahatur ad exsolvendum debitum. Benevolentia est adaequata ratio, cum e contrario amor benevolus est tota ratio cur quis bonum alteri conferat; ita ut nullo modo debeatur bonum vel illi, cui reapse confertur, vel alteri, qui exigere possit ut illud bonum alii conferatur, nisi haec ipsa exigentia orta sit ex gratuita aliqua donatione. Quae quidem duo significantur cum dicitur citra exigentiam eius cui confertur: nam cum quis alicui benefacit, quia alter ius habet ut illi ab eo benefiat, beneficium confertur non tantum ei qui re bonum accipit, sed et alteri qui illud exigit. Porro tum proprie dicitur aliquid ex benevolentia conferri, cum benevolentia est adaequata ratio collationis; ita ut ex qua parte aliquid non ex benevolentia confertur, neque ex ea sit gratia.

Quocirea duo sunt elementa, quibus conceptus gratiae absolvitur, beneficium et gratuita benevolentia, illud ut materia, haec tanquam forma se habet.

III. Iam vero hunc esse proprie conceptum illius rei, quae a latinis gratia, a graecis χάρις, ab hebraeis חֵן et חִנָּם dicitur, cum his verbis significatur id quod ab altero alteri confertur, constat usu communi tum profano tum sacro.

Usus profani testis est Aristoteles. Ita enim II Rhetor. c. 7. definit gratiam: «ἔστι δὲ χάρις, καθ᾽ ἣν λέγεται χάριν ἔχειν τῷ δεδωκότι, ἵνα ἐκείνου ἕνεκα, ἀλλ᾽ οὐχὶ αὑτοῦ τὸ ποιοῦν, ἀλλ᾽ ἵνα ἐκείνῳ τι μέγα ᾖ, ἢ φθάνει δεόμενος, ἢ ἐν τοῖς τοιούτοις, ὁμοίως, ἢ φίλων». «ἔστι δὲ ἡ χάρις ἡ δι’ ἣν ὁ ἔχων χάριν λέγεται παρέχειν τῷ δεομένῳ, οὐ δι’ ἄλλο τι, οὐδ’ ἵνα τι προσγένηται τῷ παρέχοντι, ἀλλ’ ἵνα ἀγαθόν τι ᾖ τῷ παρεχομένῳ. μεγάλη δὲ ἡ χάρις ἔσται, ἐὰν διδῶται σφόδρα δεομένοις ἢ ἐὰν μεγάλα καὶ δυσχερῆ παρέχηται ἢ ἐν τοιούτοις κακοῖς ἢ ἐὰν ὁ εὐεργετῶν ᾖ μόνος ἢ πρῶτος ἢ μάλιστα εὐεργετῇ.»¹

Usus sacri testes damus Augustinum et Thomam: quorum hic 1a 2ae q. CXI a. 1. ad 2m haec habet: «Gratia, secundum quod gratis datur, excludit rationem debiti. Potest autem intelligi duplex debitum, unum quidem ex merito proveniens, quod refertur ad personam, cuius est agere meritoria opera… Aliud est debitum secundum conditionem naturae: puta si dicamus, debitum esse homini quod habeat rationem et alia quae ad humanam pertinent naturam… Dona naturalia carent primo debito, non autem carent secundo. Sed dona supernaturalia utroque debito carent et ideo specialius sibi nomen gratiae vindicant.» Augustinus autem De Gestis Pelagii c. 14. ait: «Ipsum gratiae nomen et eius nominis intellectus aufertur, si non gratis datur, sed eam qui dignus est accipit… Quisque dignus est, debitum est ei: si autem debitum est, gratia non est; gratia quippe donatur, debitum redditur. Gratia ergo donatur indignis, ut reddatur debitum dignis.» Hanc porro acceptionem gratiae universa Ecclesia suo suffragio probavit, dum errorem proscripsit Pelagianorum gratiam Dei secundum merita nostra dari, quae sententia reprobata ideo est, quia si propter merita datur, iam non est gratia.

Quae omnia confirmantur usu biblico. Nomine enim gratiae significatur 1) beneficium ipsum Act. XI, 17. Rom. I, 5. 2) benevolentia sive favor illius, a quo beneficium accipitur atque hue spectat ea phrasis qua χάρις dicitur invenire gratiam coram aliquo Gen. VI. 7. 8. XXXIX, 1.-4. Esther. II, 17. tum 3) benevolentia gratuita ut debitum excludatur, Rom. IV, 4. XI, 6: Ephes. II. 7. 8. 9. Cf. usum adverbi חִנָּם gratis Gen. XXIX, 15: Exod. XXI, 2. 11: 2 Sam. XXIV, 24.

IV. Manifestum est ergo usu nedum profano, sed sacro, cum gratia dicitur, eâque significatur id, quod ab altero alter accipit, significari reapse beneficium ex gratuita benevolentia collatum. Haec proinde est ratio formalis gratiae, ut gratis nempe citra ullam exigentiam alterius, donum ex animo benevolo conferatur; ita ut aliquod beneficium eatenus dicatur gratia, quatenus gratis confertur et quo major est ratio gratuiti; eo magis sit gratia; etsi forte maius non sit in ratione boni. Quare etsi in biblica et ecclesiastica loquendi ratione dicatur gratia etiam id quod nostris meritis rependitur, vel quod propter merita Christi nobis datur, ideo tamen gratia dicitur, quatenus in eo ratio gratuiti erga nos saltem locum habet.

V. Solet a scholasticis definiri gratia donum gratis datum. Idem exprimi hac definitione quod praecedenti, liquet argumento extrinseco; nam scholastici omnes gratiam, quam definiunt, volunt prorsus gratuitam ex sola benevolentia Dei hominibus profectam. Sed et argumento intrinseco id patet, analysi nempe instituta terminorum. Sane qui dicit donum, dicit proprie beneficium aliquod quod sponte et nulla necessitate datur, ut monet Petavius loco in nota superiore citato, beneficium nimirum, cuius collationis ratio est sola benevolentia donantis. Attamen quia et donum appellari identidem solet, quod propter meritum aliquod confertur, ut ratio meriti excludatur disserte, additur gratis datum, h. e. citra ullam exigentiam eius, cui confertur et idcirco ex benevolentia gratuita collatum. Unde Augustinus Tr. III. in Ioann. n. D. » Quid est gratia? gratis data, quid est gratis data? donata, non reddita.« Ineptus vero esset qui hanc definitionem fastidiret, quia gratia per tò gratis explicatur, quod perinde esse videtur. Conceptus enim, qui subest tò gratis determinatus est magis ex usu communi loquendi quam conceptus, qui per simplex vocabulum gratia exprimitur ac notio indebiti seu collati citra ullum meritum liquidius apparet in τῇ gratis quam in τῇ gratia. Quo factum est ut Pelagiani, quamvis non abhorrerent ab appellandis quibusdam divinis muneribus nomine gratiae, negarent tamen hanc gratiam gratis dari, sed contenderent gratiam Dei secundum merita dari; Patres vero e contrario tuerentur gratiam Dei gratis dari.

COROLL. I. Principium igitur gratiae est benevolentia eaque actuosa, quae scilicet in dona se diffundit. Hinc prima gratia est ipsa benevolentia. Ut enim ait s. Thomas I. p. q. XXXVIII, a. 2. „Ratio gratuitae donationis est amor, ideo enim damus gratis alicui aliquid, quia volumus ei bonum. Primum ergo, quod damus ei, est amor, quo volumus ei bonum." Cum enim amor sit ad alterum et in bonum alterius, merito dicitur quod amor amantis datur amato. Ergo benevolentia est primum donum sive prima gratia quae us datur, quibus benefacimus. Cui quidem dono cum competat non quidem efficienter esse ex benevolentia, sed formaliter esse ipsam benevolentiam rationemque in se ipsa continere cur alteri detur, est profecto potissimum donum, spectata ratione formali gratiae.

COROLL. II. Cum divina benevolentia, quae est fons ceterorum donorum, quibus creaturas suas locupletavit Deus, sit aeterna, aliqua Dei gratia est aeterna.

Nota. Tradituris divisiones gratiae divinae incipiendum esset a prima divisione, quae est in gratiam increatam et creatam: verum cum de gratia increata, quae est Spiritus S. totaque Trinitas, habeatur data opera sermo in Tractatione de ss. Trinitate; ut compendium temporis faciamus et quae tractationis nostrae propria sunt, tantummodo persequamur, eam heic libenter praeterimus. Partitiones praecipuas vocamus eas, quae veluti summa genera complectuntur, ad quae ceterae revocari possunt et debent.

I. Bona naturalia sunt tum ipsa natura tum quae naturam consequuntur et ab ea exiguntur atque omnia, quae horum ordine continentur (De Deo Creant. Th. XXXI). Jam vero constat huiusmodi bona a Patribus simpliciter honestari appellatione gratiae. Sane gratia Dei dicitur lumen naturale rationis, sive imago Dei, quam homo, ut rationalis est, gerit (Athanasius De Incarn. c. 12. Epiphanius ad Joannem hierosolym. ep. CX. inter opera Hieronymi qui eam interpretatus est), gratia Dei dicitur immortalitas, qua fruuntur Spiritus, qui incorruptibiles quidem sunt ac immortales, sed secus ac Deus; quippe iste a se, illi a Deo libere creante habent ut tales sint (Sophronius hierosolym. in literis synodicis lectis in Conc. VI. Act. XI. Hieronymus Dialogo II. cont. Pelag. n. 7) ac generatim gratia dicitur quidquid hominibus inest secundum esse et naturam (Damascenus De Fide II. 12).

Inde est quod Ecclesia in liturgia publicisque suis precibus postulat a Deo nedum bona supernaturalia, sed et naturalia, cuiusmodi sunt salus corporis, aversio pestilentiae, famis, tempestatum, pluvia, aut serenitas aeris, victoria in bello et similia atque ita a Deo haec flagitat, ut divinam indulgentiam, misericordiam, pietatem exoret Deoque gratias agat, cum ea obtinuerit.

Quid quod Providentia Dei, quae omnia regit, ab auctore Sapientiae XVI, 25 dicitur παντοτρόφος ἀρετῇ et a vulgato interprete redditur omnium nutrix gratia?

Hanc doctrinam disserte testati sunt quinque Africani Praesules Aurelius, Alipius, Augustinus, Evodius, Possidius literis iis, quas in causa pelagiana ad Innocentium dederunt: «Etsi quadam (aiunt) non improbanda ratione dicitur gratia Dei, qua creati sumus, ut non nihil essemus neque ita essemus aliquid ut cadaver, quod non vivit et arbor, quae non sentit et pecus, quod non intelligit, sed homines, qui essemus et viveremus et sentiremus et intelligeremus et de hoc tanto beneficio creatori nostro gratias agere debeamus: unde merito et ista gratia dici potest, quia non praecedentium aliquorum operum meritis, sed gratuita Dei bonitate donata est: alia est tamen, qua praedestinati vocamur, justificamur, glorificamur.»

