Summa Theologiae Scotisticae Vol. I

THEOLOGIAE nomen, in latissima significatione, sumitur pro quocumque sermone vel cognitione de Deo et de rebus divinis; et hoc sensu non solum Philosophi qui de Deo ex solo lumine rationis et ex solis principiis naturalibus, loquuntur, sed etiam Poëtae qui de Diis suis fabulas scripserunt, Theologi dicerentur, ut de Orpheo dixit Clemens Alexandrinus. Pressius vero nos hoc nomine intelligimus doctrinam quae de Deo vero, rebusque divinis disserit ex lumine et principiis supernaturalibus, sc. Ex revelatione divina; ex Scripturis canonicis, Traditionibus Apostolicis et Ecclesiae Decretis, et de ista hic agimus.

Haec autem duplex esse potest, 1. qua veritates supernaturales intelligimus et eis assentimur simpliciter et absolute absque discursu rationis nostrae, sed ex sola authoritate et certitudine revelationis divinae, ut cum credimus Deum existere, esse unum et trinum; et haec non distinguitur ab habitu fidei, et de Theologia in hoc sensu non agimus hic, sed in libro tertio et in proprio tractatu. 2. sumitur pro habitu quo discurrimus circa veritates illas supernaturales ex principiis fidei, sive explicantes germanos sensus Scripturarum, ut in Theologia positiva, sive ex propositionibus revelatis et creditis et definitis alias inferimus per legitimum discursum, ut fit in Scholastica et argumentativa.

His suppositis, quaerimus, an adsit in Ecclesia huiusmodi doctrina supernaturalis? An et quomodo distinguatur ab habitu fidei? et quotuplex illa sit?

Concl. 1. Theologia de qua hic agimus, est habitus intellectualis supernaturalis, quo ex principiis fidei discurrimus de Deo, rebusque divinis; et haec revera datur in Ecclesia.

Pb. 1. ex Scoto admittente triplicem habitum quem potest habere homo de divinis cum fide. Primus est quem habere potest ex sensu litterae Scripturae Sacrae de creditis et revelatis. 2. qualem habet exponendo Scripturam et explicando conclusiones et solvendo ea quae videntur contraria. 3. qualis habitus fuit in mentibus recipientibus primo scientiam, etc. Ille secundus habitus pertinet ad Theologiam de qua hic agimus; et alibi dicit, quod quinque sunt gradus cognitionis de Deo, et quod quarta cognitio est illa quae opitulatur piis et defenditur contra impios, ut cum Litterae sensus cognoscitur et unus locus Litterae per alium exponitur, et persuasiones adducuntur et contra impios defenditur. Habes igitur et naturam et existentiam Theologiae iuxta conclusionem nostram.

Pb. 2. ex D. Aug. dicente quod Theologia est scientia, qua fides saluberrima quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur. Vides existentiam et naturam Theologiae qualem descripsimus?

Pb. 3. quia hic explicatur natura illius doctrinae secundum quod communiter ab omnibus usurpatur et traditur. Dicitur 1. habitus, et quidem intellectualis, et id ponitur loco generis, et per id convenit cum scientia. 2. Supernaturalis, et sic adhuc convenit cum fide; sed iam differt a scientiis naturalibus; ut Metaphysica, quae est habitus naturalis. 3. Quo discurrimus de Deo ex principiis fidei, et sic differt a fide pura quae proprie non est discursiva, et adhuc a Metaphysica quae discurrit quidem de Deo sed ex principiis naturalibus et lumine rationis pure naturalis, g. sufficienter describitur haec Theologia. Quod autem existat, non indiget alia probatione.

Porro Theologia, ut vides, distinguitur a pura fide quae est habitus supernaturalis inclinans ad assentiendum veritatibus revelatis praecise ob veracitatem revelantis, et respicit veritates revelatas ut tales; sive fit discursiva, sive non: de quo dicetur suo loco. Haec vero discurrit circa propositiones revelatas ex quibus, et ex aliis naturaliter notis, elicit per legitimam conseq. alias veritates, aut illas explicat, roborat, suadet atque defendit contra impugnantes et impios ac incredulos: aut versatur in explicando germano sensu Scripturae Sacrae ex principiis aliarum scientiarum, vel ex aliis locis eiusdem Scripturae, aut ex sententia Patrum, et Doctorum.

Late sumpta dividi solet 1. in naturalem, quae ex principiis pure naturalibus discurrit de Deo, ut Metaphysica; et supernaturalem, quae ex principiis supernaturalibus, sc. fidei, seu ex revelatis; licet habeat aliquid immixtum de lumine et principiis naturalibus; et mixtam; quae lumine tam naturali tum supernaturali comparatur; qualis est Scholastica.

2. Naturalem, dividebat Varro, in Mysticam, seu fabulosam quae propria est Poëtarum prophanorum, de Diis suis sub fabularum figmentis loquentium; Phisicam qua Philosophi de Deo, rationis naturalis ductu aliqua dicunt, et Civilem seu Politicam, quae ad Sacerdotes et Principes pertinebat, quatenus illis incumbebat populos in divinorum cultu instruere. Supernaturalis vero dividitur in Symbolicam, quae sub figuris et symbolis explicat divina; ut cum tribuit Deo pedes, manus, iram, furorem; aut illum repraesentat sub figuris Solis, ignis, Regis, etc. 2. Demonstrantem, quae loquitur de Deo verbis propriis quantum potest; ut cum dicimus illum esse bonum, sapientem, iustum, trinum, unum, etc. licet enim has loquutiones sumamus ex creaturis; tamen magis proprie conveniunt Deo, scilicet eminenter et sublatis defectibus cum quibus sunt in creaturis. Ideo dixi, quantum fieri potest. Nam, ut videbimus, non possumus in statu praesenti viae formare de Deo conceptus proprios nisi ex communibus quos accipimus ex creaturis, 3. affirmantem, quae Deo tribuit aliquas perfectiones, ut sapientiam, iustitiam, etc. 4. negantem, quae ab eo removet imperfectiones, v. g. mutabilitatem, ignorantiam, etc. 5. positivam, quae praecipue occupatur in explicanda sacra Scriptura, et sic ponit prima principia totius doctrinae Christianae. Ideo dicitur fundamentalis; quia ponit fundamenta totius Theologiae. 6. Scholasticam seu Methodicam, quae more philosophico, sc. rationibus et argumentis versatur circa veritates et materias fidei, ut eas explicet, suadet et defendat, notando accuratius et subtilius ea quae vel ex fide consequuntur et conveniunt, vel quae illi repugnant; et sic iuvat ut tenebrae quas haeretici suis sophismatibus et fallaciis offendere nituntur rebus fidei, depellantur. Positiva autem et scholastica conveniunt in obiecto, fine, principiis et mediis, nam utraque versatur circa Deum et divina, et praeter Scripturam, utitur Traditionibus Apostolicis et Decretis Conciliorum Ecclesiae et sententiis Patrum et Doctorum ad firmandas veritates catholicas; et utraque argumentatur; sed Positiva oratorio magis stilo; Scholastica autem, philosophico seu sillogistico. 7. moralis quae sc. circa mores humanos dirigendos versatur; et quidem resolutive, seu affective et praecipiendo magis quam disputando. Solet etiam dividi, ratione subiectorum in quibus existit, in Theologiam Dei, qua Deus se ipsum et omnia in se et Verbo suo comprehendit; et beatorum quae et dicitur intuitiva; qua illi in caelo Deum vident facie ad faciem; et viatorum, qualis est nostra; quae et abstractiva dicitur; quia ex revelatione tantum illum agnoscimus; vel per discursum ex creaturis; et de hac tertia hic agimus.

Scotus adhuc distinguit Theologiam in se et in nobis. 1. est talis cognitio de obiecto Theologico qualem ipsum obiectum natum est causare in intellectu sibi proportionato. 2. vero est talis qualem intellectus noster pro hoc statu natus est habere de obiecto Theologico v. g. de Deo: et sic possunt considerari omnes cognitiones et scientiae; agimus autem principaliter de Theologia in nobis; seu, nostra, parum enim nobis refert disputare qualis sit in se.

Denique dividitur in Theologiam necessariorum et contingentium. 1. agit de veritatibus quae sunt ad intra; seu necessaria in Deo, ut, quod sit; quod sit unus; trinus: quod pater generet, quod filius et pater spirent. 2. vero agit de illis quae sunt ad extra, et peraguntur in tempore; ut quod Deus creaverit, quod verbum sit incarnatum, quod instituerit Sacramenta; iustificatio, redemptio, glorificatio, etc.

Scientiae nomen late sumitur pro omni cognitione vera; et hoc sensu eam definit Arist. qua anima affirmando, vel negando dicit verum, et sic fides qua cognoscimus Deum ex revelatione divina; imo et Romam, et Oceanum ex revelatione humana, dici potest scientia: absit, inquit S. Aug. Ut scire nos negemus quae testimonio didicimus aliorum, alioquin esse nescimus Oceanum. Stricte autem significat cognitionem certam, et evidentem rei necessariae partam per demonstrationem; ideo ad hanc scientiam, requiritur 1. ut sit vera et certa, et sic distinguitur ab errore et opinione. 2. Ut sit de re necessaria quae aliter non possit se habere quam ut cognoscitur, alioqui certa non esset. 3. Evidens, sc. per causas aut effectus quorum connexio clarissime appareat intellectui; et sic distinguitur etiam a fide divina quae quidem est certissima et de rebus necessariis, v. g. de Deo, sed obscura et aenigmatica; quippe nititur solo dicto Dei revelantis. 4. Ut sit parta per discursum Syllogisticum, et sic differt ab habitu primorum principiorum, qui dicitur Intellectus, quo cognoscuntur prima principia ex sola terminorum apprehensione, differt etiam a visione beata quae est simplex intuitio Dei. An autem discursus ille debeat esse formalis et explicitus, an virtualis et eminentialis sufficiat? lis est de nomine. Deus non discurrit formaliter sed eminenter et tamen illi tribuitur scientia. Unde theologia in se non est scientia quantum ad hanc ultimam conditionem, sed quantum ad alias tres conditiones est scientia in se et in intellectu divino, inquit Doctor. Omnia enim sunt nuda et aperta oculis eius, ait Sapiens, sed non potest formaliter discurrere, quia omnia novit uno ac simplicissimo intuitu. Restat ergo difficultas de Theologia beatorum et nostra.

Rursus cognitio nostra de Deo potest niti vel lumine fidei quod obscurum est, sicut lumen nocturnum et quo videmus per speculum in aenigmate, vel 2. Lumine scientiae aut Infusae a Deo, aut acquisita per discursum quo ex propositionibus revelatis et adminiculo scientiarum naturalium, seu rationis naturalis, elicimus conclusiones de rebus divinis. 3. Vel lumine speciali divinae contemplationis quo Deus specialiter aliquos elevat, et rapit ad mysteriorum et arcanorum suorum intelligentiam in hac vita; ut contingit Paulo et aliquot aliis. De isto lumine non discurrimus, nec de primo; nam istud tertium est clarissimum et extra ordinem; primum vero est obscurum: sed de 2. quod partim nascitur ex primo a quo habet aliquid evidentiae. De natura et conditionibus scientiae diximus in Logica et de differentia, et conditionibus practici et speculativi.

Concl. 1. Theologia Beatorum dici potest satis proprie scientia, non autem nostra. Est communis quoad 1.p. et communior quoad 2.

Pb. 1.p. ex Scot. dicente. Potest concedi quod Beatus vere potest habere scientiam theologicam quantum ad omnes conditiones scientiae, etc. ergo et pb. ant. 1. quia est cognitio certa et evidens; vident enim essentiam Dei in lumine gloriae et facie ad faciem, quo nihil certius, nec evidentius; 2. de obiecto summe necessario, scilicet de Deo, apud quem non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio. 3. per causas et effectus; vident enim omnia in essentia quae est fons et causa omnium attributorum et aliarum perfectionum quae illi tribuuntur. 4. Per discursum saltem virtualem et eminentialem, nec illis repugnat formalis; nam ex visione essentiae possent inferre per legitimam conseq. reliquas omnes veritates quae inde manant; Licet forte unico haec de facto videant intuitu; nam, inquit Doctor, quidditas subiecti, in quocumque lumine videatur, continet virtualiter veritates quas potest facere notas intellectui passivo a tali obiecto, nec discursus essentialiter requirit successionem temporis, notitiarum causae et effectuum, vel praemissarum et conclusionis; Nec ordinem ipsius sed ordinem naturae, qui consistit in hoc quod principium discursus seu praemissa, sit naturaliter prius notum; et ut sic sit causativum alterius extremi discursus, scilicet conclusionis, ergo ex Scoto et ratione, Theologia Beatorum habet omnes conditiones verae scientiae.

Dixi autem, satis proprie, quia, in toto rigore philosophico, videtur requiri formalis discursus quo ex notis ignota inferantur; sed tamen de hoc non convenit, nec valde curandum est; et sufficit virtualis.

Pb. 2. ex eodem; nam evidentia est necessaria et essentialis conditio verae scientiae; sed Theologia nostra non potest esse evidens. ergo nec proprie scientia. pb. mai. ex Scoto. Dico hoc, quod in scientia perfectionis est quod sit evidens et certa, et alibi dicit quod fides est infra scientiam quae est ex evidentia obiecti. Probatur min. quia omnis conclusio Theologiae nostrae est inevidens; non enim potest esse evidentior suis principiis; conclusio enim sequitur debiliorem partem; et perfectio quae non est in causa nequit esse in effectu; probatur min. in omni argumento nostrae Theologiae principia seu praemissae sunt de fide, aut eam supponunt, fides autem est argumentum non apparentium. Ex Apostolo.

Dices 1. evidentiam non esse essentialem scientiae, sed accidentalem; quia requiritur ut propter firmitatem adhaereat intellectus propositioni aut conclusioni; hoc autem praestat certitudo quae nascitur ex principiis revelatis.

Contra 1. cognitio clara est intrinsece perfectior obscura, et non potest esse sine certitudine, sicut certitudo potest esse sine claritate, ut patet de fide quae certa est et obscura: et si claritas quaereretur tantum propter certitudinem et firmitatem assensus, habita certitudine quiesceret intellectus; sed hoc conseq. est falsum et contra experientiam; quilibet enim quaerit assentiri per se et ex proprio fetu, non vero tantum ex alieno, ut facit fides sed hoc consequens est falsum. ergo et ant. Contra 2. quia si evidentia esset tantum conditio accidentalis, non faceret eam differre a fide essentialiter; sed per evidentiam scientia differt essentialiter a fide, ut omnes fatentur: ergo est illi essentialis. Probatur mai. accidens non facit differentiam essentialem, nec constituit essentiam rei; sed quod facit essentialiter differre constituit essentiam; iuxta illud axioma receptissimum, Idem est principium constitutivum et distinctivum rei.

Dices 2. Theologiam nostram esse evidentem in Theologia Beatorum cui subalternatur tanquam inferior superiori; et hoc sufficit ut nostra habeat veram scientiae rationem.

Contra 1. quia gratis et sine fundamento supponitur illa subalternatio, ut dicemus. 2. Quia etiam supposita subalternatione illa, adhuc lumen fidei quo intelligimus principia conclusionum nostrae Theologiae est obscurum ergo et ipsae conclusiones; nec illa subalternatio affert illis aliquam evidentiam; ergo nec facit ut habeant rationem verae scientiae. Probatur conseq. ut aliqua cognitio nostra sit scientia, debet esse evidens in nobis; sed licet veritates fidei sint evidentes Beatis, id non facit eas evidentes in nobis; ergo neque ut sint in nobis scientificae.

Dices 3. eas esse evidentes evidentia consequentiae et illationis; non vero consequentis; quod sufficit ad rationem scientiae.

Contra, vera scientia debet esse ex praemissis certis et evidentibus, ergo non sufficit evidentia illationis seu consequentiae; alioqui sophismata et conclusiones probabiles, essent scientificae; concludunt enim vi formae quae evidentem habent consequentiam vi formae sillogisticae; Nam, evidenter infertur quod asinus est risibilis, ex his praemissis; asinus est homo, sed omnis homo est risibilis ergo asinus est risibilis. Ita et in isto; omnis mater diligit filium, sed Anna est mater Petri ergo diligit Petrum; et tamen nullus dixerit has conclusiones esse scientificas. 2. Quia si assensus conclusionis theologicae attenderetur penes vim formae et illationis, non pertineret ad Theologiam sed ad Logicam. Attenditur ergo penes veritatem et assensum praemissarum et veritatem consequentis qui spectat ad fidem et Theologiam. Et id clarum est ex S. Thoma, de memoriter tenente geometriam, si non propter media geometrica eis assentitur, non habet scientiam geometriae.

Ob. praeterea 1. ex Script. et PP. Fides et theologia dicitur scientia, ut cum D. Paulus dicit, quod scientia destruetur, et quod aliis datur sermo scientiae nempe Theologis, et D. Augustinus eam vocat scientiam qua fides gignitur et nutritur ergo est vere scientia.

R. n. ant. non enim haec loca loquuntur de scientia proprie; alioqui non destrueretur in patria, ut docet Apostolus, sed potius maneret et perficeretur in claritate; nec diceret nostram visionem esse nunc per speculum in aenigmate, sed evidentem. Loquitur ergo de cognitione per fidem quae est obscura. Idem est de Augustino.

Inst. S. Hieronymus dicit Theologiam nostram perseverare in caelis, discamus in terris quorum scientia perseveret nobiscum in caelis, sed in caelis erit scientia ergo et in terris.

R. d. ant. et locum Hieronymi; perseverabit quoad propositiones obiectivas et materiales; conc. ant. quoad propositiones formales, lumen aut principia et formalem rationem scientiae; n. ant. et conseq. In caelis erunt eadem obiecta, sed evacuabitur obscuritas fidei, et succedet claritas scientiae beatae.

Inst. 2. omnis habitus cognoscitivus et intellectualis, est vel intellectus seu habitus principiorum, vel scientia, vel ars, vel prudentia, vel opinio; sed Theologia nostra est habitus cognoscitivus, et non est intellectus, nec ars, nec opinio, nec prudentia, ergo est scientia.

R. n. mai. nam fides supernaturalis quam non novit Aristoteles, nec numeravit, est etiam habitus cognoscitivus et intellectualis, et ad eam pertinet Theologia nostra; est enim fides explicata et acquisita per studium cum intellectu et lumine naturali, et aliarum scientiarum auxilio, supposita revelatione divina cui maxime innititur. Potest etiam reduci ad scientiam propter suam certitudinem et propter modum procedendi, qui est scientificus; atque etiam ad habitum sapientiae quatenus est de primis et altissimis causis, inquit Scotus ex S. Augustino.

Ob. 2. quilibet fidelis tenetur firmiter credere articulos fidei. ergo sunt veri evidenter. Probatur conseq. nemo tenetur credere id cui potest suspicari subesse falsitas, sed possumus suspicari subesse falsitatem rei quae non apparet evidenter vera, ergo si articuli fidei non sunt evidenter veri, nemo tenetur illos firmiter credere.

R. n. ant. et min. prob. nam non possumus suspicari falsitatem in articulis, qui revelantur ab infallibili veritate; qualis est Deus qui est necessario et summe verax, et a quo revelati sunt articuli fidei ideo tam firmiter debeo credere hoc, Deus est trinus, quam istud, dies est, orto sole; aut istud, totum est maius sua parte.

Inst. ergo fides et Theologia nostra est evidens in suis principiis, prob. assumptum. Evidens est Deum esse veracem, ergo evidens est articulos fidei quos revelavit esse veros, ergo veritas fidei est evidens. ergo et Theologia est scientia; quia est ex principiis evidenter veris.

R. 1. n. 1. conseq. et d. 3. veritas fidei est evidens, si evidens est revelatio; conc. si non fit evidens n. conseq. est quidem evidens quod quidquid Deus revelat, est verum; sed non est evidens quod Deus hoc vel illud in particulari, v. g. Deus est trinus, revelaverit hoc quidem verum est, sed creditum, quatenus id nobis Ecclesia proponit ut revelatum a Deo. De hoc ex professo dicemus in tr. de fide.

Inst. 2. cognitio Theologi de divinis est clarior cognitione quam habet simplex Fidelis de eisdem; ergo illa est scientia, cum ista sit fides alioquin ille non esset doctior isto.

R. n. conseq. et rationes eius: nam in fide est plus et minus claritatis et obscuritatis; cognitio Theologi differt accidentaliter a cognitione idiotae; Licet utraque pertineat ad fidem, illa est magis explicita et clarior, ista obscurior et implicitior.

Inst. 3. ex Aug. Lumen theologiae differt a lumine fidei propter claritatem. Aliud est lumen ad credendum, aliud ad intelligendum Lux increata illuminat hominem duplici lumine sapientiae qua sapientiam loquimur inter perfectos, ut dicebat D. Paulus.

R. Augustinum et Patres loqui de scientia in communiori sensu, non in rigoroso, ut nos hic loquimur: et per lumen intelligentiae forte intelligit lumen contemplationis de quo diximus supra; quod quidem est clarius lumine fidei, imo et ipso habitu ordinario Theologiae; est Theologia infusa, et de hac non loquimur.

Ob. 3. Scotum dicentem quod Prophetae, Apostoli et alii Doctores Ecclesiae habuerunt scientiam, non quia eorum notitia de divinis erat evidens, sed quia erat adeo firma ut nullo modo potuerint dubitare. Tales habuerunt habitum praebentem magnum assensum ita quod illo stante non potuerunt non assentiri veritati. Illa tamen certitudo non fuit evidens ex evidentia rei... Fuit tamen certitudo illa firma sicut est certitudo scientialis. Et ergo ex Scoto Theologia propter certitudinem et non obstante inevidentia habet veram scientiae rationem.

R. n. conseq. aliud enim est quod fides et Theologia tam firmiter, imo et forte firmius adhaereat articulis fidei et principiis licet obscure notis, quam scientia suis principiis aut conclusionibus propter evidentiam; et aliud quod propter illam certitudinem habeat rationem verae scientiae. Certitudo theologiae venit a vericitate Dei revelantis eius principia; certitudo vero scientiae venit ab evidentia; ideo non dicit de illa notitia quod fuerit scientialis, sed de certitudine quod fuerit sicut certitudo scientialis. Imo dicit quod in discursu theologico cum praemissa sumpta ex Scriptura non sit evidens ex terminis, sed credita; igitur nec conclusio erit demonstrata generans scientiam, quamvis possit generare alium habitum a fide.

Concl. 2. Theologia nostra potest dici sapientia supernaturalis acquisita, sed non evidens.

Prob. 1. ex Scoto. Sapientia est altissimus mentis habitus occupatus circa universalissima, difficillima, certissima, omnium causas et principia evidenter proferens, maxime propter se expetendus, et caeteri, habitibus scientificis tanquam famulis imperans. Sed has omnes conditiones habet Theologia nostra excepta evidentia. ergo in hoc sensu dici potest sapientia. Prob. min. nam 1. Est altissimus mentis habitus occupatus circa universalissima et praestantissima, scilicet circa Deum, et divinas eius perfectiones, quibus nihil sublimius, nec praestantius nec universalius; scilicet, ex quo omnia, et per quem omnia. 2. circa difficillima, Deus enim est ineffabilis et incomprehensibilis infinitus, etc. Altitudo sapientiae et scientiae, incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius. 3. Circa certissima, quid enim certius quam quod Deus dixit, quam eius existentia et lumen ipsum fidei quo mediante investigat illa? Deus autem est summa necessitas essendi, nec potest mutari, nec fallere nec falli. 4. Omnium causas et principia (non quidem evidenter, sed ex principiis certis scilicet ex revelatis quibus non potest subesse falsum) Proferens. Agit enim de Deo ut omnium Creatore, Conservatore, Gubernatore, et in suos fines sapientissimo et potentissimo ac infallibili Directore; et sic Theologus omnia cognoscit, non quidem distincte et in specie, sed confuse et in suo fonte et causa et ex lumine ac principiis supernaturalibus et certioribus omni scientia creata. 5. Est habitus maxime propter se expetendus, sc. super omnes alias scientias, et habitus intellectuales humanos; cum enim sit super illos longe praestantissimus; ita et maxime propter se, non propter illos expetendus. 6. Caeteris habitibus scientificis imperans. Quippe est finis ordinatus et naturalis earum; ideo enim alia omnia scire cupimus ut ex eis discamus Deum et supernaturalia et aeterna. ergo Ilii applicatur dictum sapientis, quod misit ancillas suas ut vocarent ad arcem, et haec est vita aeterna ut cognoscant te Deum verum, ut docet S. Thomas. Sic aliis praecit et de aliis iudicat, ut quidquid in aliis scientiis invenitur veritati huius scientiae repugnans, totum condemnatur ut falsum inquit D. Thomas. ergo Theologia nostra habet omnes conditiones verae sapientiae excepta evidentia.

Prob. 2. Ex Scriptura quae huic doctrinae qua fides proponitur, explicatur et defenditur, vocat sapientiam. Sapientiam loquimur inter perfectos sapientiam vero non huius saeculi.... Sed Dei sapientiam in mysteriis, et hoc Christus Apostolis promiserat. Dabo vobis os et sapientiam cui non poterunt resistere omnes adversarii vestri. Et S. Augustinus loquens de scientia Scripturarum sacrarum, ait, Hic est Physica quoniam rerum naturalium causa in Deo sunt. Hic Ethica, quia vita beata et honesta non aliunde sumitur, quam cum ea quae sunt diligenda, diliguntur ut diligenda sunt: quod docet haec scientia: hic Logica, quia veritas, lumenque naturae rationalis Deus est. Sic D. Ambrosius docet hanc, continere quodammodo scientias omnes.