II. Constat idem ratione, quam Africani Episcopi quoque indicaverunt. Etenim ut gratia sit, oportet ut sit beneficium aliquod sponte nulla necessitate collatum, quod nulla praeverterint merita, quae illud exigerent: atqui negari nequit huiusmodi esse donum creationis et generatim quidquid cum creatione naturae connectitur. Speciatim vero si considerentur singillatim dona naturalia, liquet plurima ex iis, praeter eam rationem communem quae inest creationi, specialem quoque rationem gratiae sibi vindicare. Sane naturalia diximus (De Deo Creat. l. c.) ea esse dona, quae a natura exiguntur ne frustra sit atque ca omnia proinde, quae eodem ordine perfectionis continentur ac illa, quae a natura exiguntur, quorum non sunt nisi amplificatio quaedam. Plurima enim ex iis quae naturae debentur, non continentur certo numero, sed in indefinitum se porrigunt. Iam vero 1) cum species quaevis gradus indefinitos in sua perfectione admittat, ut vis intellectiva quoad aciem ingenii, quisque singillatim ex his gradibus, non secus ac creatio naturae est indebitus supposita quoque creatione, ideoque gratiae rationem habet. 2) Ipsa amplificatio bonorum naturalium, quae per se necessaria non est, qualis se prodit e. g. in tot ac tam variis naturis inferioribus, quae in nostrum commodum sunt creatae, specialem habet rationem gratiae, neque enim ea amplitudo proprie debetur. 3) Plura quae naturae per se debentur, non debentur naturae concretae sive personae, eo quod aliquis ordo superior, cui natura vel personae subsunt, exigit ut hoc illae priventur; ita e. g. quamvis debita sit naturae integritas membrorum, sanitas organorum et huiusmodi, si tamen eae causae physicae concurrant, quae opus generationis perturbent, quae corpus male afficiant, necesse est vitium exsistere in corpore, ut leges physicae, quibus mundus regitur, in tuto maneant: quare si in aliqua persona eae causae ab aliis causis agere prohibeantur, id gratiae deputabitur. Imo 4) quamvis generatim ordo physicus, in quo humana natura versatur, debitus ei sit; quia tamen multipliciter poterat a Deo ordo physicus disponi, hic ordo praesens, qui libere electus est a Deo, ex quo tot beneficia hominibus obveniunt, prout haec beneficia consequuntur, quae in alio ordine, quem Deus potuisset eligere, non exsisterent, gratiae rursus rationem nanciscitur. Tandem 5) quamvis natura rationalis opus habeat auxiliis quibusdam, quibus suas facultates exerceat eaque proinde in genere exposcat, eadem tamen auxilia singillatim spectata quamdam gratuiti rationem sibi vindicant. Sane ut voluntas agat, necesse est ut in certis adiunctis versetur et ut cognitio intellectus praevertat: ut autem intellectus actu cogitet, necesse est ut aliquid ei occurrat quo determinetur ad actum; etsi vero generatim ab intellectu exigatur aliquid, quo determinetur, quod tamen hoc potius quam illud ei occurrat, quod haec potius quam illa sint adiuncta operationis, id ex Providentia pendet, quae libere hunc potius elegit ordinem rerum, quam alium. Adiuncta ergo ea, in quibus voluntas bene operatur, non operatura in aliis, occursus illius rei, quae cogitationem congruam seu opportunam ad bonum actum voluntatis determinat, inter divinas gratias sunt numeranda. Hanc porro veritatem ipse Philosophus vidit, cuius testimonium citat s. Thomas in Quodlib. I. a. 7. verbaque Philosophi exstant L. VII. Eudemiorum (si tamen eius est opus) c. 14. «De hoc dubitabit quis an fortuna huius sit causa, ut nempe cogitemus quod oportet et quando oportet et ita fortuna sit causa omnium, quippe quae causa est cogitationis et consilii. Non enim quis deliberat, eo quod prius deliberaverit se deliberare et hoc ipsum deliberavit. Sed est principium aliquod. Neque quis cogitat, quia cogitavit prius cogitare et hoc in infinitum. Non igitur cogitandi principium est mens neque deliberationis deliberatio. Quid aliud igitur nisi fortuna? ita ut a fortuna omnia pendeant, si est principium quoddam, extra quod non est aliud. Haec autem qua ratione talis est ut possit hoc facere? Nempe quod quaeritur hoc est: quodnam sit principium motus in anima. Manifestum profecto quod, quemadmodum in universo Deus, etiam et in illa principium motus Deus sit. Movet enim omnia quod in nobis exsistit divinum. Rationis vero principium non ratio, sed quid praestantius: quid vero praestantius vel ipsa scientia esse potest nisi Deus?»

Constat ergo in ipso ordine naturae locum esse pluribus divinis gratiis rationesque plures occurrere, cur Deum exoremus eique pro benefactis gratias agamus.

COROLLARIUM. Ex dictis sub n. 5) colligere licet quod non statim cum auxilii alicuius divini fit mentio, quo facultates nostrae adiuvantur, cogitandum est de aliquo auxilio supernaturali, ac si in ordine naturae nulla essent divina huiusmodi auxilia. Nam et in ordine purae naturae, si exstitisset, sua fuissent opportuna. auxilia naturalia, quibus homo ad assecutionem finis naturalis adiutus fuisset. Quare oeconomia Divinae Providentiae in eo ordine non fuisset tantum ea, quæ nunc est, detractis donis et auxiliis supernaturalibus; sed alia fuisset in subministratione opportunorum auxiliorum secundum exigentiam finis proprii illius status.

III. Donum supernaturale est perfectio, quae neque essentiam rei constituit neque ad essentiam rei necessario consequitur neque ab ea exigitur ne ipsa eiusque vires frustra sint, neque sub genere earum perfectionum continetur, quae a natura exiguntur: si autem id, quod simpliciter supernaturale est, prae oculis habeatur, est perfectio excedens perfectionem omnium bonorum naturalium. cf. De Deo Creant. Th. XXXI. cuius doctrinam hic supponimus. Supernaturale ergo est donum indebitum naturae ideoque gratuitum. Porro si comparentur dona naturalia cum supernaturalibus, evidens est1°) quod, quamvis dona quoque naturalia, ut diximus, gratia Dei censeri possint, potiori iure magisque proprie nomen gratiae sibi vindicant dona supernaturalia. Etenim quamvis in eo conveniant quod utraque a benevolo animo Dei proficiscantur, differunt tamen, sive ratio boni per se sive ratio gratuiti consideretur. Nam in donis supernaturalibus, si saltem ea spectentur, quae sunt simpliciter supernaturalia, ut adoptio, inhabitatio in nobis Spiritus S. beatitudo, Incarnatio etc. bonum maius est, cum sint dona secundum perfectionem maiora. Si vero in his bonis consideretur ratio gratuiti, haec licet animadvertere. a) Si inter dona naturalia spectetur ipsa natura, quae creatur, haec non est positive indebita alicui, cum nullum sit subiectum, cuius meritis non debeatur: sed tantum negative est indebita, quia non tenebatur Deus eam creare: unde in dono naturae ratio indebiti non est propria; nam indebitum dicit ordinem ad aliquid cui non debeatur; in creatione vero naturae deest terminus realis, cui ea possit dici indebita. At dona supernaturalia sunt positive indebita, referuntur enim ad naturam, cui accedunt et cui non debentur. Si b) spectentur dona ea naturalia, quae naturam consequuntur et ab ea exiguntur, ea excludunt quidem meritum ex operibus, non vero meritum naturae: at dona supernaturalia utrumque meritum excludunt, ut ex ipsa definitione constat. Cf. testimonium s. Thomae in Thesi praeced. Si c) spectetur amplitudo donorum naturalium, quae per se non debetur ac certus ordo ille naturalis providentiae, qui rursus debitus non est; haec tamen licet specifice non sint debita, sunt debita generice et continentur in eodem ordine earum perfectionum, quae sunt debitae naturae. At dona supernaturalia nec specifice nec generice debentur omninoque perfectionem excedunt earum rerum, quae sunt debitae naturae. Supernaturale ergo est positive indebitum, indebitum nedum meritis operum, sed et meritis naturae atque nec specifice nec generice debitum est. Itaque potiori iure magisque proprie gratia dicitur et est donum supernaturale; sive enim spectetur ratio beneficii, quod in perfectione collata consistit, sive spectetur ratio indebiti, utraque maior est in donis supernaturalibus. Unde Augustinus ait Serm. XI. De Verbis Apostoli: «Excepta illa gratia, qua condita est humana natura, haec enim Christianis Paganisque communis est, haec est maior gratia, non quod per Verbum homines creati sumus, sed quod per Verbum carnem factum fideles facti sumus.» Hinc est quod, ut idem Augustinus monet, cum nomen gratiae in Ecclesia simpliciter usurpatur, soleant bona supernaturalia, non naturalia intelligi: haec est enim gratia, quam in libris Dei legere et populis praedicare catholici antistites consuererunt (epist. cit. ad Innocentium) et gratia, quam commendat Apostolus non est ea qua creati sumus ut homines essemus, sed qua iustificati sumus, cum mali homines essemus (epist. CXCIV. ad Sixtum n. 8).»

IV. Verum quaestio esse potest an discrimen istud, quod in ratione gratiae intercedit inter dona naturalia et supernaturalia, sit tantum secundum gradus, quod innuere videtur Augustinus testimonio paulo ante citato, dicens hanc esse maiorem gratiam, an sit secundum speciem. Discrimen secundum speciem est discrimen secundum essentiam. Iam vero specifice certe differunt ea, quae sub una communi sive univoca sive analogica ratione ita se habent ut alteri insit nota positiva, quae determinat seu circumscribit ipsam rationem generis, alteri autem desit: sive ea specifice differunt quae sub communi ratione constant notis essentialibus diversis, sive utrinque positivis, ut sub ratione coloris viride et rubrum, sub ratione habitus moralis vitium et virtus: sive ex una parte positivis ex altera negativis, ut sub ratione animalis animal rationale et irrationale. Atqui si considerentur bona, quae pressiore sensu dicuntur naturalia h. c. debita naturae, quae nempe naturam supponunt, cui referuntur et ea comparentur cum supernaturalibus, liquet quod licet utraque quadam ratione sint gratiae, illis tamen est essentiale esse debitum naturae, istis esse indebitum: quae duae notae profecto essentialiter differunt. Idcirco haec saltem dona sub ratione gratiae essentialiter differunt. Si vero ipsa naturae creatio spectetur et cum bonis supernaturalibus comparetur, patet rursus illam esse gratiam, quia deest subiectum cui possit conferri ideoque cui possit quoque deberi, haec vero esse gratiam respectu ipsius naturae, cui non debentur, licet ea exsistat: atqui haec duo: esse gratiam quia deest subiectum cui possit conferri et esse gratiam quia exsistenti subiecto, cui confertur, non debetur, differunt certe non accidentaliter sed essentialiter. Notae ergo, quae enumeratis donis essentiales sunt, diversae sunt ipsaque ratio communis gratiae determinatur et circumscribitur in donis supernaturalibus nota positiva, quae deest aliis. Quoad alia vero naturalia dona, quae secundum atomam speciem vel secundum numerum non sunt debita; quoniam tamen generice saltem debita sunt, ea neque secundum essentiam sunt eiusdem rationis cum donis supernaturalibus, quae nec generice debentur. Dices: bona naturalia Deus non debet naturae, sed sibi. Scilicet posita creatione naturae, divinae perfectiones exigunt ea conferri, ita ut in illa hypothesi Deus non sit liber ad utrumque. At oppositum valet quoad bona supernaturalia. Ergo. Cf. I. II. q. CXI, a. L. ad 2m. Augustinus autem non negat quod defendimus: sed usus est laxiore quadam loquendi ratione. Perperam vero pressiorem, quam deinceps schola usurpavit, loquendi rationem in Patribus semper requireremus.