Dixi autem 1. quod est Supernaturalis, et per hoc distinguitur Metaphysica quam diximus esse sapientiam sed naturalem: agit enim de ente et de Deo, pro ut est naturaliter cognoscibilis, haec vero procedit ex lumine fidei, quod est supernaturale. 2. acquisita, et per hoc distinguitur ab illa sapientia supernaturali et infusa, quae numeratur 1. inter dona spiritus sancti, et est diversissima a lumine fidei, ut suppono ex dicendis suo loco. 3. Sed non evidens; ut patet ex concl. praecedenti, et huius conditionis defectu absolute et in rigore dicenda non esset sapientia; sed cum adfint omnes aliae, ita potest appellari et maxime ob supereminentiam eius ad omnes alias scientias humanas.

Ob. 1. vera sapientia debet tradere principia aliarum scientiarum et eas sibi subalternare; sed hoc non facit Theologia nostra ergo non est sapientia, nec habet alias conditiones sapientiae.

R. d. mai. sapientia naturalis et physica, conc. mai. supernaturalis n. mai. nam propter eminentiam luminis cui innittitur non descendit per se ad scientias naturales nisi ut iudicet de illis si quid a veritate et sanitate doctrinae fidei alienum doceant, ut illud reprobet et reiiciat a Christianis scholis. d. etiam min. non tradit principia cognitionis; conc. min. existentiae et entitatis n. min. agit enim de Deo prima et universalissima omnium causa et de omnium creatione; de Angelis et hominibus, de substantia, subsistentia et personalitate; de accidentibus, de habitibus, saltem incidenter et occasione mysteriorum et sacramentorum et praeceptorum moralium.

Ob. 2. Theologia agit de contingentibus, v. g. de Creatione, de Incarnatione et de Sacramentis; sed de contingentibus non datur scientia, et multo minus sapientia ergo non est scientia nec sapientia.

R. Ex Scoto n. min. non datur scientia nec sapientia si non possint habere cognitionem certam et evidentem conc. min. si possint habere n. min. et conseq. et hoc verissimum est de Theologia in se; nam inquit Doctor, Contingentia ut pertinent ad Theologiam, nata sunt habere cognitionem certam et nata sunt videri in primo obiecto theologico, etc. Scilicet in Deo. Et pro nostra Theologia haec videntur in revelatis per lumen fidei quod est certissimum et infallibile. Quid certius quam existentia Incarnationis, et creatio mundi et futuritio iudicii, et c? Deinde non omnia quae in ea traduntur sunt contingentia; Deus attributa, et trinitas, sunt necessaria: et denique sufficit ut sit scientia, pro ut scientia, opponitur opinioni et suspicioni et per eam determinate dicamus verum.

Concl. 3. Theologia nostra est simpliciter practica; Ita Scotistae cum Doct.

Prob. 1. ex Scoto. Cum actus voluntatis elicitus sit verissime praxis, etiamsi non comitetur aliquis actus imperatus... et extensio cognitionis practicae constat in conformitate ad praxim et prioritate aptitudinali... sequitur quod illa est cognitio practica quae est aptitudinaliter conformis volitioni rectae et naturaliter prior ipsa. Sed tota Theologia necessaria in intellectu creato est sic conformis volitioni rectae, quia a ratione eius sumuntur principia prima rectitudinis in volitione, etc. ergo ex primo obiecto sequitur tam conformitas quam prioritas Theologiae ad volitionem, et ita extensio ad praxim a qua ipsa extensione cognitio dicenda sit practica.

Ut vim rationis capias, repete ex Logica, quae diximus de praxi et scientia practica et speculativa; vel ista lege in praesenti quaestione apud Doctorem subtilem. Diximus scientiam dici practicam a praxi quam dirigit; praxis autem est alterius potentiae actus quam intellectus. (Seu est actus voluntatis) naturaliter posterior intellectione, et natus elici conformiter rationi rectae ut sit rectus. Et primam conditionem probat Doctor ex Philosopho dicente quod intellectus extensione fit practicus; Scilicet extendendo se, ad actus voluntatis quos dirigit. Hoc supposito.

Prob. Conclusio ex Scoto, ille habitus est simpliciter practicus qui de se et ex obiecto suo est directivus praxis, seu, actuum voluntatis ut sint recti; sed habitus Theologiae de se, et ex obiecto suo est directivus actuum voluntatis ut sint recti. ergo est simpliciter practicus. Maior est certa, nec ab ullo negatur. Prob. min. ut habitus dicatur practicus ex obiecto, non requiritur ut ipsum sit operabile, alioqui Medicina non esset practica, quia non facit corpus sanabile, sed sufficit ut sit virtualiter conforme operationi rectae; seu ut ab eo sumantur principia prima operationis rectae; sed tale est obiectum Theologiae nempe Deus: ergo habitus Theologiae de se et ex obiecto est directivus volitionum ut sint rectae.

Prob. min. cognito Deo ut summo ente et bono et fine, inde summuntur prima principia actuum voluntatis, v. g. Deus est amandus, colendus, quaerendus, etc. ergo ab obiecto Theologia sumuntur prima principia operationis rectae.

Confirmatur ex Scriptura. Christus enim docet eum esse finem totius doctrinae evangelicae, ut credentes vitam habeamus. Haec scripta sunt ut credatis quia Iesus est Christus filius Dei, et credentes vitam habeatis. Io. 20. Imo et totius Scripturae sacrae, Nam plenitudo legis est dilectio. Rom. 13. Et his in mandatis pendet universa lex et prophetae. Matt. 22. Item ex D. Petro dicente finem fidei et per consequens Theologiae, esse salutem animarum; 1. Pet. 1. et D. Paulus. Omnis scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum... et quidem ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus 2. Tim. 3. et D. Iacobus c. 4. Scienti bonum et non facienti peccatum est illi. C. 4.

Confirmatur ex Patribus maxime ex August. Tria haec sunt quibus, et scientia omnis (scilicet Christiana) militat et prophetia: fides spes, charitas, 1. Do. christ. 18. 1. de cognitione verae vitae, qui habetur inter opera eius. Constat profecto naturam rationalem ad hoc solum factam ut factorem suum Deum intelligat, intelligendo diligat, et diligendo in eo qui est vita aeterna aeternaliter beate vivat. Certe nulla est conclusio theologica quae non sit ordinabilis ad praxim; nequidem illae quae videntur purius speculativae; ut istae, Deus est trinus; pater generat verbum dictione, etc. Sunt enim virtualiter practicae. Prima enim includit virtualiter notitiam rectitudinis dilectionis tendentis in tres personas, inquit Scotus, ita quod si actus dilectionis eliceretur circa unam solam excludendo alias, sicut Infidelis eliceret, esset actus non rectus, etc. Ibid. n. 32.

Prob. 3. Ille habitus est practicus cuius finis est opus; sed finis Theologiae est opus; nempe amor et cultus Dei; ergo est practica, et quidem simpliciter. min. patet ex locis Scripturae citatis, et ex omnium Patrum et Doctorum consensu; quis enim audeat dicere hanc doctrinam a Deo inspirari vel ab homine addisci, ut sistat in simplici cognitione Dei, rerumque divinarum non vero ad eum colendum et amandum? mai. etiam patet ex Philosopho. Finis practicae est opus; speculativae, veritas.

Ob. 1. Ex Scriptura, nam Christus ipse docet, Haec scripta sunt ut credatis, ergo finis primarius et principalis est contemplatio.

R. n. conseq. tum quia ipsa fides et omnes actus credendi sunt practici, et ordinantur ad actus voluntatis circa Deum dirigendos; tum quia ipse habitus et actus fidei habent aliquid mixtum de voluntario; ille enim etiam inclinat voluntatem ad piam illam affectionem qua movetur intellectus ad assentiendum veritatibus quas non videt, ut suppono ex dicendis, et ex omnium sensu.

Ob. 2. Si ideo Theologia diceretur practica quia obiectum eius contineret virtualiter principia operationis rectae; Metaphysica pro ut agit de Deo, diceretur practica, et nulla esset scientia speculativa; quia nulla est cuius obiectum non contineat talia principia; sed consequens est falsum et absurdum, et contra nos, qui asserimus Metaphysicam et Physicam esse speculativas; ergo et ant. prob. mai. nullum est ens, vel obiectum scientiae quod ex se non fit aptum dirigere operationes voluntatis circa Deum ut causam primam et ultimum finem eiusque assecutionem iuxta illud, a magnitudine speciei et creaturae poterit creator horum videri.

R. n. mai. et d. ant. prob. nullum est obiectum quod non potest dirigere operationem voluntatis per accidens, et ex voluntaria applicatione talium cognitionum; conc. per se, ex institutione divina vel humana talium scientiarum: n. ant. nam istae scientiae, ut Metaphysica, Physica, Astronomia, etc. Sunt pure naturales, nec datae a Deo ut est finis supernaturalis, nec acquiruntur medio ullo supernaturali, nec necessariae, nec per se connectuntur cum redemptione et salute; ut Theologia. Nec enim, ait August. Christus mortuus est pro nobis, ut Mathematici aut Rhetores, aut Philosophi essemus; sed ut iusti essemus; et secundum virtutem recte viveremus. Ibid. Non ergo illae aliae scientiae faciunt per se ad directionem morum, sed valde indirecte et per accidens, et cum extrahuntur extra proprios limites, qui sunt naturales; nam Philosophi et primi Metaphysici, non cognoverunt Deum nisi ut nobilissimam speciem obiecti sui, scilicet entis, non ut ultimum finem, nec ut obiectum voluntatis.

Ob. 2. maior pars conclusionum Theologiae est pure speculativa ex se, ergo Theologia, saltem ex maiori parte, est pure speculativa. Pb. ant. maior pars est de essentia Dei, de Personis, de Trinitate, et unitate, de subsistentia, et personalitatibus, quae per nos non dicunt perfectionem positivam in Deo, et sic non reddunt eum amabilem, nec terminant amorem nostrum, aut cultum; sed sola essentia et essentialia.

R. n. ant. et prob. eius. Nam, ut dicebamus ex Scoto, actus religionis et dilectionis circa Deum respiciunt essentiam pro ut subsistentem in tribus personis, ita ut si excluderent personas vel alteram illarum, essent non recti, imo et irreligiosi; personalia igitur terminant actus illos ut quod, et essentialia, ut quo.

Inst. theologia prius considerat Deum in ratione Deitatis, quam ultimi finis, ergo prius attingit obiectum suum ut speculabile quam ut operabile: ant. patet: prius enim est Deum esse summum ens, summum bonum; quam esse a nobis fruendum; sed sub illa priori ratione, est obiectum speculationis, et sub 2. tantum est operabile: ergo Theologia nostra primo et per se est speculativa et secundario tantum practica.

R. n. conseq. nam obiectum Theologiae continet principia practica primo et fundamentaliter sub ratione Deitatis, summi entis, summi boni, etc. Quia hinc oritur ratio ultimi finis quae est relativa; omne autem relativum fundatur in positivo.

Ob. 3. Theologia est nobilissima inter scientias, et habitus intellectuales, ergo speculativa ant. supponitur receptum ab omnibus. Prob. conseq. speculativae sunt gratia sui, scilicet propter scire, practicae vero sunt propter aliud, scilicet propter operari, sed quod est propter se est nobilius; ergo speculativae sunt nobiliores.

R. n. conseq. et mai. prob. ex Scoto. Nam nobilitas in scientia petitur ex ordine ad nobiliorem potentiam et operationem, quales sunt operationes voluntatis circa Deum ut finem ultimum; quod Ibid. B. B. n. 42.

7 Pol. c. 9. vel 14. probat ex philosopho, Nobilitatis est in inferiori attingere suum superius.

Ob. 4. Si Theologia esset practica ex obiecto, idem esset de Theologia Beatorum, imo et Dei; sed falsum conseq. maxime de divina ergo etc. prob. mai. idem est obiectum Theologiae Beatorum et Dei et viatorum, ergo si ista est practica ab obiecto, ita et illae.

R. Conc. mai. de Theologia Beatorum; nam visio beatifica est etiam directiva amoris Beatorum circa Deum; de divina autem n. mai. et ratio-disparitatis est, quia voluntas Dei de se est essentialiter recta et ideo incapax dirigibilitatis; est ipsamet sibi proxima regula suarum operationum; et amat se necessario; amor eius non cadit sub electionem; ideo non est dirigibilis. Non ita est de nobis nec de Beatis. ergo Theologia illorum dici potest practica sicut et nostra.

Responderi potest 2. ex Scoto, concessa tota maiori, n. min. absolute; nam licet de facto et ex parte voluntatis divinae quae non est dirigibilis, visio qua Deus se videt et cognoscit non dirigit amorem quo se amat, quia iste non eget directione, nec cadit sub electionem, id non impedit quin illa ex obiecto, et quantum est de se fit capax directivitatis. Hinc vides quid sit dicendum de Theologia Beatorum; scilicet quod sit practica sicut et nostra ob easdem rationes. De divina autem, Scotus videtur problematicus, ut patet ex duplici resp. ad ultimam hanc obiectionem. Porro solet agitari quaestio de Theologia contingentium et necessariorum, sed mihi videtur quoad nos id esse superfluum; tam enim cognitio contingentium quam necessariorum tendit ad directionem operationum voluntatis nostrae circa Deum, et hoc sufficit ut dicamus absolute Theologiam nostram esse simpliciter practicam.

Suppono ex dictis in Philosophia sciri quid sit obiectum scientiae et quotuplex et quae conditiones ad illud requirantur, nec id placet repetere. Quaerimus ergo, quodnam sit obiectum tam materiale quam formale Theologiae, et quidem nostrae; nam de beatifica et divina nihil ad nos, saltem pro nunc.

Concl. Deus est obiectum totale theologiae nostrae, et quidem, ut Deus quatenus ex revelatione, et discursu in revelatione fundato nobis innotescit.

Prob. 1. ex Scoto. Qui relatis variis opinionibus circa hanc quaestionem, concludit Deum non esse obiectum Theologiae sub ulla formalitate, vel ratione speciali v. g. Boni aut Reparatoris, aut Glorificatoris, etc. Sed sub ratione essentiae, seu Deitatis. Contra istas omnes opiniones duplex est via; una probando istam affirmativam, quod Deus sub ratione divinitatis est primum subiectum huius scientiae. Alia probando istam negativam quod non sub aliis rationibus quae assignantur. Paulo aliter loquitur in scripto oxoniensi, ubi videtur pro formali assignare infinitatem; sed ibi non loquitur de obiecto formali continentiae, et ultimo, sed de obiecto evidentiae et quasi de formalitate nobis magis nota et primo revelata. Theologiae nostrae, ut nostra est, non oportet dari obiectum primum, nisi primum notum . . . . illud primum notum est ens infinitum.

Prob. 2. ex eodem quoad 1. p. Dico quod primum subiectum Theologiae in se, non potest esse nisi Deus, et idem est de Theologia nostra. 1. Quia primum obiectum continere debet virtualiter omnes veritates illius habitus cuius est obiectum; sed nihil continet omnes veritates theologicas nisi Deus ergo etc. Prob. min. omnia quae traduntur in Theologia, continentur in Deo ut Deus est ut in causa, aut ad illum reducuntur per aliquam attributionem, ut facile patebit discurrenti per singula ergo etc. Prob. ant. in 1. libro agitur de Deo in se et divinis attributis et personis; in 2. de Deo in creaturis quas creat aut gubernat et ad suos fines naturales dirigit; in 3. de Deo ut Redemptore et per gratiam ac media supernaturalia elevante ad finem supernaturalem; scilicet per mysterium Incarnationis, per auxilia gratiae, per habitus fidei, spei et charitatis. In 4. de Deo ut Sanctificatore per Sacramenta et Glorificatore et Remuneratore, qui bonos remunerat gloriae corona; aut vindice, qui punit malos per supplicia aeterna. ergo omnia quae traduntur in Theologia Deum respiciunt et in ipso continentur virtualiter ut in causa, aut ad ipsum pertinent per attributionem.

Prob. 2. p. quia nihil aliud congrue potest assignari pro tali obiecto praeter Deum, ut Deus est, ita ut Deitas sit obiectum formale, ergo ita recte dicitur. Prob. ant. discurrendo per alias opiniones, 1. Petrus Lombardus dicebat illud esse res et signa, seu symbola sub quibus divina figurabantur in veteri Testamento, aut Sacramenta quae gratiam significant et efficiunt in novo; sed hoc ab omnibus reiicitur, quia rerum naturalium cognitio secundum se pertinet ad Physicam, et significatio ad Logicam aut Grammaticam: et quatenus significarent divina, Deum ipsum haberent pro obiecto, ergo quatenus haec Theologia haec respicit semper Deus est primum et totale eius obiectum. 2. Durandus vult illud esse opus meritorium, aut hominis salutem. Sed contra 1. quomodo enim ad haec pertinet cognitio unitatis essentiae, et trinitatis, personarum, et ordo processionum divinarum. 2. ipsamet opera ulterius ordinantur ad Deum et sunt a Deo. 3. quia etiamsi nullum daretur meritum, nec ulla speranda esset salus, adhuc daretur Theologia, ergo in his non ponendum est obiectum Theologiae.

3. Hugo, et alii putant quod illud sit Deus ut salvator ut Christus, vel opus redemptionis, ut volunt alii, inter quos numeratur S. Bonav. sed contra, nam ad Deum ut Salvatorem, aut ad Christum non referuntur omnia, nec ille continet virtualiter omnia; ergo neque Deus ut Salvator, neque Christus est obiectum Theologiae nostrae. Prob. ant. generatio aeterna verbi, innascibilitas patris, spiratio activa et passiva, creatio et similes veritates non pertinent ad Deum ut Salvatorem neque ad Christum, ergo vel non pertinent ad Theologiam nostram, vel aliud est obiectum eius. Praeterea, obiectum attributionis debet esse quid prius contentis sub illo; sed Christus, et Deus, ut salvator non est quid prius ipso Deo, ut Deo, nec aliis praedictis veritatibus, sed potius sub ratione salvatoris est posterior, et quid contingens ac dependens a Deitate, omnipotentia, sapientia, etc. ergo sub illis rationibus non potest esse obiectum Theologiae nostrae, sed Deus sub ratione Deitatis sub qua est principium Incarnationis et salutis.

4. Alii volunt Deum esse quidem obiectum materiale sub ratione finis ultimi, seu summi boni; sed neque hoc dici potest. ergo etc. Prob. min. nam ratio obiecti formalis, debet esse primum principium continentiae virtualis omnium quae dicuntur, vel agnoscuntur in scientia; sed ratio ultimi finis seu boni, non est prior ipsa Deitate et aliis multis praedicatis quae de Deo agnoscuntur et dicuntur in Theologia; illa enim ratio est attributalis, et velut extra essentiam, ergo prior est Deitas a qua illae perfectiones fluunt velut accidentia et proprietates, ergo Deitas potius quam bonitas est obiectum Theologiae.

Alias rationes videbis in textu Scoti v. g. 1. quia Theologia nostra agit de iis quae sunt Deo naturaliter nota, sed talis est Deus ipse, ut Deus, ergo tale est obiectum Theologiae. 2. in nulla alia scientia traditur distinctior notitia de Deo; alioqui haec non esset suprema doctrina, nec sapientia, sed daretur alia superior. 3. quia ex Aug. Theologia est de illis quibus Fides gignitur, defenditur et roboratur. ergo est de eodem obiecto ac fides, sed haec est de prima veritate; ergo et Theologia.

Prob. denique, et clarius eadem 2. pars illud est obiectum formale, quod, in scientia, quod est ratio per quam obiectum totale continet virtualiter omnia quae in ea tractantur, sed talis est Deitas, ergo est obiectum formale Theologiae nostrae. Prob. min. veritates necessariae ut, quod Deus sit unus, trinus, infinitus, aeternus, omnipotens, etc. manant a Deitate velut a fonte et radice; idem est de contingentibus; ut quod sit Creator, Sanctificator, Redemptor, Glorificator, et similia quae ex operationibus ad extra tribuuntur aut singulis Personis aut toti Trinitati, haec enim omnia continentur in Deitate ut per se nota, et in eam ultimate resolvuntur, ergo, etc.

Prob. denique. Quia per hoc Theologia nostra specificatur et distinguitur ab aliis habitibus qui versantur circa Deum, v. g. a Metaphysica quae Deum considerat, non ut Deum absolute, sed ut primum ens, primam causam, ens infinitum, etc. ergo etc.

Prob. 3. p. scilicet quod sit, Deus ut Deus, quatenus ex revelatione et discursu in ea fundato nobis innotescit. Quia non nisi per hanc conditionem Theologia nostra supernaturalis distinguitur a Theologia Dei et Beatorum; ergo haec conditio habet rationem obiecti formalis quo. Prob. ant. nam Theologia Dei attingit Deum in se et per se ac necessario et comprehensive; Beatorum vero, Deum ut clare visum, et ex clara visione essentiae possunt inferre conclusiones prorsus scientificas; nos vero non cognoscimus Deum nisi obscure et per revelationem supernaturalem; Theologia vero naturalis Deum agnoscit ex creaturis et quasi a posteriori et imperfecte, ergo per hanc conditionem Theologia nostra supernaturalis distinguitur ab aliis omnibus.

Prob. 2. ex Scoto. Nam quando habitus cognoscitivus est in aliquo intellectu, non habens evidentiam ex obiecto, non debet ei assignari obiectum primum quod contineat virtualiter omnes veritates ut nobis notas, sed Deus secundum essentiam seu Deitatem non est nobis notus evidentia obiecti, sed ex revelatione supernaturali; ergo non est obiectum Theologiae nostrae nisi ut notus ex revelatione et discursu in ea fundato.

Dixi, ex discursu in ea fundato, ut habitus Theologiae nostrae distinguatur ab habitu fidei qui respicit etiam Deum ut revelatum, sine discursu et ob solam authoritatem revelantis: Theologia vero per discursum in revelatione fundatum; et ideo certior est quam omnes aliae scientiae creatae; quia scilicet ultimo resolvitur in authoritatem Dei revelantis.

Ob. 1. contra 1. p. ad obiectum totale debent pertinere omnia quae tractantur in scientia; sed ad Deum non reducuntur omnia quae tractantur in Theologia ergo etc. Prob. min. Theologia nostra agit de vitiis et peccatis; sed haec non pertinent sed repugnant Deo. ergo etc.

R. d. mai. ordinantur omnia directe vel indirecte; conc. mai. directe tantum n. mai. similiter d. min. non pertinent directe conc. min. indirecte n. min. et conseq. Ad prob. distin. maiorem directe neg. indirecte conc. mai. et similiter dist. min. nego consequentiam. Dico igitur, quod indirecte considerantur, caeterum directe vitia et peccata repugnant Deo, ipsum offendunt, ab eo prohibentur et puniuntur, et avertunt ab ultimo fine.

Ob. 2. Theologia nostra probat existentiam Dei; ergo ipse non est obiectum eius: ant. patebit infra. Prob. conseq. nam omnis scientia supponit obiecti sui existentiam, ut diximus alibi.

R. d. ant. probat existentiam Dei a posteriori, per effectus, et ex principiis alienis; conc. a priori et ex propriis suis principiis; n. ant. et conseq. nam Dei existentiam credimus et in Theologia nostra supponimus ex fide.

Ob. cont. 2. p. 1. Si Deus, ut Deus, sub ratione Deitatis esset obiectum Theologiae, deberemus eum comprehendere et de illo cognoscere infinitas veritates; sed falsum est conseq. ergo et ant. Prob. mai. scientia debet adaequare suum obiectum, et sic illud cognoscere secundum omnes veritates quas continet; sed illae sunt infinitae; et hoc est comprehendere Deum; ergo etc.

R. n. 1. mai. et d. 2. scientia perfecta et adaequata: conc. imperfecta et inadaequata n. mai. et conseq. nam Theologia non solum nostra, sed etiam omnis creatura est inadaequata respectu Dei ac Deitatis; haec enim est infinita et incomprehensibilis, illa vero est limitata, imperfecta et inadaequata. Deus quidem ut Deus adaequat totam Theologiam nostram, quia nihil illa cognoscit quod ad illum non referatur aliquo modo; sed haec illi non adaequatur, sed ab eo infinite deficit.

Ob. 2. diversorum habituum non potest esse idem obiectum formale; sed Deus, ut Deus, esset obiectum diversorum habituum; scilicet fidei et Theologiae nostrae scholasticae ergo id dici non potest. Prob. mai. habitus distinguuntur per obiecta, ergo diversorum habituum diversa sunt obiecta formalia.

R. d. mai. habituum essentialiter et specie distinctorum; conc. mai. diversorum accidentaliter; n. mai. similiter d. min. nam fides et Theologia scholastica non distinguuntur essentialiter; utraque est de Deo ut Deo sub lumine revelationis; fides quidem pure et simpliciter; Theologia vero suas conclusiones elicit partim ex revelatis, partim ex principiis aliarum scientiarum, et praecipue Metaphysicae; sed pertinent semper ad fidem. qua, inquit Doctor, cum praemissa ex Scriptura non sit evidens, sed credita, igitur nec conclusio erit demonstrata et generans scientiam, etc. Ideo conclusio Theologiae nostrae sequens ex praemissis, una de fide, alia de scientia, erit semper inevidens quia iuxta regulam Logicalem, Conclusio sequitur debiliorem partem.

Ob. 3. Deus non potest cognosci a nobis sub ratione Deitatis; quia non potest cognosci secundum praedicata essentialia; ergo ut Deus, non est obiectum nostrae Theologiae.

R. d. ant. non potest cognosci distincte et intuitive et per proprias species; conc. obscure et abstractive, per revelationem et ex creaturis n. ant. et rationem eius, et id constat ex Apostolo: nam, Invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur: sempiterna quoque eius virtus, et divinitas. Rom. 1.

Ob. 4. obiectum formale debet esse radix et causa formalis omnium quae de obiecto materiali dicuntur in scientia; sed talis non est Deitas; non enim est causa formalis proprietatum personalium, ut sunt innascibilitas in Patre, generabilitas in verbo, et spirabilitas in spiritu S. alioqui haec praedicata essent omnibus personis divinis communia sicut et Deitas.