I. Per hanc divisionem non alius auctor gratiae indicatur, cum omnis gratiae supernaturalis sit auctor Deus, sed indicatur alia et alia habitudo gratiae ad diversos status creaturae rationalis, status nempe integritatis et lapsus: indicatur 2) specialis habitudo gratiae ad eius principium; gratia enim, quae hominibus lapsis datur, refertur ad Christum Redemptorem, tanquam causam meritoriam, cuius Redemptoris meritum in altero statu locum non habet. Cum ergo quoad statum lapsus gratia id habeat proprium ut pendeat ex meritis Christi Redemptoris, ideo proprio nomine dicitur Gratia Christi, appellatione communi gratiae Dei retenta pro ea gratia significanda, quae spectat ad alterum statum. Gratia Christi dicitur quoque Gratia Dei per Jesum Christum. Cf. Aug. De Gratia Christi c. 17. Constat enim Deum elevasse naturam humanam in primo parente ad ordinem gratuitum supernaturalem (De Deo Creant Th. XLVIII. seqq.), constat humanam naturam lapsam non instaurari atque ad pristinum revocari statum nisi per Christum, qui per oblationem sui ipsius in cruce abstulit peccatum mundi et salutem attulit omnibus, qui perierant. Unde omnis supernaturalis doni in statu naturae lapsae Christus Redemptor est meritoria causa.

II. Iam vero ratione habita huius duplicis status merito distinguitur gratia, quae ad utrumque spectat. Nam merito distinguitur, secundum ipsam rationem gratuiti doni, inter gratiam, quae confertur tantummodo non digno et gratiam, quae confertur positive indigno: inter gratiam, quae ex benevolentia tantum procedit et gratiam, quae ex benevolentia et misericordia simul proficiscitur: inter gratiam, quae confertur simpliciter ut elevet et gratiam, quae confertur ut sanet simul et elevet: inter gratiam, quae confertur simpliciter gratuito et gratiam quae ita aliis gratuito confertur, ut etiam propter parta merita alterius conferatur. Atqui prior est gratia naturae integrae collata diciturque gratia Dei, altera est gratia collata naturae lapsae diciturque gratia Christi. Gratia enim Christi confertur naturae peccatrici, ideoque positive indignae, cui naturae propter peccatum miserae subvenitur per misericordiam, quae natura peccatrix cum a peccato et eius effectibus liberatur, nec non ad sanitatem restituitur atque haec ipsi a Deo praestantur propter merita Christi Redemptoris. Quia vero peccatum deerat in natura integra, cum aucta est donis gratuitis, gratia ei collata his specialibus characteribus carebat. Hinc ad gratiam Dei pertinet non tantum gratia collata Adamo, sed et gratia Angelis collata.

III. Gratia Dei dicitur gratia elevans, gratia autem Christi dicitur gratia sanans, gratia medicinalis, non quia haec id tantum exsequitur, sed quia ipsa sola id facit. Natura enim humana in deterius secundum corpus et animam commutata, ut ait Synodus Tridentina, iam medico indiget, quia sana non est, quo profecto in statu elevationis non indigebat. Notandum vero quod gratia sanans et medicinalis non ideo tantum dicitur, quia alicui languori medeatur, qui sit in natura lapsa, non fuisset in natura integra; sed generatim quia reficit naturam collapsam in deterius secundum animam et corpus commutatam. Gratia enim sanans et medicinalis iuxta Augustinum (De natura et gratia. cc. 2. et 3.) non est tantum ea, qua concupiscentia languor sanatur, sed qua infantes et aetate grandes salvi fiunt, qua nempe omnes homines liberantur a peccato et iustificantur; quod profecto fit per gratiam simpliciter supernaturalem et elevantem. Hoc meminisse in sequentibus iuvabit. Id tamen non impedit quominus distincto dupliei effectu huius eiusdem gratiae Christi, distinguatur quoque eadem gratia et altera dicatur gratia elevans, altera speciatim appelletur sanans et medicinalis, quae vulnera naturae in ipso ordine naturae sanat. Porro de gratia Christi potissimum Augustinus agit contra pelagianos.

Gratiam Dei exhibent testimonia Ephes. IV, 23. 24. Coloss. III, 8. 10. Gen. I, 26. Eecli. XVII. 1 (Vulg.) collata interpretatione Patrum (De Deo Creant. Th. XLII.)

Gratiam Christi referunt testimonia 1. Cor. XV, 10. Ephes. I, 3. 2. Tim. 1, 9. etc.

Nota. Si quis contenderet gratiam omnem etiam Adamo et Angelis collatam esse ex meritis Christi, de qua re nolumus modo disputare; maneret tamen discrimen inter gratiam Dei et gratiam Christi, tum propter diversam habitudinem ad diversos status, tum quia merita Christi pro natura non lapsa non essent merita Redemptoris, sunt autem merita Redemptoris pro natura lapsa.

Quamvis autem non quaevis gratia interna sit in ratione entis praestantior gratia quavis externa; in ratione tamen beneficii gratia interna per se praestat externae.

I. Haec non est divisio gratiae Christi, sed gratiae supernaturalis; potest enim haec divisio, non secus ac sequentes, valere etiam in gratia Dei. Imo haec divisio, de qua in hac Thesi agimus, in gratia quoque naturali locum habere potest; dividimus autem tantummodo gratiam supernaturalem, quia de gratia naturali non est nobis tractandum.

II. Gratia interna sunt dona divina, quae nobis insunt tanquam in subiecto, gratia externa sunt ea dona, quae extranos sunt nosque afficiunt. Utramque gratiam exsistere in ordine supernaturali manifestum est. Gratia enim externa est positiva lex Dei, revelatio, praedicatio fidei, incarnatio et exempla Christi, divina Scriptura, Ecclesiae magisterium et cetera huiusmodi, quibus promoventur homines in vitam aeternam. Patet haec esse tum gratias, quia sunt indebita, tum gratias supernaturales vel secundum quid, ut positiva manifestatio legis naturalis et revelatio veritatum quarumdam naturalium, vel simpliciter, ut revelatio mysteriorum, incarnatio, sacramenta et similia; nam priora sunt medium naturae indebitum clarioris notitiae legis et veritatum, posteriora sunt indebita universae naturae et causae aut instrumenta sunt, quibus elevantur ad participationem ordinis divini. Gratia interna est iustitia Dei, qua Deus non iustos facit, sunt virtutum infusarum habitus, sunt illustrationes mentis et inspirationes voluntatis, quibus donis et filii adoptivi efficimur vitamque divinam vivimus, qua in re ordo ipse supernaturalis essentialiter consistit. Cf. s. Thomam I Ilae q. CVI. a. 2.

III. Distinctio gratiae externae et internae manifeste se prodit in controversia pelagiana; neque enim onmem gratiam negabat Pelagius neque ob id haereticus est habitus: sed cum concederet ad recte et salutariter operandum nos adiuvari gratia Dei posita in lege atque doctrina atque exemplis Christi, negabat tamen interius adiuvari voluntatem per subministrationem virtutis Spiritus S. Haec pars negans reprobata est in ipso ut haeretica: non vero haereticus habitus est quia vellet gratias esse externas, quas Patres omnes cum ipso profitebantur; sed quia excluderet gratiam interiorem speciatim voluntatis, quae comparata cum externa et ratione habita operationis dicitur κατ᾽ ἐξοχήν gratia, quia ipsa reapse est, quae facultatem operantem elevat principiumque est efficax operis boni supernaturalis. Distinguebant ergo Patres inter gratiam externam et internam et hanc quidem alteri praeferebant, ita ut externa sine interiori inutilis haberetur; at nihilominus gratias Dei esse quoque ea dona exteriora fatebantur. Nusquam (ait Aug. Cont. duas epist. pelagg. L. IV. c. 15. n. II) isti inimici gratiae ad eandem gratiam vehementius oppugnandam occultiores moliuntur insidias, quam ubi legem laudant, quae sine dubitatione laudanda est. Legem quippe diversis locutionum modis et varietate verborum in omnibus disputationibus suis volunt intelligi gratiam, ut scilicet a Domino Deo adiutorium cognitionis habeamus, quo ea, quae facienda sunt, noverimus, non inspirationem dilectionis, ut cognita sancto amore faciamus, quae proprie gratia est.Cont. duas epist. pelagg. L. IV. c. 15. n. II

IV. Ipsa protectio Dei, qua tentationes et peccandi occasiones arcentur et ea providentia, qua quis ad finem vitae perducitur, cum idoneus est ad aeternam assequendam vitam, quandoquidem nihil realiter in anima ponant, sunt gratia extrínseca; gratia autem vere sunt: quae gratia, ratione finis propter quam confertur, supernaturalis dici debet; spectat enim ad providentiam supernaturalem. Hinc Aug. Serm. XCIX, n. 6. Deum loquentem inducit: «Hoc tibi dicit Deus tuus: regebam te mihi, servabam te mihi: ut adulterium non committeres, suasor defuit: ut suasor deesset, ego feci: locus et tempus defuit et ut haec deessent, ego feci.... Agnosce ergo gratiam eius, cui debes et quod non admisisti. Mihi debet iste quod factum est et dimissum vidisti: mihi debes et tu quod non fecisti. Nullum est enim peccatum, quod facit homo, quod non possit facere alter homo, si desit rector, a quo factus est homo.» Ad alterum quod spectat beneficium, illud profecto indicatur verbis Sapient. IV. 11. (etsi de Henoch speciatim coll. Gen. V. 24 ea dicta velimus.) Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius etc.; hanc autem gratiam esse et per se patet et testatur August. De Praedest. Sanct. c. XIV, n. 29. «Non debent fratres nostri, qui nobiscum pro catholica fide perniciem pelagiani erroris impugnant, huic pelagianae in tantum favere opinioni, qua opinantur gratiam Dei secundum merita nostra dari; ut quod illi audere non possunt, sententiam veram plane et antiquitus christianam: Raptus est ne malitia mutaret intellectum eius: destruere moliantur.... Ita quippe claret invictum esse quod dicimus, gratiam Dei non secundum merita nostra dari.»