R. d. mai. causa formalis mediata vel immediata; conc. immediata tantum; n. mai. et ad min. dico, quod Deitas non est quidem causa immediata innascibilitatis (et sic de generabilitate et spirabilitate) sed est mediata, scilicet mediante paternitate; et sic essentia Dei quatenus suppositata per paternitatem, est causa formalis innascibilitatis: et sic de aliis.

Ob. Denique. Scotus docet quod Deitas non est obiectum nisi Theologiae in se, non autem in nobis. Nam, inquit, Theologia nostra, ut nostra est, non oportet dare obiectum primum nisi primum notum... illud autem primum notum est ens infinitum, etc. ergo conclusio haec quoad hanc partem est contra Scotum.

R. n. conseq. nam Scotus vult tantum quod facilius a nobis cognoscatur Deus ut ens infinitum, quam sub ratione Deitatis; sed non negat quin ipsa Deitas sit vere obiectum primarium formale in essendo et in rei veritate; nam ideo sic loquitur, quia, Iste est conceptus perfectissimus quem possumus habere de illo quod est in se primum subiectum; qualis est Deitas, et addit quod *idem est obiectum Theologiae nostrae, quod est primum subiectum Theologiae in se (et illud est sine dubio Deus ut Deus, sub ratione Deitatis) sed quia illud non est nobis evidens; ideo non continet ista ut nobis notum.

Id mihi videtur probari ex eo quod ipse sibi obiicit, ergo Non est primum subiectum nostrae Theologiae. R. Non est primum subiectum dans evidentiam, sed subiectum primum continens omnes veritates et natum dare evidentiam, si ipsum cognosceretur. Insignes eius commentatores Lichetus, et Poncius putant eum loqui de infinitate, sed immerito, ni fallor, nam sub ratione infinitatis, Deus est obiectum notum et dans evidentiam; ut patet ex discursu allato. Loquitur ergo de Deo, ut Deus est, et sub ratione Deitatis; ratione cuius est primum subiectum continentiae veritatum omnium Theologiae nostrae; non autem primum obiectum evidentiae: quia hoc tribuit infinitati. Sic intelligit eum Pater Frassen, et bene.

Ob. contra 3.p. ratio formalis qua, seu motiva obiecti primarii scientiae debet esse illi intrinseca; sed revelatio non est intrinseca obiecto Theologiae nostrae, scilicet Deo ut Deus est, ergo revelatio non est obiectum formale quo, seu motivum Theologiae nostrae. Prob. min. revelatio fundatur in veracitate Dei revelantis; ergo non est intrinseca obiecto primario.

R. ex Scoto d. mai. in habitu habente evidentiam ex obiecto, ut in scientiis naturalibus; conc. in non habente evidentiam ex obiecto, ut est Theologia supernaturalis: n. mai. et conf. quando igitur habitus habet evidentiam ex obiecto, tunc primum obiectum illius non tantum continet virtualiter illum, sed etiam ut notum illi intellectui continet ipsum habitum, ita quod notitia illius obiecti continet evidentiam habitus; in habitu vero non habente evidentiam ex obiecto, sed causatam aliunde quam ex obiecto noto; (Ut Theologia nostra, quae Deum cognoscit ex revelatione) *non oportet dari obiectum primum eius habens duas illas conditiones. Igitur ratio formalis, sub qua Deus cognoscitur a Theologia, non est quid intrinsecum ipsi, quia haec notitia non habet evidentiam ex obiecto, sed ex revelatione.

Non repetam quae dicta sunt in Logica de subalternatione, unitate, et distinctione Scientiarum et habituum; haec meminisse iuvabit ad intelligentiam et decisionem harum quaestionum quae sunt 1. an Theologia nostra subalternetur Theologiae Dei ac Beatorum. 2. an et qualis sit unitas eius, et 3. an praestet aliis nobilitate.

Concl. 1. Theologia nostra minime subalternatur Divina; nec Beata.

Pb. 1. ex Scot. quia, adversarii dicunt quod, scientia non potest stare cum fide, g. Theologia nostra non potest esse subalternata; quia haec stat cum vel fide. g. in hoc contradicunt sibi. Subalternata enim stare potest cum subalternante; quomodo autem Theologia nostra quae involvit fidem stare cum Theologia Dei et Beatorum? 2. Scientia de Deo non potest esse nisi una, scilicet aut clara; sicut Beata et divina, aut obscura sicut nostra. 3. Scientia secundum rationem non dependet nisi ab obiecto, seu subiecto vel lumine, sed respectu intellectus viatorum, visio Beatorum nullam habet rationem causae, g. Nostra nullo modo subalternatur illi.

3. Quia scientia subalternata et subalternans non sunt primo de eisdem veritatibus vel praedicatis scitis; nam ubi subalternata incipit, ibi subalternans desinit. Sed haec (nostra) potest esse de eisdem veritatibus et praedicatis, de quibus est scientia Beatorum. G. nostra non subalternatur illi, etc.

4. Quia habens subalternatam potest habere subalternantem, et e converso: Sed hoc est impossibile de istis, quia una est fides et obscura, alia est visio clarissima g. etc. Pb. mai. nam habens scientiam de principiis ut subalternans, potest scire conclusionem, qualis est subalternata, et sciens conclusiones potest scire principia quae sunt universaliora et per consequens prius nota. g. subalternans et subalternata possunt esse simul, ut patet de phisica et medicina.

Pb. 5. nam subalternata nequit haberi sine subalternante; sed Theologia nostra potest haberi sine beata, g. illa huic non subalternatur. Mai. patet ex conditionibus subalternationis. Pb. min. nam implicante Theologia beata, seu visione Dei, adhuc posset haberi fides et cognitio quam hic habemus.

Pb. denique; quia conditiones subalternationis desunt inter has Theologias, g. et subalternatio. Pb. ant. 1. conditio subalternationis est ut obiectum subalternatae contineatur sub obiecto subalternantis et illi addat rationem aliquam accidentalem sub qua non consideretur a subalternante, ut Medicina respectu Phisicae; utraque considerat corpus naturale; sed medicina considerat illud ut sanabile, non autem Phisica. 2. est ut principia subalternatae sint conclusiones subalternantis; sed neutra ex his conditionibus adest inter has Theologias. g. etc. Pb. min. de prima; nam nostra considerat Deum ut Deum, et sub ratione Deitatis aeque ac beata g. est idem prorsus obiectum et sub eadem ratione.

Dices. Nostra considerat Deum ut notum obscure; beata vero ut clare visum, et haec obscuritas est ratio accidentalis in nostra.

Contra. g. illae duae Theologiae differunt essentialiter; non vero tantum accidentaliter; sed in subalternatis differentia non est essentialis, sed accidentalis, quia subalternata debet continuari cum subalternante, ut Medicina cum Phisica; g. obscuritas et claritas non salvant sed impediunt subalternationem. Quod autem nostra non possit continuari cum Beata, patet ex Apostolo. Quando enim venerit quod perfectum est, Scilicet clara visio Dei, Evacuabitur quod ex parte est, Scilicet cognitio obscura.

Pb. eadem min. de 2. conditione, nulla enim conclusio aut veritas cognoscitur de Deo in Theologia nostra quae non cognoscatur in beata, g. conclusiones scientiae Beatae non sunt principia in Theologia viatorum. g. deest quoque in illis haec 2. conditio subalternationis.

Ob. 1. ad veram subalternationem sufficit quod principia subalternatae sint cognita in subalternante; sed hoc reperitur in his Theologiis; nam principia quae in nostra cognoscuntur obscure, sunt clare cognita in beata, g. nostra est vere subalternata beatae.

R. n. mai. tum quia plura requiruntur quam illa inaequalitas et ordo, ut suppono ex Logica; tum quia illud non importat ullam dependentiam nostrae ad beatam; ad hanc enim deberet nostra ubi conclusionibus scientiae beatae pro principiis ex quibus deduceret suas, et quod istae non cognoscantur per se in illa superiori; patet autem quod nihil concluditur aut agnoscitur in nostra quod non sciatur in beata, ut discurrenti patebit. Tum denique quia nostra non potest continuari cum beata, sed illi repugnat.

Ob. 2. Theologia nostra ordinatur ad consecutionem beatae; g. nostra dependet et subalternatur beatae.

R. 1. n. conseq. hoc enim minime infert propriam subalternationem; imo id eam impedit, quia subalternans debet praecedere, non sequi subalternatam, cum huic debeat viam sternere et subministrare principia.

R. 2. d. ant. ordinatur ad consequendam beatam per modum meriti et moraliter, et ex ordinatione divina; conc. per se et Philice; n. ant. unde implicante visione beatifica in creaturis, adhuc possibilis esset nostra, ut diximus.

Concl. 2. Theologia nostra est una in se unitate specifica distincta ab aliis scientiis et a Theologia Beatorum, sed non ab habitu supernaturali fidei nisi accidentaliter.

Pb. 1. ex Scoto 1. quia, Theologia nostra habet aliquod subiectum formale aliud; ou. a subiectum illius est singulare, secundum vero Arist subiectum aliarum est aliquod universale. quia id patet discurrendo per alias scientias quae diversa habent obiecta; nam subiectum in thisica est corpus vel ens mobile, Deus vero non est mutabilis. Subiectum in mathematica est quantitas, etc. Hinc.

Pb. 2. unitas specifica scientiae petitur saltem extrinsece ab unitate obiecti formalis, ut diximus in Logica; sed obiectum tam materiale quam formale Theologiae est unum et distinctum specie ab obiectis et modis scientiarum naturalium: g. est una in se et distincta specie ab aliis. Pb. min. ex dictis de obiecto tam materiali quam formali quo et sub quo. 1. enim est Deus, 2. Deitas et 3. revelatio cum discursu; tendit enim in Deum ut Deus est, et cognitus ex revelatione et per discursum.

Confirm. nam omnia quae tractatur in Theologia nostra considerantur sub hac una formalitate et medio, sc. sub revelatione aut, quatenus sunt conclusiones ex principiis revelatis deductae; et haec ratio est una in tota Theologia, et nulla alia scientia naturalis id praestat, imo nec divina aut beata g. quo ad hoc est vere in se una et distincta ab omnibus aliis scientiis. Dico, unitate specifica. Nam de entitativa, et indivisibilitatis; certum est eam non esse aliam quam aggregationis et ordinis, sc. ex multis habitibus partialibus secundum diversas materias particulares et veritates; nec in hoc aliter discurrendum quam in aliis scientiis et habitibus; ut diximus in Logica.

Pb. 2. p. Theologia Beatorum tendit in obiectum, sc. Deum intuitive et mediante lumine gloriae, estque essentialiter intuitiva et clarissima; nostra vero in Deum abstractive et mediante revelatione ac lumine fidei, et ideo est essentialiter obscura; g. haec specie distinguitur ab illa.

Pb. 3. p. 1. ex Scoto citato et dicente quod Cum praemissa sumpta ex Scriptura non sit evidens ex terminis sed credita; igitur nec conclusio erit demonstrata generans scientiam ... quamvis posset generare habitum alium a fide, Sc. medium inter opinionem et scientiam, quia certior erit opinione et inevidentior scientia.

Constat igitur Theologiam nostram scholasticam (de illa enim loquor qua fides gignitur, defenditur, explicatur et roboratur ex principiis revelatis mediante discursu) in hoc differre ab omnibus aliis doctrinis et scientiis, quod conclusiones eius omnes deducuntur ex principiis revelatis et revelationi nituntur, saltem maiori ex parte; et a scientia tam divina quam beata; quia principia nostrae sunt semper obscura, et denique convenit quidem cum habitu fidei; quia inclinat ad assentiendum suis conclusionibus ex motivo revelationis divinae; differt autem quia immixtum aliquid habet ille assensus de veritate consequentiae propter legitimum discur-sum, licet principalius adhaereat eis propter veritatem praemissae revelatae.

Constat etiam quod sicut sunt diversissimae veritates partiales circa quas versatur, ita et diversissimi partiales habitus generantur ex earum contemplatione; nam ex studio misterii Trinitatis acquiritur habitus assentiendi et discurrendi de illo, potiusquam de misterio Praedestinationis aut Incarnationis, aut de gratia, etc. Imo et in singulis, ut dantur veritates diversae, ita et diversi habitus; et de his, ut iam praemisimus eodem modo discurrendum hic.

Ob. ex Scoto. Scientia de Deo non potest esse nisi una sed tam scientia beata et divina quam nostra est de Deo, g. non distinguuntur.

R. 1. d. mai. nisi una generice et obiective: conc. specifice et ex aliis principiis aut mediis: n. mai. Theologia autem nostra est ex mediis specie et essentialiter diversis, ut patet. R. 2. d. eandem mai. nisi una, id est, aut sola beata aut sola non beata: conc. mai. ita ut utraque et omnis notitia de illo sit una specie, n. mai. potest enim cognosci alterutra notitia, et ambae inter se sunt distinctissimae et incompatibiles.

Ob. 2. Si Theologia nostra esset una in tanta obiectorum et rerum diversitate, maxime propter unitatem revelationis sub qua considerantur; sed hoc non sufficit ad unitatem scientiae, g. non est una mai. patet ex fundamento nostro pb. min. Deus eadem volitione et actu posset revelare scientias diversissimas, v.g. Logicam et Metaphisicam, etc. Sed quamvis omnes convenirent in esse revelatae adhuc differrent specie; g. ita est de veritatibus theologicis.