V. Distinctionem inter gratiam externam et internam inculcatam a Patribus luculenter tradiderat Apostolus tum in epistola ad Romanos tum in epistola ad Galatas. Distinguit enim Paulus legem a Deo populo Iudaeorum traditam, per quam est cognitio peccati, a fide, qua credimus in Christum, qua justificamur, inhabitante in nobis Spiritu S. et caritatem Dei diffundente. Fides proinde et caritas dona sunt interiora, quibus iusti efficimur. Negat autem Apostolus per legem esse justitiam; secus enim frustra mortuus esset Christus: fidem vero gratiam appellat Gal. II, 20. 21. Rom. III, 21. seqq. Iam vero donum Dei seu gratiam esse legem a Deo traditam per se liquet; est enim mandatum Dei ad vitam, mandatum sanctum, justum et bonum, Rom. VII, 10. 12; at nihilominus non est id quod simpliciter gratia vocatur a Paulo; praeter legem, aliam gratiam necessariam docet, quae nos justos faciat, quae nos intrinsece vivificet. Cum itaque lex sit gratia externa et fides, quae nos intrinsece vivificat et iustos facit, sit interior; patet distingui a Paulo gratiam interiorem ab exteriore.

VI. Maius in ratione beneficii illud dicimus, quod nobis utile magis est ad nostram perfectionem et felicitatem assequendam. Iam vero gratia externa et interna ita se habent, ut in praesenti ordine, si externa sola conferretur, homo iustus et salvus non fieret: e contrario si conferretur sola interna, homo justificaretur et salvaretur: utilior est ergo homini gratia interior, quam exterior. Et re quidem vera gratia interior est finis ceterorum beneficiorum externorum, prout beneficia sunt, sive in nostrum bonum et utilitatem ordinata: finis autem prout talis praestat ils quae sunt ad finem. Et sane per gratiam interiorem homo reapse elevatur formaliter ad ordinem supernaturalem; gratia autem externa est vel causa vel dispositio quaedam ut elevari possit et ut maneat et proficiat in eo statu. Ergo maius est beneficium gratia interior, quam exterior. Porro cum ita praefertur gratia interior exteriori, seorsim utraque spectanda est quoad id quod est ei proprium et quatenus ab alia secernitur potestque separari. Quod si aliqua gratia externa spectetur prout simul internam complectitur, aut vicissim, tunc sub hoc respectu comparatio fieri nequit; quia nulla est oppositio.

VII. Nihiloninus si comparetur utraque gratia in ratione entis. Nempe spectata intrinseca utriusque perfectione ontologica: evidens est aliquam saltem gratiam exteriorem praestare interiori; nam incarnatio e. g. Verbi, quae gratia est externa, excedit perfectione sua quodcumque aliud donum nobis collatum. Ergo.

I. «Cum gratia, ait s. Thomas I. II. q. CXI. a. 1. ad hoc ordinetur, ut homo reducatur in Deum, ordine quodam hoc agitur, ut scilicet quidam per alios in Deum reducantur. Secundum hoc igitur duplex est gratia, una quidem per quam ipse homo Deo coniungitur, quae vocatur gratia gratum faciens, alia vero, per quam unus homo cooperatur alteri ad hoc quod ad Deum reducatur: huiusmodi autem donum vocatur gratia gratis data, quia supra facultatem naturae et supra meritum personae homini conceditur.» Itaque gratia gratum faciens est donum, per quod homo fit intrinsece acceptus Deo; gratia gratis data est donum supernaturale gratuitum, ad aliorum spiritualem salutem per modum ministerii promovendam collatum.

Appellatio haec gratis data non est accipienda sensu exclusi subiecti, ac si ipsa sola sit data gratis; utraque enim gratia est gratuita: sed cum gratia gratum faciens appellationem certam sortiatur ex proprio munere, alia gratia, ut ab ea distinguatur, retinet generis appellationem, quae proinde accipienda est sensu exclusi praedicati h. e. donum gratis datum tantum, nempe non gratum faciens. Appellatio haec gratis data profecta est a Matth. X, 8. ubi numeratis quibusdam ex his gratiis, subdit Christus: gratis accepistis: gratis date.

Esse hoc aliud donum supernaturale collatum homini praeter illud, quod hominem facit Deo gratum, constat ex doctrina Pauli 1. Cor. XII. 4. seq. Ibi enim sermo est de donis Spiritus S., quae Spiritus dividit singulis prout vult; sunt ergo supernaturalia et gratuita. Porro ibi sermo est de donis, quae non sunt omnibus hominibus destinata, sed alii datur loc donum, alii aliud et liquet pluribus hominibus, etsi obicem non ponant, nullum ex iis donis duri; at gratia gratum faciens est omnibus hominibus destinata omnibusque confertur, nisi ipsi homines obicem ponant. Praeterea haec dona ibi a Paulo dicuntur manifestatio spiritus: porro manifestatio spiritus non est per se in bonum illius, in quo fit manifestatio, sed illius, cui fit manifestatio h. e. aliorum quibus manifestatur; quamvis inter hos possit esse et ille, in quo fit manifestatio. Hoc vero proprium est gratiae illius, quam diximus gratis datam. Unde Paulus ait manifestationem Spiritus esse ad utilitatem τοῦ συμφέροντος, h. e. ad utilitatem eorum quibus manifestatur; quae interpretatio probatur etiam ex speciali natura horum donorum. Nam, e. g., sermo sapientiae, gratia curationum, operatio virtutum, quae ibi enumerantur, manifestant quidem Spiritum, qui est causa horum effectuum; sed utilitas, quae est finis huius manifestationis, non est propria eius, qui loquitur, qui curat, qui miracula facit, sed propria est omnium, quibus Spiritus per ea manifestatur. Itaque donum gratum faciens per se non supponit nisi personam, cui confertur; donum gratis datum supponit societatem, in qua alii ab aliis iuvari possint. Cf. Matth. X, 7. 8. Marc. XVI, 20.

II. Duplex est ergo discrimen inter utramque gratiam. Primum, quod gratia gratum faciens datur per se in utilitatem illius, qui eam accipit, et quidem in hunc finem ut iustus et gratus Deo sit: licet exinde propter eam fiat habilis ad alios iuvandos; sed hoc est per accidens, illud per se intenditur, cum ea gratia confertur. E contrario gratia gratis data confertur in utilitatem camque spiritualem aliorum: quamvis et illi ipsi, qui eam accipit, utilitatem afferre possit; sed hoc est per accidens, illud per se intentum. Unde in definitione dictum est per se. Alterum vero discrimen est, quod gratia gratum faciens sit omnibus destinata et aliqua saltem cunctis hominibus conferatur, ita ut opera gratiae gratum facientis sint constituta in potestate arbitrii singulorum et ex eo solum sit quod sancti et salvi homines non evadant; gratia vero gratis data neque omnibus destinata sit ut promissa neque, generatim saltem, in nostra sit potestate illam acquirere. Dico generatim saltem: excipienda sunt enim duo, h. e. character ordinis sacri et iurisdictio ecclesiastica, quae, quia integrum est cuique illa acquirere, negant quidam inter gratias gratis datas recensenda. esse. Quod immerito fieri censemus: cum ratio propria gratiae gratis datae maneat et in illis, nempe donum supernaturale datum in utilitatem aliorum. Quocirca potius subdivisio facienda est huius generis, quam novum genus expiscandum. Scilicet ut sit adaequata divisio gratiae gratis datae, ita divisio institui potest, ut gratia gratis data sit vel ordinaria (character, iurisdictio ecclesiastica) vel extraordinaria (cetera dona). Apostolus sane in 1ª Cor. 1. c. enumerat utramque speciem gratiarum gratis datarum.

Quaenam autem sint singillatim gratiae gratis datae et quomodo conterantur, discere potes a s. Thoma, II. q. CXI, a. 4. collatis Suárez Prolegom. III. De Gratia cc. 4. 5. Bellarmino, De Grat. et lib. arb. L. I. c. 10. aliisque Theologis in q. citatam Thomae.

III. Potiorem esse gratiam gratum facientem gratia gratis data probatur testimonio Pauli 1. Cor. XII. ubi postquam gratias gratis datas enumeraverit, subdit 31. aemulamini autem charismata meliora et adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. Sequitur vero immediate sermo et laus charitatis, quae est gratia gratum faciens. Et sane, ut arguit s. Thomas I. II. q. CXI, a. 5. «unaquaeque virtus tanto excellentior est, quanto ad altius bonum ordinatur. Semper autem finis potior est his, quae sunt ad finem. Gratia autem gratum faciens ordinat hominem immediate ad coniunctionem ultimi finis: gratiae autem gratis datae ordinant hominem ad quaedam praeparatoria finis ultimi, sicut per prophetiam et miracula et alia huiusmodi homines inducuntur ad hoc, quod ultimo fini coniungantur. Et ideo gratia gratum faciens est multo excellentior quam gratia gratis data.»

I. Gratia habitualis simpliciter dicitur illud donum, quo homo formaliter et permanenter iustus est Deoque acceptus, etsi nihil agat. Sunt autem et alii habitus supernaturales, qui hominem formaliter perficiunt, quamvis non iustificent, ut habitus fidei, spei, qui, ne confusio fiat, non vocantur gratia habitualis, sed simpliciter habitus seu virtutes. Proprium horum omnium est quod homo per ea perficitur secundum statum.

Gratia actualis est, qua homo perficitur secundum actum seu operationem, quae et praecedere potest et subsequi sanctificationem. Proprium est gratiae actualis disponere ad iustificationem, etsi non id solum ipsa praestet: proprium est gratiae habitualis simpliciter dictae, formaliter sanctificare. Gratia habitualis ceterique habitus sunt aliquid permanens; id enim proprium est habitus.

Gratia actualis est tum auxilium Dei, quod est in nobis principium actus salutaris, tum ipse actus, qui et ipse donum Dei est potestque esse principium alterius actus salutaris, ut postea videbimus. Haec altera gratia vero quae vel in actu est posita, vel propter actum datur, est aliquid transiens, quemadmodum transit actus.