R. n. 1. min. et d. 2. adhuc differrent specie materialiter, si homo eis non assentiretur praecise ex motivo revelationis, nec propter solam veritatem Dei testificantis, sed propter evidentiam earum realem; conc. min.; si assentiretur eis ex solo motivo revelationis; n. min. et conseq. igitur omnes conclusiones et veritates Theologicae, et habitus totius Theologiae ideo est unus; quia isdem ex eodem motivo revelationis inclinat ad assensum earum; et quoad hoc omnes uniuntur. Scientiae illae essent plures et diversissimae materialiter ratione obiectorum. Imo et formaliter si eis assentiremur, non praecise propter revelationem, sed propter evidentiam veritatis earum; si vero meice propter revelationem eis assentiremur; non essent plures scientiae nisi materialiter.

Inst. actus quibus assentimur illis diversis conclusionibus sunt specie diversi; g. et habitus earum; patet ant. nam actus quo assentior huic propositioni; Deus est trinus, differt specie ab eo quo assentior isti, Deus est incarnatus, aut, baptisma est Sacramentum novae legis. Nam actus specificantur ab obiectis. Pb. conseq. nam singuli actus generant suos habitu. Dum frequenter credo Trinitatem, acquiro habitum facilitantem et inclinantem ad similes actus, non vero praecise ad credendam incarnationem, et illi omnes habitus credendi sunt separabiles sicut actus, g: acquiruntur successive.

R. d. ant. et conseq. sunt species diversi materialiter et ex obiectis, et generant habitus partiales theologicos, similiter diversos materialiter et obiective; conc. ant. et conseq. diversi formaliter; n. ant. et conf. nam obiectum formale motivum et per consequens specificativum formaliter est semper idem; sc. revelatio applicata per discursum, et haec ratio est una in omnibus revelatis tam mediate quam immediate; nam conclusioni deductae ex praemissis revelatis assentior, non tam propter vim consequentiae naturalis quam propter revelationem divinam ex qua sequitur et in qua fundatur, quod valde notandum est.

Inter veritates Theologiae nostrae, aliquae sunt immediate formaliter et expresse revelatae, ut ista Verbum caro factum est. Aliae sunt revelatae mediate, virtualiter et implicite; ut sunt conclusiones omnes quae necessario sequuntur ex primis illis, ut est, Verbum factum est animale rationale; Quia necessario sequitur ex illa prima formaliter et explicite, et immediate revelata. Primae pertinent ad fidem, et sunt principia prima istarum quae pertinent ad Theologiam, sed utrisque assentimur ex eodem motivo, sc. propter veracitatem Dei revelantis. Non ita est in scientiis naturalibus in quibus assentimur conclusionibus deductis ex earum principiis propter earum naturalem evidentiam; et sicut singulae habent suam evidentiam inseparabilem a suis principiis, ita et singulae habent suum obiectum formale distinctum.

Inst. 2. tam in conclusionibus theologicis quam in scientificis assensus fundatur in evidentia sequelae, seu consequentiae; sed evidentia consequentiae diversificatur pro diversitate principiorũ et conclusionum g.etc.

R. n. conseq. nam assensus conclusionis fundatur in assensu praemissarum sed in Theologia assentimur praemissis aut saltem uni earum propter revelationem g. et conclusioni; de hoc iterum in tr. de fide.

Concl. 3. Theologia nostra supereminet omnibus scientiis naturalibus notabilitate et certitudine est communis.

Pb. 1. ex Scoto quo ad 1. p. licet Theologia sit practica, et licet Aristoteles praeferat speculativas practicis; tamen illa praestat caeteris, quia notabilitas est in inferiori attingere suum superius ex Philosopho, ideo praefert speculativas, quia non ponit aliquam scientiam esse conformem praxi voluntatis circa finem habere praxim, sed quandam motionem simplicem naturalem, etc.

Pb. 2. nobilitas scientiae et habitus petitur ab obiecto quod attingit; sed nulla scientia naturalis habet nobilius obiectum quam sit Deus sub ratione Deitatis et per lumen supernaturale; et sub revelatione divina g. etc.

Confirm. nam Theologia adiuvatur per se ad ultimum finem cognoscendum appetendum, prosequendum et consequendum per media supernaturalia et perfectissima, g. ex fine suo nulla est nobilior, nec sublimior.

Pb. 2. p. ille habitus est certior et meretur assensum intellectus firmiorem et cum minori metu erroris, qui firmiori et infallibiliori motivo innititur; sed talis est habitus Theologiae nostrae in conclusionibus vere theologicis, respectu scientiarum naturalium g. est illis certior. Pb. min. motivum quo intellectus determinatur ad assentiendum conclusioni Theologicae (quando ambae praemissae aut una illarum est de fide, et altera evidens aut certa) est supernaturale et infallibile, g. etc. Pb. min. motivum illud est revelatio Dei et veracitas eius cui repugnat fallere aut falli in suis dictis; Scientiae autem naturales nituntur lumine naturali rationis quae de se est fallibilis. g. etc.

Ob. 1. Evidentia est perfectio scientiae ; sed haec deest Theologiae nostrae et adest in aliis scientiis ; g. in hoc aliae sunt nobiliores.

R. d. mai. est perfectio in ordine ad certitudinem conc. mai. in ordine ad se ipsum aut quae non compensetur aliunde, aut quae sit necessaria, habita certitudine sufficienti: n. mai. et conseq. nam evidentia quaeritur in scientiis propter certitudinem qua intellectus quietetur sufficienter ad dirigendas suas operationes prudenter in finem suum, et talem habemus in Theologia, propter certitudinem revelatorum in quibus fundantur conclusiones eius.

Ob. 2. illae scientiae sunt perfectiones quae perfectiori modo attingunt et comprehendunt obiectum suum ; sed tales sunt scientiae naturales prae Theologia nostra g. etc. Pb. min. illae enim quasi compraehendunt obiecta sua ; habent demonstrationes evidentes de illo, eiusque proprietatibus omnibus ; sed non ita est de Theologia respectu Dei, de quo pauca scimus, et fere nihil prae magnitudine eius ; Videmus per speculum in aenigmate, inquit Apostolus.

R. d. mai. si limitatio veniat ex parte habitus praecise et ex se absolute : conc. mai. si veniat ex dispositione intellectus cum obiecto, sc. ex limitatione potentiae et elevatione ac magnitudine ac incomprehensibili perfectione obiecti ; n. mai. et conseq. nam quod non possimus Deum comprehendere venit ex limitatione et improportione intellectus nostri cum sublimi et incomprehensibili obiecto : Unde fit ut minimum quod haberi potest de cognitione rerum altissimarum desiderabilius est quam certissima cognitio de rebus minimis. Confusa cognitio de homine vel angelo est nobilior quam distinctissima cognitio muscae et generaliter. Nobilius est parum attingere de nobilioribus quam multum de aliis, inquit Philos. denique actus credendi est simpliciter perfectior anim. quam actus intelligendi elicitus ab habitu naturali perfecto primorum principiorum, Inqui. Doctor, 3. d. sc. in se, quia non potest produci nisi a Deo et versatur circa Deum. Ita est de habitu et actibus theologicis qui sunt supernaturales et fundantur in revelatione divina, et sunt circa divina ; et sic venit a sublimioribus principiis, circa nobilius obiectum versatur.

Ob. cont. 2. p. ibi certitudo est maior, ubi minus dubitationis, seu timoris de falsitate ; sed in scientiis naturalibus minus est dubitationis et timoris de falsitate, g. et maior certitudo quam in Theologia. Mai. patet ex definitione certitudinis. Pb. min. certitudo veritatis seu conclusionis theologicae non est mai. certitudine fidei ; sed haec non excludit omnem dubitationem, inquit Scotus, sed dubitationem vincentem et trahentem in oppositum rei credibilis.

R. d. mai. ubi minus timoris venientis de et ex natura principii ac motivi ; conc. mai. ex parte potentiae seu subiecti n. mai. et fic d. min. in scientiis est minus timoris, ex parte potentiae ac subiecti conc. min. ex parte obiecti ac motivi ; n. min. et ant. prob. nam Scotus loquitur de dubitatione subiectiva, non de obiectiva, nec motiva. Obiecto Theologiae ac fidei, nihil certius : quia est prorsus immutabile ; sic de motivo quod est veracitas Dei in revelando qua nihil certius nec infallibilius ; sed subiective, nempe quo ad firmitatem assensus ex parte intellectus nostri, aliquando est debilissimus ; ideo petebant Apostoli a Christo, Adauge fidem nostram; Et ille exprobrat Petro, Modicae fidei quare dubitasti?

Igitur triplex est certitudo. 1. obiectiva, quae venit ex immutabilitate obiecti complexi, vel incomplexi. 2. Subiectiva, quae consistit in firmitate adhaesionis intellectus ad propositionem ; sive illa in se vera sit an falsa ; talis est certitudo in haereticis qui tenacius haerent suis erroribus quam multi fideles veritati. 3. est motiva ; quae venit a connexione medii cognitionis cum re cognita. Ut si credas, quia vides. Sic assensus fidei nititur veritati Dei revelantis, et sicut nihil est infallibilius tali medio, sic fides est certissima ; sicut et Theologiae conclusiones quae ex praemissis eliciuntur, quarum saltem una est de fide ; altera de scientia naturali ; Ut Christus est risibilis, ex his praemissis, omnis homo est risibilis, sed Christus est homo ; 1. est de scientia. 2. de fide, et sic conclusio habet certitudinem ex fidei motivo; scilicet ex veritate Dei revelantis quod Christus est homo.

Ob. 2. certitudo conclusionis theologicae pendet aliquando a certitudine praemissae naturalis ; g. non est certior scientiis naturalibus. Ant. patet ex dis-cursu posito. Pb. conseq. quia effectus non superat causam suam.

R. d. ant. pendet partialiter ; conc. adaequate : n. ant. et conseq. et sic dist. rationem eius ; effectus non superat causam adaequatam, bene vero inadaequatam, qualis est praemissa ex lumine naturali.

Inst. conclusio sequitur debiliorem partem, sed praemissa naturalis est debilior quoad certitudinem, g. conclusio Theologica, saltem ex hoc capite non erit certior.

R. d. mai. sequitur debiliorem partem ita ut participet de illius imperfectione, conc. ita ut nihil participet perfectionis alterius praemissae n. mai. et conseq. nam hoc etiam patet in Phisicis, genita ex parentibus diversae speciei, aliquid habent ab utroque parente ; non superant quidem nec adaequant perfectiorem, sed superant imperfectiorem, hoc patet de mulo genito ex equa et asino ; ille est imperfectior equa, sed perfectior asino et sic de aliis. Axioma illud logicum non est in omnibus rigorose verum ; sed tantum in Sillogismis ubi una praemissarum est negativa aut particularis ; in aliis vero aliquid perfectionis accipit a perfectiori ; imo et in illis ; non nisi una praemissarum esset affirmans aut universalis, conclusio non esset bona ut diximus ex Scoto ; in conclusione theologica attenditur connexio quam habet cum principio supernaturali et revelato, quae connexio est principale motivum assensus quem ei praebemus, de quo iterum dicemus tr. de fide.

Fateor tamen conclusionem theologicam esse minus certam praemissa quae est immediate revelata et de fide. 1. propter illa axiomata. Propter unumquodque tale et illud magis g. si conclusio theologica est certa propter praemissam revelatam in qua continetur, haec debet esse certior. 2. propter istud aliud, conclusio sequitur partem debiliorem. Nam ex consortio praemissae debilioris contrahit etiam aliquid Imperfectionis eius ; licet aliunde habeat aliquid perfectionis a praemissa de fide quae est certior. Loquor de conclusione elicita ex praemissis quarum una est de fide, alia de scientia naturali ; nam si utraque praemissa esset de fide ita et conclusio.

Ab hac quaestione incipit suum Prologum Doctor noster ; sub hoc titulo. Utrum homini pro hoc statu sit necessarium aliquam doctrinam specialem supernaturaliter inspirare ad quam non possit attingere lumine naturali intellectus ? Et hoc potest quidem intelligi generaliter de quacunque Theologia, etiam de fide ipsa ut dicetur in tr. de fide et necessitate eius. Nos vero hic examinamus eam de Theologia nostra qua fides ipsa et Scripturae et veritates revelatae explicantur et defenduntur ; sive per simplicem explicationem ut facit Theologia positiva, sive per argumentationes in quibus varias conclusiones elicimus ex revelatis , ut praestat Scholastica. Uno verbo Theologiam hic sumimus pro doctrina revelata , aut ex revelatis acquisita circa Deum et divina ; deinde id examinamus pressius de Theologia scholastica qualis nunc habetur in Ecclesia , et quaerimus de utraque an sit necessaria homini viatori ad consequendam salutem , et hoc absolute et simpliciter : an autem secundum quid et ad melius esse ?