II. Exsistentia utriusque gratiae manifesta est. Et primo quidem ex fidei analogia. Constat enim iustos vivere vitam aliquam supernaturalem et divinam. Porro vita dupliciter spectari potest, h.e. tum in actu primo, tum in actu secundo. In actu primo est ipsa essentia rei viventis, ipsum principium, a quo elici possunt actus vitae. In actu secundo vita est ipsa operatio eiusdem principii: illud est permanens, hoc transiens. Cum autem vita divina non nisi per aliquam participationem sit in nobis, principium vitae supernaturalis nequit se habere nisi ad modum formae accidentalis inherentis permanenter et haec est gratia habitualis, qua similes Deo efficimur filiique eius et amici constituimur. Huius exsistentia evidens est in parvulis baptizatis, qui gratiam Dei habent, non autem actualem, actuum enim incapaces sunt: ergo habitualem. Ut autem vita divina in actu secundo exeratur, divinum auxilium requiritur, quod datur ut actus sit, quod ideirco desinit desinente actu; est ergo aliquid transiens.

II. Et sane idem evincitur ex divina testificatione. Occurrunt enim frequenter in Scriptura testimonia, quae utramque gratiam significant. Gratia enim habitualis et permanens significatur, cum mentio fit novae creaturae Gal. VI. 15; adoptionis Rom. VIII. 15. 23: filiationis Rom. VIII. 14: Ioan. I. 12; regenerationis Tit. III. 5; Ioan. III. 5; revocationis ad originalem similitudinem, in qua conditus est homo Ephes. IV. 23.Haec enim omnia aliquid habituale et permanens praeseruunt. Gratia vero actualis et transiens significatur, cum Deus dicitur aptare homines in bono, ut faciant eius voluntatem, faciens in eis quod placeat coram se. Hebr. XIII, 21. cum Deus dicitur operari in nobis velle et perficere. Philip. II, 13. cum docemur quod nemo potest dicere: Domine Iesu, nisi in Spiritu S. I. Cor. XII, 3. cum docemur quod non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. 2. Cor. III, 5. Haec enim, quae per Deum adiuvantem exhibentur fieri, actus sunt, transeunt; unde et iis transactis desinit auxilium illud, quod propter ea datur.

Accedit authenticum magisterium Ecclesiae. Synod. Trid. Sess. VI. De Iustificatione, canone 3. haec ait de gratia actuali: «si quis dixerit sine praeveniente Spiritus S. inspiratione atque eius adiutorio, hominem credere, sperare, diligere aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur: A. S.» Et canone 2. haec habet de gratia habituali: «si quis dixerit homines iustificari vel sola imputatione iustitiae Christi vel sola remissione peccatorum, exclusa gratia et caritate, quae in cordibus eorum per Spiritum S. diffundatur atque illis inhaereat aut etiam gratiam, qua iustificamur, esse tantum favorem Dei: A. S.»

IV. Atque haec sufficiant ad demonstrationem thesis, quandoquidem universa tractatio sequens de gratia actuali uberrime est instituenda. Gratia vero habitualis alium tractatum sibi vindicat, quem, si superis placebit, postea edemus. Itaque agendum nobis est de gratia creata, supernaturali, actuali, quae in negotio iustificationis, nisi subiectum impar sit ad actus eliciendos, prior est, cuius proinde notionem Tridentina Synodus praemisit alteri: Cf. Sess. VI. capp. 5. 6. Porro universa tractatio de gratia actuali quinque quaestionibus absolvetur: 1ª de natura, 2ª de necessitate, 3ª de gratuitate, 4ª de efficacia, 5ª de distributione gratiae actualis.

Ut autem hurusmodi illustratio immediata mentis exsistat in nobis, requiritur ex ordinaria Providentiae lege obiectum extrinsecus propositum, quod piam cogitationem determinare valeat.

I. Ad gratias actuales spectare mentis illustrationes generatim acceptas universa catholica traditio testatur. Docemur enim Deum esse qui dat spiritum sapientiae et revelationis oculosque cordis illuminatos Ephes. I, 16. seq. ipsum illucere in cordibus nostris 2ª Cor. IV, 6. ipsum aperire oculos hominum, ut convertantur a tenebris in lucem Act. XXVI, 16. seq. illuminare oculos nostros, tenebras nostras Psal. XII, 4. XVII, 20. nos audire et elicere a Patre Ioan. VI, 45. atque sufficientiam nostram cogitandi (salutariter) esse a Deo 2ª Cor. III, 5.. Secundum haec docent Maiores cognitionem sui Filii non sono aut voce Patrem nobis immittere, sed illuminatione et illustratione mentis Cyril. Alex. in Ioan. L. IV. c. 7. divinum verbum veluti paedagogum nostrum nos admonere, reprehendere, arguere, minari Clemens Alex. Pedag. L. I. c. 9. visorumque suasionibus agere Deum ut velimus et credamus, sive extrinsecus per evangelicas exhortationes, sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem Aug. De Spir. et lit. c. 34.. Et sane «cum ab illo illius adiutorium deprecamur ad faciendam perficiendamque iustitiam, quid aliud deprecamur, quam ut aperiat quod latebat et suave fiat quod non delectabat?» Idem. de pecc. merit. et remiss. L. II. c. 19. «Non enim in hominum sed Dei est potestate ut habeant homines potestatem filii Dei fieri: ab...» ipso quippe accipiunt eam, qui dat cordi humano cogitationes pias.» Idem De Spir. et lit. c. 8. Hinc in Conc. Arausicano II. c. 7. definitum est: «si quis per naturae vigorem bonum aliquod, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare, ut expedit, aut eligere, sive salutari idest evangelicae praedicationi consentire posse confirmat absque illuminatione et inspiratione Spiritus S., haeretico fallitur spiritu.»

Constat igitur inter divina auxilia, quibus ad pie agendum adiuvamur, habere locum illuminationes sive illustrationes mentis: auxilium vero Dei, quo ad agendum adiuvamur, est gratia actualis: ergo. Dices forte probandum adhuc esse quod ea auxilia sint gratia, h. e. gratis data sive indebita naturae. Verum advertendum est modo non agi quaestionem de gratuitate gratiae, sed de eius natura, quare modo supponendum est, quod tamen deinceps probabitur, in locis citatis agi de his auxiliis, quae naturae indebita sunt gratisque dantur. Ceterum id ex allata testificatione Augustini et concilii definitione satis liquet.

Huiusmodi porro haberi actualia auxilia posita in illustrationibus mentis, ratio fide edocta demonstrat, ostendens eorum necessitatem. Etenim vita supernaturalis in actu secundo citra Dei gratiam explicari non potest, cum sit opus supra vires naturae; rursus vita in actu secundo, quae in cognitione et amore consistit, sine illustratione mentis nequit incipere; ergo ad vitam supernaturalem consistentem in cognitione et amore, gratuita illustratio mentis a Deo procedens postulatur. Haec porro gratuita illustratio est gratia actualis: ergo ad gratias actuales spectat illustratio mentis.

I. Illustratio mentis duplex distingui debet, mediata et immediata. Mediata dicitur, cum per extrinseca tantum obiecta sive media excitat Deus in mente notitiam, sive apprehensionem aliquam, quemadmodum visis plurimis mens nostra moveri potest ad aliquid cogitandum. Immediata illustratio dicitur ea apprehensio sive notitia, quam Deus, proposito quidem extrinsecus obiecto, ipse vi sua excitat, physice agens in mente et tangens ipse virtute sua hominum corda, non quidem aliquid revelans, sed indebito lumine confortans mentem ut veritatem rite apprehendat. Discrimen est inter utrumque. Prima notitia, adhibito extrinseco medio, naturaliter oritur in mente et idcirco viribus naturalibus intellectus respondet: altera, prout immediata est, soli Deo gratuito agenti physice in intellectu et illuminanti debetur. Prior proinde notitia, subiectire et efficienter spectata, nexa est cum extrinsecis obiectis sufficienter propositis nexu naturalis consecutionis, ut his exsistentibus et ipsa sit. Altera autem subiectire rursus et efficienter spectata, cum a Deo sit gratuito eam excitante in nobis, non cohaeret nexu supradicto consecutionis cum extrinseco obiecto. Obiectire tamen spectata cohaeret cum extrinseco obiecto. Quae ut statim declarentur, perpende, quod gratia actualis illustrationis per se non eo spectat ut aliquid novi nobis patefaciat. Revelatio enim eorum, quae cognoscenda sunt ut rite agamns, quaeque proindo necessaria est omnibus, est publica et socinlis facta a Christo Ecclesiae per Apostolos, non est privata. Porro gratia actualis illustrationis singulis necessaria est singulisque singillatim confertur. Dixi per se, potest enim Deus, si velit, illustrando intellectum alicuius, novi aliquid ei manifestare. Sed haec est specialis gratia ad donum spectans prophetiae. Cum ergo gratia actualis illustrationis non eo spectet per se ut aliquid novi revelet, eo spectabit, ut mens rite sicut oportet apprehendat et cogitet id, quod aliunde ei proponitur ad cogitanduni. Haee igitur extrinseca propositio veritati» requiritur ut illustratio immediata mentis exsistat. Et sane naturaliter intellectus al› obiecto extrinseco determinatur ad actum; supernaturaliter vero praedicatio verbi Dei est divinitus instituta, ut per eam homines adducantur ad fidem, al iustificationem atque ad exercitium sanctitatis (sumimus verbum Dei praedicatum in universa sua amplitudine, h. e: sive simpličiter praedicatum, sive acquivalenter h: e. vel scriptum vel memoria revocatum vel quoquomodo manifestatum vel in symbolis ritibusque sacris aut similibus rebus repraesentatum). Cum ergo hoe tantum modo ex providentia ordinaria aliquid noviter cogitandum menti proponatur; sequitur generatim obiectum naturaliter determinans, quod piam cogitationem excitare potest, requiri ex lege Providentiae ordinaria, ut sit in nobis illustratio immediata. Itaque illustratio mentis mediata non est en, quae obiecto extrinsecus proposito excitatur in nobis; nam hoc et immediatae competit; sedl est ea, quae al obiecto extrinseco divinitus proposito excitatur naturaliter in nobis: immediata vero quae, ea exsistente conditione, vi Dei gratuito in nobis agentis nostramque facultatem illustrantis excitatur. tatem ad excellentius agendum elevantis excitatur in nobis. In hac re duplici quaestioni per se locus est. Prior est, an in ordine gratiae actualis sit possibilis utraque illustratio; altera, an reapse in ordine praesentis providentiae utraque illustratio, altera ab altera distincta detur. Huius vero secundae quaestionis solutio pendet etiam a quibusdam principiis, quae postea producturi sumus, ex quibus videtur confici nullam esse illustrationis gratiam tantum mediatam. Quia vero modo agimus tantum de essentia gratiae actualis, licet praescindere paulisper ab examine eorum principiorum, ita ut, si vera sit in hac re sententia negans, accipiantur quae dicimus de illustratione mediata tanquam dicta hypothetice et ad ordinem spectantia possibilitatis. Defendimus ergo intra amplitudinem gratiarum actualium contineri non solum illustrationes mediatas, sed etiam ac potissimum immediatas.