Porro ut notat Doctor ; non est nobis haec quaestio cum catholicis , quia hi agnoscunt et confitentur necessitatem auxilii supernaturalis ad cogitandum et agendum aliquod opus bonum conducens ad salutem. Id patet 1. ex Scriptura dicente quod Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis sed sufficientia nostra cum Deo est. 2. ex Concil. Arausicano decernente ; Qui dixerit nos posse bonum aliquod quod ad salutem pertineat vitae aeternae naturae vigore... cogitare aut eligere... absque illuminatione et inspiratione Spiritus S.... haeretico fallitur spiritu , etc. Et infra , Divini muneris est cum et recte cogitamus , et pedes nostros a falsitate , et in iustitia detinemus , etc. Quod ex aliis multis Conciliorum et Pontificum decretis colligitur. Agimus g. contra Philosophos , Qui tenent perfectionem naturae, inquit Scotus , * et negant perfectionem supernaturalem. Theologi vero cognoscunt defectum naturae et necessitatem gratiae et perfectionum supernaturalium.* Sit igitur conclusio 1. Aliqua Theologia , seu cognitio de Deo supernaturalis est necessaria homini viatori , et de facto datur. Est communis et de fide.*

Pb. 1. p. ex Scoto contra Philosophos. Omni agenti per cognitionem necessaria est distincta cognitio sui finis (quia omne agens propter finem agit ex appetitu finis et ut appetat debet illum cognoscere) Sed homo non potest scire ex naturalibus finem suum distincte . g. necessaria est sibi tradi aliqua cognitio supernaturalis : Pb. min. 1. si posset naturaliter cognosci distincte qui sit ultimus finis hominis et summum eius bonum , illud cognovissent ipsi Philosophi et maxime Aristoteles ; sed id nescierunt distincte, seu positive , et determinate g. etc. Pb. min. quia ipse Aristoteles dubius in hoc fuit ; aliquando posuit illud in cognitione substantiarum separatarum acquisita ; Et revera non cognovit aliquam felicitatem nobis possibilem in aeternitate ; sicut nec alii Philosophi 2. quia nulla sunt principia naturalia ex quibus cognoscere possimus quod post hanc vitam iusti habebunt illam felicitatem : ut patet experientia nihil enim in nobis sentimus ex quo id naturaliter colligamus.

Pb. 2. ex eodem ; quia agenti propter finem non solum est necessaria cognitio determinata finis ; sed etiam 1. quomodo pervenire possit ad finem . 2. necessaria media ad illum consequendum ; et 3. sufficientia et efficacitas illorum mediorum ; sed haec naturaliter scire non possunt ab homine in statu isto , g. necessaria est cognitio supernaturalis. Pb. min. 1. beatitudo non acquiritur a nobis nisi per modum meredi s , feu ex meritis , vel haereditatis, et haec pendet ex mero Dei beneplacito sic statuente et disponente ; 2. quia media necessaria ad consecutionem sunt auxilia gratiae ; Sacramenta et bona opera ex gratia facta , et haec etiam ex nulla causa naturali possunt cognosci , quia etiam pendent a puro Dei beneplacito largiente gratias , instituente Sacramenta et acceptante opera , et 3. quia sicut naturaliter non agnoscimus existentiam gratiae nec Sacramentorum , etc. aliorum mediorum ad salutem , ita nec eorum efficaciam aut sufficientiam g. naturaliter non possunt cognosci tria illa.

Confirm. ex erroribus Philosophorum circa finem ultimum et media ad ipsum ; nam, inquit S. August. Vitam beatam Volunt omnes , sed ad hanc tam magnam possessionem qua tur ? instruxerunt sibi vias erroris philosophi ; alii dixerunt hac via eundum : alii non hac sed hac . latuit eos via , quia Deus superbis resistit : lateret et nos nisi venisset ad nos ipse qui est via veritas et vita. Et narrat ex Varrone 288. diversas de summo bono sententias , et S. Prosper dicit quod Graeci et Latini ex mecellentissima orbis ingenia studiis acerrimis laborarunt ad inveniendum summum illud bonum ; et quod Laborando nihil egerint nisi ut evanescerent in cogitationibus suis , et obscuraretur insidieus cor eorum qui ad noscendam veritatem se ipsis utebantur. Et ut scribit S. Iustinus , circa Deum innumeros errores admiserunt. Thales milesius naturalis Philosophiae autor , rerum omnium principium aquam esse censuit ; Anaximander infinitatem ; Anaximenes aerem; Heraclitus et Hipasus ignem ; Anaxagoras particulas inter se similes , sive similaritates ; Archelaiis aerem infinitum , et quae circa eum sunt densitatem et raritatem. Pithagoras numeros : Epicurus corpuscula . Empedocles elementa, etc. Et in hos errores ceciderunt , quia non a peritis discere voluerunt, sed seipsos humanae mentis scientia solertia caelestia clare pervidere posse confisi fuerint , cum ne terrena quidem prospicere quiverint. Ideo concludit Tertullianus , Sapientia saecularis est temeraria interpres divinae naturae et dispositionis. Et S. Hilarius , a Deo discendum quid de Deo intelligendum sit , quia nisi se autore cognoscitur. Quod fatetur ipse Plato qui de divinis altiora scripsit inter Philosophos. Veritatem omnem uno duntaxat addici modo posse, si eum vel ab ipso Deo , vel ab iis quae a Deo sunt orti doceamur.

Pb. 2. p. 1. ex Script. et Patribus qui ex parabola de parte familias mittente operarios in vineam colligunt Deum ab initio mundi providisse operarios, seu Doctores qui Ecclaefiam colerent. Primo *mane conducere operarios in vineam. Id est a mundi huius initio usque in finem ad erudiendam plebem fidelium Praedicatores congregare non destitit. Inquis S. Greg. Quia et prius per Patres ( in lege naturae) et postmodum per legis Doctores et Prophetas ( in lege scripta) ad extremum vero per Apostolos ; (in lege Evangelica ) dum plebis suae mores excoluit quasi per operarios in vinea cultura laboravit. Adam non caruit Theologia revelata de Deo et necessariis ad salutem , nec omisit ea docere filios per nongentos et plures annos quibus vixit cum illis. Idem constat de Seth , Enoc , Enos , Cainam , Malaleel, Matusalem et aliis usque ad Noe ; et de Noe usque ad Abraham ; et de aliis Patriarchis usque ad Moisem. Hic vero primas accepit a Deo legem Scriptam secundum quam erudiebantur populi per scribas , Sacerdotes , et Prophetas usque ad Christum D. qui novus venit Doctor Evangelii quod tradidit Ecclesiae , cui dedit Quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios Evangelistas, etc. Ad consummationem Sanctorum ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento Doctrinae in nequitia hominum.

Pb. 2. eadem pars , nam cum Doctrina aliqua supernaturalis de Deo et rebus necessariis ad salutem , necessaria sit homini in hac vita , Deus non satis illi providisset de necessariis ad eam finem si haec illi scientia defuisset. Sed hoc sine impietate dici non potest de bonitate et providentia Dei , g. dicendum est talem Doctrinam semper extitisse.

Dixi, Aliqua Theologia, seu cognitio supernaturalis, etc. Ut videas hoc intelligi de Theologia in largiori sensu ; sc. pro cognitione supernaturali de Deo , rebusque divinis , scituque necessariis homini ad salutem , de potentia Dei ordinata secundum praesentem statum hominis ab Adamo ; nam de Theologia positiva aut Scholastica et in strictiori significatione mox dicemus quid sentiendum.

Ob. 1. cont.1.p. Intellectus agens in homine est sufficiens principium producendi omnes notitias , et patiens seu passibilis , sufficiens ad eas recipiendas; g. frustra , aut saltem sine necessitate asseritur alia cognitio supernaturalis.

R. d. ant. est sufficiens quantum est de se , et suppositis aliis concausis notitiarum; conc. se solo et absolute , seu quoad totalem efficientiam : n. ant. et conseq. intellectus non est se solo totalis causa notitiae suae ; ad illam concurrit obiectum partialiter , et istud debet applicari debite et proportionari, Nam ab obiecto et potentia paritur notitia ; Quando g. obiectum est supernaturale et extra naturalem attingentiam intellectus , iste non potest sine lumine ac revelatione supernaturali quibus obiectum fiat illi praesens , et ille iste proportionetur ut possit producere notitias de illo , et ita est de intellectu hominis respectu Dei et rerum divinarum.

Inst. intellectus possibilis est naturaliter receptivus omnis notitiae ; g. debet dari etiam naturaliter activus omnis notitiae. Pb. conseq. frustra esset illa potentia in intellectu possibili , nisi posset reduci ad actum per intellectum pariter activum.

R. n. conseq. et rationem eius ; nam , ut diximus, corpus est naturaliter receptivum animae rationalis, et tamen nullum datur agens creatum et naturaliter productivum eius; a solo Deo creari potest. Sufficit igitur ut detur potentia aliqua sive naturalis sive supernaturalis per quam possit produci illa forma cuius potentia passiva est receptibilis.

Inst. 2. sensus possibilis habet activum eiusdem ordinis a quo possit perfici , g. et intellectus possibilis. Pb. conseq. alioqui enim intellectus esset ignobilior et deterioris conditionis quam sensus , quod falsum est et absurdum.

R. n. conseq. et rationem eius. Nobilitatis enim est in passivo quod non possit perfici nisi a supremo et nobilissimo agente. Sic summa est dignitas hominis quod quoad animam pendeat a solo Deo ; ita est de intellectu quod sit capax cognitionum quae a solo agente supernaturali possunt in ipso causari et quod per illas attingere possit obiecta ad quae nulla creata potentia potest naturaliter attingere viribus creatis.

Posset etiam negari ant. quis enim scit num potentia sensitiva possit elevari a Deo ad sensationes supernaturales quarum sit naturaliter receptivus ? Talis est potentia obedientialis passiva , de qua diximus in Phisica. Cave tamen aequivocationem in voce, Naturalis, quae aliquando opponitur Violento ; aliquando vero Libero, hic autem opponitur supernaturali.

Ob. 2. ens ut ens pro ut comprehendit creatum seu finitum et in creatum seu infinitum est obiectum adaequatum intellectus ; g. tam Deus quam quaevis creatura potest cognosci etiam naturaliter ab intellectu humano. g. sufficit homini scientia naturalis quae haberi potest de Deo.

R. d. ant. obiectum adaequatum naturalis inclinationis et aliqualis attingentiae : conc. naturalis attingentiae : n. ant. inclinatur quidem ad Dei cognitionem , et eius est capax supernaturaliter , non vero naturaliter saltem distincte et in ratione ultimi finis.

Inst. naturaliter scimus dari aliquod ens summum habens plenitudinem omnis esse et boni : g. naturaliter cognosci potest Deus in ratione ultimi finis , et summi boni.

R. d. ant. scimus confuse et per aliquos conceptus ex communibus : conc. distincte et per conceptus proprios ex propriis : n. ant. et conf. ex creaturis cum lumine rationis naturalis habemus aliquos conceptus de Deo ut summo ente , quos vocamus Proprios ex communibus, quia sumuntur ex illis quae sunt aliqualiter communia creaturis; sed illi conceptus sunt confusi et imperfectissimi , nec sufficiunt homini ad directionem sui in illum finem et ad salutem.

Inst. 2. ad salutem sufficit credere aut scire de Deo quia est et quod inquirentibus se remunerator est. Ideo Philosophi qui hoc sciverunt , inexcusabiles sunt in sua Idololatria ; quia inquit Apostolus, Cum Deum cognovissent , non sicut Deum glorificaverunt, etc. Sed hoc sciri et credi potest naturaliter ; g. etc. Pb. min. tum ex illis locis, tum ex aliis, v.g. Invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, etc. Ita ut sint inexcusabiles , etc. g. 1. ex naturali Philosophia sciri et credi potest de Deo quidquid sufficit ad salutem.

R. d. mai. sufficit credere et scire distincte et ex fide supernaturali : conc. confuse et imperfecte : n. mai. ex Philosophia scire potest Deus confuse, imperfecte et a posteriori ; et inde poterant Philosophi inquirere maiorem scientiam ab ipso Deo sic cognito ; Eis Deus filens quodammodo loquebatur ipsis mundi operibus et eos ad quaerendum artificem rerum, mundi species invitabat, Inquit August. et Serm. 143. saltem debebat haec cognitio illos avertere ab Idololatria ; unde arguuntur quia illa male usi sunt , nec ut talem coluerunt saltem , qualem agnoverant.

Dupliciter Deum cognoverunt. Inquit S. Thom. r. sicut eminentem, et sic cum deberent ei gloriam et honorem, Non sicut Deum glorificaverunt, nec ei debitum cultum impenderunt, vel quia virtuti eius et Scientiae terminum imposuerunt. 2. cognoverunt ut omnium causam bonorum, unde ei in omnibus gratiarum actio debebatur, quam tamen ipsi non impenderunt, De hoc fusius ubi de necessitate gratiae et fidei.