III. Quoad mediatas, si tantum quaestio possibilitatis fiat, nulla est difficultas. Nam revelatio divina, verbum Dei quotidie auditum aut lectum, exempla Christi et Sanctorum, cetera a Deo instituta in Ecclesia et similia eo spectant, ut excitent in nobis notitias salutares et quando haec media rite applicata sunt, naturaliter, secluso quoque alio quovis gratuito auxilio, excitare eas notitias valent: quia vero haec media indebita sunt et ad ordinem spectant supernaturalem, eae omnes notitiae sunt totidem illustrationes gratuitae sive gratiae illustrationis. Et quidem ipsa extrinseca revelatio gratia est illustrationis in actu primo: cum vero ex eius applicatione excitatur in nobis notitia, haec est illustrationis gratia in actu secundo, quae si naturaliter solum oritur ex applicatione obiecti, est tantum illustratio mediata. Huc referri possunt testimonia Scripturarum, ut Psal. XVIII, 9. Lex Domini immaculata convertens animas, testimonium Domini fidele, sapientiam praestans parvulis; iustitiae Domini rectae lactificantes corda, praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos; et I Petri II, 21. Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius. De eodem forte Augustinus loquitur De Spiritu et littera, c. 31: «Visorum suasionibus agit Deus ut velimus et ut credamus sive extrinsecus per evangelicas exhortationes... sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem.»

IV. Quoad illustrationes immediatas vero, primum liquet possibiles esse tales gratuitas mentis illustrationes; nam, remota etiam quacumque quaestione circa modum, quo Deus mentem illustrare immediate possit, certum esse debet antecedenter rationi tum Deum per se posse immediate id quod per causas secundas non vitales, cuiusmodi sunt obiecta, facit, tum creatorem ipsum intellectus posse illum immediate modificare, adeoque et illustrare. At praeterea constat etiam reapse inter gratias actuales illustrationum mentis recensendas esse illustrationes immediatas. Sane de his non infrequenter loquitur Scriptura. Etenim a) 2. Cor. III, 5. ait Apostolus: Non quod sufficientes simus cogitare (sermo est de cogitatione salutari) aliquid a nobis, quasi ex nobis: sed sufficientia nostra ex Deo est. Advertendum est quod sufficientia cogitandi est aliquid subiectivum, sicut virtus; cum ergo dicitur insufficientia nostra cogitandi, significatur vim intellectus non esse ex se subiective parem ad cogitandum sicut oportet. Haec quidem interpretatio primum defendenda est. Sane probata ea fuit patribus latinis in controversia pelagiana ac synodorum decretis in causa fidei confirmata (Syn. Arausic. II. c. 7.): quid ergo impedit ne hunc arbitremur esse sensum Apostoli, habita quoque ratione textus originalis? Ait cl. interpres Iustiniani sensum verborum graecorum οὐχ ὅτι ἱκανοί ἐσμεν, ἀφ’ ἑαυτῶν λογίσασθαί τι esse hunc: nihil posse nos nobis arrogare, imputare, non esse dignos, qui nobis aliquid tribuamus, quia omnis nostra dignitas ἐν ἱκανότητι ex Deo est. Hanc interpretationem auctoritate Chrysostomi, Theophylacti et Oecumenii confirmat. Addit praeterea eam cum praecedentibus cohaerere, uti dixerat Apostolus se fiduciam habere per Christum ad Deum.

Verum ἡ ἱκανότης est certe etiam sufficientia atque ἱκανός sufficiens in idiomate quoque T. N. et Pauli: conferatur in eadem epistola c. II. 6 vel quod perinde est, ἱκανὸς valet idoneus, ut ibid. v. 16 et 2. Tim. II, 2. Pariter λογίζεσθαι est quoque cogitare vel meditari 1. Cor. XIII, 5 et evidentius Philipp. IV, 8. Atqui haec interpretatio in loco nostro 2. Cor. III, 5. cum praecedentibus cohaeret, imo a contextu postulatur. Sensus enim totius sermonis luc redit; gloriamur apud Deum de nostro erga vos ministerio, nihil interim nobis vindicantes, quippe qui ex nobis ne valemus quidem aliquid cogitare. ticula xai et in sequente versiculo — «Sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros novi testamenti» — redundaret, supposita alia interpretatione. Nam in ea interpretatione dignitas, quae ex Deo est, esset haec ipsa dignitas ministerii: at particula et docet aliud et aliud esse, ai quod dicimur facti idonei, in praecedenti versiculo et in sequenti, quod plane intelligimus, si primum de sufficientia seu idoneitate ad cogitandum, tum de idoneitate ad ministerium sermo sit.

His positis certum est heic esse sermonem de cogitatione in ordine salutari seu de cogitatione salutari: probationem enim vel declarationem insufficientiae suae ex eo quoque petit Apostolus, quod Deus eum fecerit idoneum ministrum Testamenti novi; sane insufficientia est in eo ordine, in quo est fiducia (v.1.) ad Deum, qui nos sufficientes, idoneos facit; atqui habetur haec fiducia per Christum; fiducia vero Christi meritis innixa spectat ad ordinem salutis.

Iam vero insufficiens dicitur mens nostra ad cogitandum ex se ipsa vel propter rationem illam communem, quia et Deus nos creavit et sine Deo conservante et cooperante possumus nihil, vel ex aliqua ratione speciali. Primum admitti nequit. Nam sufficientia, de qua loquitur Paulus, pendet ex meritis Christi eiusdemque ordinis est ac sufficientia ad ministerium Apostolatus: atqui huiusmodi sufficientia non est ex creatione vel ex ea operatione Dei debita naturae, qualis est conservatio et cooperatio. Praeterea sufficientia, quam Apostolus dicit ex Deo esse, dicitur ab eodem simul quoque nostram esse: «cogitamus scilicet ex nobis, ἀφ’ ἑαυτῶν»; vim proinde habemus cogitandi, ita tamen ut hoc ipsum habeamus a Deo, non quasi ex nobis οὐκ ἐξ ἑαυτῶν: atqui id est plusquam simplex cooperatio Dei. Ratio autem specialis vel est in eo quod indigeamus extrinseca propositione obiecti cogitabilis vel praeterea intrinseca illuminatione. Primum rursus seorsim acceptum non est satis; quia reapse id, quod cogitare non possumus eo tantum quia deest propositio obiecti, quodque semel ac obiectum propositum est, cogitare valemus, ad id, more saltem humano loquendo, dicimur esse per nos ipsos sufficientes. Ergo sufficientia haec cogitandi, quae a Deo est, dicenda est aliquod intrinsecum donum perficiens mentem, ut mens eo instructa valeat quod per se solam facere non valeret: haec autem est quae vocatur illustratio immediata. Idcirco docemur quod exsistente licet obiecto, nisi Deus adiuvet, vires interius subministrando, mens sicut oportet cogitare nequit.

b) 1. Cor. III. 7. Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat Deus. Quid per metaphoram plantationis et irrigationis significetur, evidens est: nimirum Fidei institutionem, seu eruditionem intellectus in ordine salutis per extrinsecum ministerium exhibere. Incrementum dare vero est efficere ut planta explicetur et crescat, efficere nimirum illud totum, quod est finis plantationis et irrigationis. Deus itaque ὡς ἀληθῶς incrementum dans praestat totum quod intendit et qui plantat et qui rigat. «Qui incrementum dat, non arborem vel vitem confirmat, sed creat. Illo enim incremento fit ut etiam lignum plantatum radicem producat et figat. Illo incremento fit, ut semen iactum germen emittat.» (Aug. L. III. cont. epist. Petiliani). Quare in hoc negotio solus Deus dicitur esse aliquid, aliquid nempe magnum, praestans (cf. Philipp. II, 13). Quomodo autem Deus praebet huiusmodi incrementum? Perpende quod id, quod per extrinsecum ministerium fit, illud idem Deus ut causa principalis per suos ministros operatur. Porro praeter istud Deus incrementum dans, aliud et quidem excellentius operatur absque ministerio externo. Dico absque ministerio externo: si enim et illud per ministros ageret; quemadmodum duo priora, quae Deus ut causa principalis agit, ministris tribuuntur, quia per eos Deus agit, ita non esset ratio cur et hoc tertium denegaretur ministris, si et hoc per ipsos fieret a Deo. Igitur incrementum hoc subministratur a Deo per aliquid aliud praeter mediatam illustrationem, quae per extrinsecum ministerium habetur. Subministratur scilicet ipsa subiectiva sufficientia cogitandi et volendi ut oportet, qua fit ut semina iacta suscipiantur rite et excolantur et crescant in nobis. Quare rursus iure dicitur nihil is esse, parum scilicet et per se solum quid insufficiens conferre in hoc negotio qui plantat et rigat, sed aliquid esse, qui incrementum dat; non quia ipsi sub Deo nihil conferant, sed quia ipsi vires non praestant nec se habent ad opus ut causa efficiens, sed solum ut conditio. «Ipse (ait August. De Grat. Christi c. 19.) in bonis arboribus cooperatur fructum, qui et forinsecus rigat atque excolit per quemlibet ministrum et per se dat intrinsecus incrementum.» c) 1a. Ioan. II, 20. Vos unctionem (χρῖσμα) habetis a Sancto et nostis omnia et 27. Unctio (χρῖσμα) eius docet vos de omnibus. Iam vero collatis Act. IV. 27. X, 38. Hebr. I, 9. 2a. Cor. I. 21. χρῖσμα unguentum sed effusum (secus enim quid confert? unde merito Vulgatus reddidit unctio) multipliciter quidem ab interpretibus accipitur: facile tamen inter omnes convenit en significari donum aliquod infusum, donum autem sapientiae aut prudentiae; nam de doctrina agitur.

Porro haec unctio primum interior est quoad effectum; intellectus est scilicet qui docetur: praeterea interior est etiam quoad efficientiam, ita ut non solum intellectum doceat Spiritus per extrinsecum legitimum authenticumque magisterium, sed et insuper immediata interiori efficientia seu operatione. Ratio est quia operatio Dei, quae est magisterium extrinsecum suorum ministrorum, nequit appellari unctio Spiritus docentis; unctio enim immediatam operationem in subiectum repraesentat quod ungi dicitur, quod heic est intellectus, qui docetur. Ergo intellectus immediata unctione interiori perfunditur, h. e. immediata illuminatione illustratur. August. in hunc locum Tract. III in I. Ioann. «Nolite putare quemquam aliquid discere ab homine. Admonere possumus per strepitum vocis nostrae; si non sit qui doceat, inanis est strepitus noster.... Ubi illius inspiratio et unctio non est, forinsecus inaniter perstrepunt verba.» «Audit quippe homo (ait idem de peccat. merit. et remiss. I. I. c. 25) dicentem hominem vel angelum; sed ut sentiat et cognoscat rerum esse quod dicitur, illo lumine intus mens eius adspergitur, quod aeternum est, quod etiam in tenebris lucet.»

Tandem si conferantur testimonia Scripturae allata in parte praeced. ex epistola ad Ephes. et ex Psalmis, manifestum est quod exoratur a Deo illustratio mentis pro iis, qui extrinsecam revelationem iam acceperunt et tenent et haec exoratur ut scientia debita habeatur, ne tenebris mortis praeoccupentur; igitur praeter illustrationem mediatam, alterius cuiusque interioris, quae a Deo immediate procedit, mentio fit. Ergo.

V. Patres quoque id disserte docent. Praeter Augustinum iam allatum sic canit Prosper Carm. de ingratis c. 14. Non hoc consilio tantum hortatuque benigno — Suadens atque docens, quasi formam legis haberet — Gratia, sed mutans intus mentem atque reformans — Vasque novum ex fracto fingens virtute creandi.» Auctor de Vocatione omnium gentium L. 1. c. 3. «Cum igitur verbum Dei per ministerium praedicantium auribus carnis infertur, miscetur operatio potentiae divinae cum sono vocis humanae et qui incitavit evangelizantis officium, audientis quoque firmavit affectum; dulcescit enim animae cibus Verbi, veteres tenebrae nova luce pelluntur et obtutus interior caligine antiqui erroris exuitur.» Quia nempe «Frustra sermo divinus exterioribus auribus sonat, nisi Deus spiritali munere auditum hominis interioris aperiat:» ut cum Fulgentio in conclusione libri de Incarn. et Grat. docent Gregorius M. hom. VIII. in Ezechielem, Bernardus De Conver. ad Clericos c. 1. Thomas Lect. VI. in Ioan. XIV, 26. et qui prae ceteris audiendi sunt Patres Conc. Arausicani II, cn. 7., quo docemur ad credendum sicut oportet necessariam esse illuminationem Spiritus S. Porro advertatur definitionem hanc latam esse contra semipelagianos et pelagianos, qui gratiam externam revelationis mediatamque illustrationem ultro admittebant.

VI. Restat probandum illustrationem immediatam esse potiorem mediata. Si quidem utramque seorsim consideras, nequit vere fieri comparatio; quia immediata nunquam sola datur et sola nihil praestaret: sed considerandae illae sunt prout in concreto se habent. Porro accedente inspiratione immediata obtinet praestantior effectus; ipsa enim est, quae intrinsece facultatem elevat potestatemque et vires suggerit cogitandi sicut oportet et haec est, quae secundum Patres requiritur ut rite operemur. Ergo.

I. Inspirationis nomine intelligitur generatim adiutorium illud, quo voluntas excitatur redditurque potens ad volendum et operandum sicut oportet. Duplex distinguitur divina inspiratio, quia voluntas afficitur, mediata nempe et immediata. Nimirum propter ontologicum nexum inter exercitium intellectus et exercitium voluntatis fit, ut exsistente illustratione mentis sponte exsistat motus quidam in voluntate proportionatus illi illustrationi. Quare qui mentem illuminat, dicendus est quoque per hanc illuminationem movere et excitare voluntatem. Haec est motio sive inspiratio, mediata. Dicitur ergo inspiratio divina voluntatis mediata ea, quae in voluntate exsistit propter divinam illustrationem intellectus. Ratio cur dicatur inspiratio mediata, est quia per eam Deus non agit in voluntate nisi mediante intellectu, qui cum est in actu iam propter identitatem subiecti cogitantis et volentis ac propter nexum naturalem utriusque operationis, movet obiective voluntatem. Inspiratio mediata duplex distingui potest, extrinseca, quae nempe sit per illustrationem extrinsecam et mediatam: intrinseca, quae sit per illustrationem immediatam.

Tam vero praeter hanc inspirationem duplicem mediatam, quam hactenus descripsimus, alia est, quae immediata dicitur. Ea scilicet qua Deus physice agit in ipsum principium volendi ipsumque perficit et elevat. Haec altera inspiratio est gratia distincta ab illustratione mentis atque ex rei natura posset sine hac inspiratione voluntatis illustratio mentis haberi ac vicissim posset sine immediata illustratione intellectus haberi inspiratio immediata voluntatis. Probandum est utramque inspirationem inter gratias actuales esse recensendam.

II. Mentio illius gratiae, quam dicimus inspirationem voluntatis frequentissima est penes Patres. Sane sicut penes Augustinum occurrunt appellationes propriae illius gratiae, quae formaliter est in intellectu, ut cogitatio pia De bono persev. c. 8., vocatio alta et secreta Epist. ad Vitalem CCXVII, locutio in cogitatione Serm. XI, de Elia et Vidua Sarept., certa scientia De pecc. merit. et remis I. II. c. 18, aperiens quod latebat Ibid. c. 19., «peritio veritatis»Serm. XVII in Psal. CXVII, 11. 3: ita pariter frequentissime occurrunt formulae, quibus significatur gratia, quae formaliter voluntati inest, ut infusio charitatis Cont. duas epistt. pelag. L. II. c. 8., inspiratio dilectionis Ibid. I. IV. c. 5, spiritus charitatis ad Simplic. L. I, q. I., gratia qua charitas Dei diffunditur in cordibus nostris De Grat. Christi c. 20, delectatio De Spirit. et lit. cap. 29, delectatio caelestis Serm. XLII. de verbis Isaiae n. 3, iucunditas in Psalm. LXXXV, condelectatio de Nupt. et Concup. L. I. c. 38, voluptas in Ioann. Tract. 20, inspiratio suavitatis Serm.

XVII in Psalm. CXVIII. n1. 3) cupiditas boni (Cont. duas epistt. pelagg. I. II. c. 9) sanctum desiderium (Cont. Maxim. L. I. c. 9) bona voluntas (De Gratia Christi. c. 24). Iam vero quod inspiratio mediata spectet ad gratiam actualem, certum relinquitur ex praecedenti thesi. Inspiratio enim mediata nexa est necessario cum mentis illustratione; hac enim posita ex rei natura consequitur motus aliquis in voluntate: cum ergo ad gratiam actualem spectet illustratio mentis, spectabit quoque necessario inspiratio mediata voluntatis, cum ipsa illustratio intellectus propter operationem detur. Quare et inspiratio mediata interior certa esse debet. Quaestio ergo proprie esse nequit nisi de inspiratione immediata.

III. Probandum est ergo quod in censu gratiarum actualium inspiratio interior immediata quoque connumeranda est. Advertendum est vero quod modo non agitur quaestio de huius gratiae necessitate, sed solum quaeritur an in censu gratiarum actualium ea contineatur: quae quidem quaestio, ut superius de illustratione diximus, fieri potest vel de sola possibilitate, vel de facto. Iam vero quod possibilis sit h. e. in ordine possibilium gratiarum actualium locum quoque habeat haec immediata inspiratio facile liquet. Inspiratio immediata est ea, quae, Deo physice in voluntate nostra agente, exsistit respectu alicuius obiecti ab intellectu propositi. Atqui certum est Deum posse physice agere in voluntate excitando actus tum naturales tum supernaturales; quod quidem Deus simplicissime praestat, h. e. imperio efficacis suae voluntatis; ergo.

Quod vero etiam in reali ordine gratiarum actualium huiusmodi inspirationes reperiantur, demonstratur ex eo quod de ipsis tanquam de gratiis, quas Deus confert, loquatur Traditio. Sane in Concilio Carthag. c. 4. definitur non tantum nos adjuvari gratia Dei »quia per ipsam nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum; sed etiam per ipsam praestari nobis ut quod faciendum esse cognoverimus, etiam facere diligamus et valeamus.... cum utrumque sit donum Dei, et scire quid facere debeamus et diligere ut faciamus, ut aedificante caritate scientia non possit inflare. Duplex ergo distinguitur gratia, nempe altera qua nobis revelatur et aperitur intelligentia mandatorum; altera qua nobis praestatur, ut quod faciendum esse cognoverimus, diligere et facere valeamus.

Atqui prior est gratia interior immediatae illustrationis; quod ita probatur. Nam id quod inferiore loco a Patribus ponitur (non tantum), revelari nempe nobis et aperiri intelligentiam mandatorum, comprehendit quidquid Pelagius gratiae Dei concedebat; atqui, ut mox dicemus et suo loco certe probabimus, Pelagius concessit quoque gratiam interioris illustrationis: ergo. Sane ipsa vis verborum revelare et aperire intelligentiam mandatorum eam Dei operationem designat, quae in intellectum agit praesentibus h. e. propositis extrinsecus vel quomodocumque ad cogitandum assumptis mandatis Dei. Ergo heic Patres de hac immediata illustratione loquuntur.

Porro ea est iam per se gratia mediatae inspirationis. Atqui praeter hanc gratiam, quae scientia est et iam mediata interior inspiratio, alia gratia adseritur, quae vocatur caritas, qua fit ut diligamus quae cognoverimus esse facienda. Aliam sane hanc esse gratiam a priore vel ex eo patet quod haec altera aedificat ne illa possit inflare, quae nequeunt dici de una eademque gratia plures tantum habente effectus. Hace porro altera gratia, praeter interiorem illustrationem, quae est iam interior mediata inspiratio, erit necessario gratia immediatae inspirationis. Huc spectat quoque sententia a Caelestino allata inter auctoritates apostolicae Sedis, cap. 8, nempe «quod ita Deus in cordibus hominum atque in ipso operatur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit.» Emphasis est in ea phrasi atque in ipso operatur arbitrio, qua immediata Dei actio in voluntate significatur.

IV. Nec alia est doctrina Augustini, qui distincta duplici gratia illustrationis et inspirationis, altera alteram maiorem appellat et supponit priorem sine secunda esse posse. Sane certum est admisisse Augustinum necessitatem gratiae interioris immediatae illustrationis. Constat ex testimoniis eius citatis in Th. praeced. p. 20. seq. Quamvis ergo Augustinus frequentius et potissimum inculcaret adiutorium voluntatis, quia de eo praecipua erat quaestio, attamen occasione data illustrationem etiam immediatam et docuit et vindicavit Augustinus, ut ex testimoniis citatis liquet. Iam vero certa est sententia Augustini, quam contra pelagianos defendit, duplicem esse gratiam Dei cognitionis nempe et dilectionis, alterum ab altera distinctam. De Grat. Christi. c. XXVI. «Istam Dei gratiam in divinis eloquiis manifestam etiam Pelagius manifeste fateatur.... Cognitionem et dilectionem, sicut sunt discernenda, discernat. Quin scientia inflat, caritas aedificat. Et tunc scientia non inflat, quando caritas aedificat. Et cum sit utrumque donum Dei, sed unum minus, alterum maius, non sic iustitiam nostram super laudem iustificatoris nostri extollat, ut horum duorum quod minus est divino tribuat adiutorio, quod autem maius est humano usurpet arbitrio.» Cf. et de Gratia et lib. arb. c. 19. Atqui si inspiratio voluntatis est id, quod naturaliter in voluntate exsistit ex illustratione intellectus, praeterquam quod, ut diximus, in ratione favoris non duplex sed una est gratia; non apparet quomodo gratia illustrationis sit minor, quae est id quod immediate fit a Deo et per quod proprie Deus est principium operum bonorum. Et sane concipi nequit quomodo Augustinus putare potuerit a Pelagio gratiam illustrationis a Deo concedi, et tamen dilectionem vindicari arbitrii viribus, si Augustinus cogitasset de eo dono in voluntate, quod naturaliter consequitur illustrationem. Dices gratiam cognitionis, de qua Augustinus loquitur, esse gratiam externam legis et doctrinae. Id falsum est; nam si de gratia tantum externa cognitionis Augustinus loqueretur, et ut in hac obiectione supponendum est, sufficientem putaret gratiam inspirationis mediatam, quae est formaliter gratia interior cognitionis, non opponeret cognitionis gratiam gratiae dilectionis, sed gratiam externam illustrationis gratiae simpliciter internae illustrationis. Cum autem praeterea ipse immediatam illustrationem admiserit et vindicaverit, pronum est ex his inferre gratiam cognitionis, de qua Augustinus loquitur, comprehendere quoque immediatam mentis illustrationem. Haec sane est donum Dei non secus ac inspiratio immediata voluntatis, licet sit minus: porro Augustinus connumerat simpliciter utramque sub ratione doni Dei. Et re quidem vera heic Augustinus eam gratiam cognitionis proponit, de qua et Patres Carthaginienses locuti sunt in canone 4.Porro ea est, ut vidimus, gratia interior. Duplex est ergo Augustino gratia secundum ipsam rationem gratiae et favoris; altera est enim minor gratia, altera maior. Hinc et priorem sine secunda esse posse censet De peccat. merit. et remiss. L. III, c. 17: «Nolunt homines facere quod iustum est; sive quia latet an iustum sit, sive quia non delectat.» (utique etsi non lateat). Ut autem innotescat quod latebat et suave fiat quod non delectabat, gratiae Dei est.»

At dices: fieri ne potest quod gratia inflet? Primo certum est quod non tanquam causa sed simpliciter ut occasio elationis scientia exhibetur. Iam quid prohibet talem occasionem esse quoque gratiam interioris illustrationis? an quia est Dei donum? sed id commune omnibus aliis rebus: an quia donum Dei prorsus gratuitum? sed id et revelationi competit: porro de hac saltem tu accipies verba Patrum, si nostram respuis interpretationem: an quia est donum interius et ut videbimus suo loco intrinsece supernaturale? sed etsi hoc a possidente cognoscatur, non video quid conferat nisi ut facilius inflet nisi obstet caritas. In summa talis elationis vitium nullo pacto redundat in dona Dei sed in nostram infirmitatem aut malitiam et sicut quis, immerito quidem, inflari potest propter dona gratis data, ita et propter alia. Sed caritas id praestat ut elationem compescat et caritas vera actualis nequit cum eo sensu tumoris componi.

V. Quod hactenus vindicavimus, lucem evidentem mutuatur ex sequenti animadversione in haeresim Pelagii. Scilicet Pelagius concessit tandem adiutorium interioris illustrationis, etsi non ut necessarium simpliciter, sed ut opportunum ad facilius operandum; hoc autem adiutorio posito sequebatur necessario etiam adiutorium mediatum voluntatis; atqui nihilominus Pelagius reprobatus est semper ab Augustino non solum quia vellet gratiam dari tantum ad facilius operandum, sed quia negaret simpliciter adiutorium voluntatis. Id suo loco, cum Synopsim dabimus historicam haeresis pelagianae, in sua luce collocabimus. Nunc cf. Petavium De Pelag. et semip. haer. c. 4. n. 2. Livinum De Meyer. De pelagg. et massill. erroribus c. 6.

Ita sane si bene perpendatur Pelagii error, ipse in eo erat quod distingueret his tribus, possibilitate seu potestate, voluntate (h. e. volitione), actione, concederet adiuvari possibilitatem, negaret vero necessarium esse adiutorium voluntatis et actionis (August. De grat. Christi c. 3. seqg.). Quid porro est adiuvari possibilitatem, non voluntatem? Nempe potestas insita naturae liberi arbitrii, ut in actu primo proximo constituatur, indiget quibusdam extrinsecis adminiculis, quibus notum fiat quid opus sit vel expediat agere: quare huiusmodi adiutorium ad legem et doctrinam revocatur ab Augustino. Non adiuvatur autem voluntas iuxta Pelagium, quia potestas liberi arbitrii per ea, quae extrinsecus sibi sunt, constituta in actu primo iam potens ex se est velle et agere bene. Contra Patres con- tendebant ipsam voluntatem adiuvari, quia ipsa voluntas (vo- litio) bona donum est Dei, qui non solum dat potestatem, sed dat ipsum actum, quatenus illustratione et inspiratione sua praeparat liberum arbitrium, et praeparatum adiuvat ut velit. Iam vero si inspiratio immediata voluntatis non admittatur, non videtur satis excludi error iste pelagianus, quod scilicet sola possibilitas adiuvetur, non autem voluntas; nam et ipsa in- terior illustratio, cum sit extrinseca voluntati, ad ea adminicula potius spectat, quibus possibilitas iuvatur eaque admitti po- terat a Pelagio et reapse admissa aliquando fuit, quin fate- retur adiutorium voluntatis.

VI. Huiusmodi autem adiutorium voluntatis, cuius profes- sionem Patres adeo strenue tuebantur, perperam quis et inscite confunderet cum eo concursu Dei, qui omnibus actionibus ex lege naturae necessarius est, ut exsistat operatio creata. Sane cum Pelagius gratiam Dei in eo collocaret quod dedit Deus nobis potestatem bene agendi, h. e. liberum arbitrium, adver- tebat Augustinus (De Gratia Christi c. 17. seq.) quod haec potestas insita libero arbitrio est indifferens ad bonum et ad malum, ideoque est capax utriusque radicis, arboris nempe bonae et arboris malae; gratia vero Dei nonnisi boni causa est; per eam arbores bonae nos efficimur, recipientes a Deo voluntatem bonam seu caritatem: nos ipsi vero facimus nos arbores malas per liberum arbitrium deficientes ab incommu- tabili bono. Sicut ergo falsum est gratiam Dei, qua adiuva- mur ad recte volendum et operandum, esse id quo utimur et bene et male agentes, ita falsum est liberum arbitrium esse gratiam. Iam vero quae excludunt liberum arbitrium a digni- tate gratiae, excludunt quoque concursum illum naturalem; nam et ipse indifferens est isque bene et male agentibus praesto est. Quare cum liberum arbitrium excluditur a digni- tate gratiae, ille quoque concursus, qui est eius sequela neces- saria, censendus est exclusus. De eo autem Pelagius mentionem dissertam nunquam legitur fecisse nec de ipso Patres solliciti fuerunt (cf. quae dicemus in Synopsi haeresis pelagianae sub n. IV.).

VII. Praemissa ea animadversione, quam dedimus in praec. Th. n. VI. demonstramus huius thesis ultimam partem. Inter gratias actuales principem obtinent locum eae, ad quas aliae ordinantur ut media, eae quae principium sunt efficax operum salutarium: atqui tales sunt inspirationes voluntatis immediatae, quae potentem voluntatem efficiunt ad merendum et ad quas illustrationes mentis tamquam media ordinantur. Unde Augustinus et potissimum de huiusmodi gratia sermonem habet contra pelagianos et eam praefert priori et cum eo Concilium Carthaginiense, ut videre est in locis citatis superius.

I. Nunc declarandum est distinctius quid sit duplex haec gratia illustrationis et inspirationis. Sententia, quam modo heic proponimus, non est exclusiva. Statuimus tantummodo gratiam actualem complecti certe actus vitales intellectus et voluntatis: quaestio autem exclusiva proposita tractabitur paulo post in Th. XVI. Argumentum huius Thesis clarum et demonstrativum huc redit. Notio gratiae actualis, quid nempe ipsa sit, colligi non potest nisi ex iis monumentis, ex quibus solis eiusdem exsistentiam eiusdemque munera infallibiliter edocemur: in id ergo Theologum niti oportet ut ex illis monumentis notionem gratiae actualis animo suo informet. Quapropter si constabit certe alicui rei determinatae dignitatem gratiae actualis vindicari, ea profecto res inter gratias actuales erit sine dubitatione recensenda. Atqui sive consulantur Scripturae sive Concilia sive Patres iique, qui de gratia frequentissime et uberrime tum thetice tum polemice disseruerunt, evidens est gratiam actualem exhiberi, quae consistat in actibus vitalibus intellectus et voluntatis. Probatur assumptio. Satis est conferre quae attulimus duabus thesibus praecedentibus. Manifestum est enim gratiam, qua adiuvamur, appellari cogitationem, sententiam, operationem veritatis, suasionem, locutionem in cogitatione, revelationem, vocationem, illuminationem, illuminationem natos oculos, inspirationem et infusionem caritatis, caritatem, desiderium, cupiditatem, voluptatem, suavitatem, iucunditatem, delectationem, quam frequentissime coluntatem (h. e. volitionem) bonam.

Atqui 1) cognitio, scientia, caritas, desiderium, delectatio et huiusmodi sunt formaliter actus vitales tum intellectus tum voluntatis, nec praeter illos concipi possunt. 2) Illuminatio, revelatio, aperitio veritatis, locutio sunt et ipsae actus vitales, tum quia praecedentes appellationes tanquam his synonymae adhibentur, tum quia illuminatio intellectus, revelatio eidem alicuius veritatis, locutio ad ipsam, obtineri nequeunt formaliter nisi per aliquem actum cogitationis in ipso excitatum. Unde inspiratio dilectionis, infusio cognitionis et huiusmodi significant ipsos actus vitales cognitionis et dilectionis prout excitantur in nobis a Deo. Itaque appellationes omnes, quibus in omnibus christianis monumentis gratia repraesentatur, sunt tales, ut exhibeant formaliter actum aliquem vitalem sive intellectus sive voluntatis: quapropter id saltem oportet concludere: ergo aliqui actus vitales in censu gratiarum actualium sunt numerandi.

II. Et re quidem vera conceptus confusus et ab omnibus receptus gratiae actualis eo redit, ut gratia actualis sit quaedam divina motio nostrarum facultatum; motio vero in intellectu et voluntate exsistens, prout in ipsis recipitur, in aliquo actu earundem facultatum consistere debet; motus enim est actus mobilis, quemadmodum motus mechanicus est actus corporis; at actus facultatis vitalis, quae agitur prout vitalis est, nempe prout est cognoscitiva aut volitiva, nequit esse nisi vitalis; igitur divina motio in facultatibus nostris exsistens ad aliquem actum vitalem redit. Ergo id, quod in nobis Deo movente exsistit quodque dicitur gratia actualis, est aliquis saltem actus vitalis.