Concl. 2. Theologia Scholastica et positiva est Ecclesiae utilissima, et multum necessaria, non tamen singulis immediate. Ita communiter contra Haereticos huius saeculi qui in eam acriter invehuntur, quia errorum inimica. Per Theologiam Scholasticam intelligo disciplinam proprio studio et labore comparatam, per quam ex fidei, quam supponit, principiis speculative inferantur plures conclusiones et veritates circa res divinas et humanos mores, quibus conclusionibus ipsa fides explicatur et defenditur ac roboratur, impugnantur et profligantur errores contrarii, et expenduntur obscuriores, Scripturae sensus et veriores educuntur; et hoc vel stilo argumentativo et stricto, more Dialecticorum et Philosophorum in scholis usitato; (ob id dicitur scholastica et rigorosa); vel stilo oratorio et liberiore; ut facit Positiva; Sive methodo et ordine novo iam usitato in scholis a tempore Magistri sententiarum; sive antiquo, qualis erat apud SS. Patres, qui alio non utebantur ordine quam quem ferebant occasiones scribendi et disputandi. Hoc supposito.

Pb. 1. p. 1. ex Scoto. Quia nulla scientia omnia scienda explicavit (inquit Origenes) Sed illa ex quibus possunt alia sufficienter elici. Unde multae veritates necessariae non exprimuntur in scriptura, et si ibi virtualiter contineantur sicut conclusiones in principiis, circa quarum investigationem utilis fuit labor expositorum et Doctorum. g. haec Theologia utilissima est Ecclesiae, ut explicentur sensus reconditi Scripturae, ut facit positiva, et inferantur per legitimam consequentiam conclusiones et veritates multae atque necessariae quae latent in articulis fidei et Scripturis in quibus tamen continentur virtualiter, sicut conclusiones in praemissis.

Pb. 2. ex scriptura. Nam inquit D. Paulus, Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei, ad omne opus bonum instructus. Sic argumentor; necessaria est in Ecclesia doctrina per quam homo doceatur veritates et arguatur cum errat; corripiatur cum peccat; instruatur cum resistit fidei; sed haec omnia praestat Theologia scholastica et positiva, g. est necessaria Ecclesiae; min. patet ad haec enim introducta est, ut sc. praestet haec bona. Confirm. ex alio textu in quo dicit idem Apostolus Deum dedisse Ecclesiae, Quosdam quidem Apostolos; et maxime Pastores et Sacerdotes, ad consummationem Sanctorum, ut non circumferamur omni vento doctrinae, etc. Per Doctores, inquit Hieronimus, intelligit eos qui sunt idonei ad alios instruendos. Sc. aperiendo sensus reconditos Scripturarum; hortando tepidos et imperfectos, et comminando protervos. Ideo etiam dicit, Oportet Episcopum esse amplectentem eum qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana et eos qui contradicunt arguere. Contradictores autem sunt Haeretici qui Scripturas obtendunt, * et hac sua audacia statim quosdam monent; in ipso vero congressu, praest. quosdam quidem fatigant, infirmos capiunt, medios cum scrupulo dimittunt.* Inquit Tertull. g. Ecclesiae necessarii sunt Periti et Docti qui Haereticorum sophismata diluant et retorqueant; Veros sensus Scripturae a falsis secernant, quippe in Scripturis sacris, tria sunt difficilia quadam intellectu quae Indocti et instabiles depravant, sicut et caeteras Scripturas ad suam perditionem.

Pb. 3. ex SS. PP. qui omnes agnoscunt difficiles esse Scripturas in pluribus locis et egere viris Doctis qui veros sensus aperiant. Alii quoque cordati viri, inquit Orig. Scrutando Scripturam intellectum eius invenire potuerunt; licet revera sit multis in locis obscura. Et ut dicit Ambros. Mare est Scriptura divina habens in se sensus profundos. Idem fatetur doct. August. Mira profunditas est eloquiorum tuorum Christe Domine... et hoc Deus permisit ad edomandam labore superbiam et intellectum fastidio revocandum, cui facile investigata plerumque vilescunt. S. Greg. idem docet, *Magna utilitatis est ipsa obscuritas eloquiorum Dei, quia exercet sensum ut fatigatione dilatetur et exercitatus capiat, quod non potest capere otiosus. Habet quoque et aliud maius; quia si Scriptura intelligentia in cunctis esset aperta, vilesceret, etc.

Confirm. ex iisdem tum 1. quia dicunt Haereticos ex ipsis Scripturis praetextus errorum sumere, perverse illas explicantes et detorquentes a vero sensu. Dum Scripturae bonae intelliguntur non bene (ait Aug.) Et quod in eis non bene intelligitur etiam temere et audacter asseritur. Tum quia 2. hanc doctrinam directe laudant. Ut idem S. Doctor; nam huic scientiae tribuitur id quod fides salaberrima gignitur, nutritur, defenditur, roboratur: Et Doctores vocat Plantatores, rigatores, aedificatores et nutritores Ecclesiae. Certe sicut aegroto corpori opus est medicus; ita his quorum ager est animus opus est Doctore qui nostram animam ad cognitionem deducat, (ait Clemens Alexandrinus.) Tum 3. quia ipsimet tam in disputationibus contra Haereticos quam in exhortationibus et instructionibus ad fideles erudiendos aut arguendos argumentis ex Scripturis, ex principiis fidei, ex lumine rationis et ex aliis scientiis ac Philosophorum ipsorum placitis usi sunt, ut legentibus facile patebit.

Pb. 4. ratione, ex iisdem; nam Ecclesiae necessaria est doctrina per quam res fidei explicentur; doceantur, et defendantur contra Haereticos et Infideles; sed haec praestat Theologia nostra in sensu conclusionis accepta g. est Ecclesiae necessaria. Min. pat. experientia. Nam Christus ipse usus est argumentatione in Evangelio, ut cum suadet recursum ad Deum Patrem in nostris indigentiis et eius in nos charitatis exemplo hominum in filios et amicos. Si ergo vos cum sitis mali, inquit, nostis bona data dare filiis vestris; quanto magis pater vester caelestis dabit vobis Spiritum bonum petentibus se. Item ex principiis naturalibus et politicis; arguit Pharisaeos tribuentes Daemoni miracula eius quibus liberat daemoniacos probat quod si hoc esset, regnum Daemonis caderet, Omne regnum in se divisum desolabitur. Sed si eiicio Daemonia in Belzebub principe Daemoniorum, Regnum eius divisum est in seipsum. Quomodo g. regnum eius stabit? Sed non sic ageret Christus, nisi hoc esset utilissimum aut necessarium ad inculcandas veritates fidei et convincendos protervos, quales erant Pharisaei. g. etc.

Pb. etiam illa mai. primi argumenti 1. quia sicut necessaria est fides in Ecclesia sine qua Impossibile est placere Deo, Ita et doctrina per quam fides explicetur, doceatur et defendatur. Cum enim plures articuli fidei sint difficiles, intellectus noster eget auxilio luminis rationis naturalis ad assentiendum; sicut enim peccant tardiores et duriores ad credendum sufficienter propositis et revelatis et explicatis; ita et peccant faciliores assentientes inconsiderate quibuscumque propositis. Qui cito credit, levis est corde, Inquit sapiens, Et qui crediderit non festinet, g. pro utrisque necessaria est Theologia quae illorum duritiem convincat, et istorum mollitiam firmet et ignorantiam erudiat rationibus. Pb. 2. eadem mai. quia eadem providentia quae permittit adesse protervos qui Ecclesiam erroribus vexent, (Oportet haereses esse) ut Fideles exerceant circa veritates fidei et morum; item et alios qui rationes exigant eorum quae illis credenda proponuntur et difficultates apparenter contrarias opponunt, sive ex Scriptura male intellecta, sive ex ratione naturali; eadem, inquam, providentia debet Doctores suscitare qui et illos convincant et istis satisfaciant et respondeant; ut faciunt Theologi scholastici et positivi; et de facto semper Deus providit Ecclesiae tales Doctores ab Adam qui primus fuit Theologus usque in praesens et sic providebit inposterum.

Denique id pater ex universae Ecclesiae praxi quae ubique hanc disciplinam approbat, eique scholas publicas aperit et assignat.

Pb. 2. p. quia singuli non sunt capaces amplioris Scientiae quam simplicis assensus principiorum fidei; ut sunt rudiores et simpliciores, Unde hac Scientia non pollent plurimi fideles, inquit Aug. Quamvis polleant fide plurimum aliud est enim scire tantummodo quid homo credere debeat ad adipiscendam vitam Beatam quae non nisi aeterna est; aliud autem scire quemadmodum hoc ipsum et piis opituletur et contra impios defendatur. Confirm. ex Apostolo docente varietatem gratiarum et donorum singulis dividi, ita ut non omnes sint Doctores; Numquid omnes Doctores! 2. quia multi etiam non indigent; quia ex dono gratiae satis firmiter capiunt et assentiuntur et adhaerent articulis fidei absque auxilio ulterioris explicationis et rationis et pro suo statu et conditione privata; g. singulis non est necessaria haec Scientia saltem immediate.

Dixi. Singulis immediate. Nam mediate dici potest necessaria, sc. ratione totius corporis Ecclesiae, in quo vix posset conservari fides vera, contra errores sine illa Scientia; et sic non conservaretur saltem facile in singulis membris. Praeterea, quia cum articuli fidei sint sublimes veritates et obscurae, minus prudenter et minus firmiter illis assentirentur homines nisi in eis confirmarentur rationibus et exemplo et autoritate illorum quos norunt prudentes et doctos.

Ob. 1. ad salutem sufficit fides, g. frustra est alia Theologia. Pb. ant. 1. ex Evang. Qui crediderit et Baptizatus fuerit salvus erit 2. Quia fides sufficienter ostendit finem ultimum et media ad ipsum g. sufficit fides ad salutem, non enim alia est necessitas Scientiae supernaturalis.

R. d. ant. prob. eius. Sufficit unicuique in particulari; conc. ant. omnibus in communi seu toti corpori Ecclesiae: n. ant. nam Christus in Evang. loquitur de singulis in particulari; et quidem suppositis caeteris conditionibus ad salutem requisitis. Ratio etiam concludit quoad aliquos particulares et quidem quoad hoc non illis necessaria amplior Scientia immediate, bene vero mediate; Nam sine hac Theologia fides ea docens non conservaretur in Ecclesiae corpore, et sic posset deperdi pro particularibus, stante praesenti hominis conditione et rerum ordine ac providentia in quibus tot quotidie excitantur difficultates et dubia et errores circa fidem et Religionem.

Inst. 1. sunt multae provinciae et saecula in quibus nulli aut paucissimi fuerunt Doctores, et tamen viguit fides, et multi salvati sunt. g. falsa responsio. Pb. ant. in tota lege naturae multi salvabantur et fideles erant et vix ulli narrantur tunc Doctores Theologi.

R. n. ant. et rationem eius, nam, ut diximus, ab initio mundi semper fuerunt aliqui Theologi et maxime Patriarchae; et si defuerunt in aliquibus regnis aut partibus, defecit etiam fides; aut si aliqui ibi fuerunt fideles, id factum est ex Dei speciali providentia, ut dicitur de Iob in terra Hus pio et iusto inter iniquos, et de Loth in regnis Sodamae et Gomorrhae.

Ob. 2. Theologiam hanc dicimus utilem ad explicandam et tuendam fidem sed haec ratio falsa est. g. et utilitas. Pb. min. nam, inquit Calvinus, Non obscurriorem veritatis suae sensum Scriptura praesefert quam coloris sui res alba aut nigra. Quod patet ex Scriptura. Nam Praeceptum Domini Lucidum et illuminans oculos. Et mandatum lucerna est et lex lux. Et ut ait D. Petrus. Habemus firmiorem Propheticum sermonem cui benefacitis attendentes tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco. g. sicut lux non se se per se ipsam explicat ita et Scriptura sacra; et non eget alia doctrina.

R. n. min. et d. ant. Lux est clarissima alicubi, conc. in omnibus et ubique; n. ant. in aliquibus locis adeo est obscura et difficilis ut non nisi Deo illustrante et summo labore Doctorum erui possit sensus legitimus, ut patet ex ipsis SS. PP. imo et ex ipsa Scriptura. Orabat enim David; Da mihi intellectum et scrutabor legem tuam, revela oculos meos et considerabo mirabilia de lege tua: faciem tuam illumina super servum tuum, et doce me iustificationes tuas. Quod si tantus Propheta tenebras ignorantiae confitetur, inquit S. Hieron. qua non putem parvulos et pene lactentes inscitiae nocte circumdasi; hoc velamen non in facie Moisis (in veteri testamento et Prophetis) Sed etiam in Evangeliis et Apostolis positum est.

Inst. illa obscuritas non est in Scriptura, sed in legentibus quos exercet superbia vel nequitia g. si legatur recte, ut debet, erit clarissima. Pb. ant. ex Apost. Si opertum est Evangelium in his qui pereunt, opertum est in quibus Deus huius saeculi mentes excaecavit infidelium ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii quod fatetur S. Chrisost. Philosophi obscure locuti sunt, Apostoli vero et Prophetae omnia fecerant manifesta, claraque prodiderunt veluti communes orbis Doctores ut per se quisque discere possit ea quae discuntur ex sola lectione.

R. n. ant. utrimque enim venit, et ex Scripturae ac misteriorum sublimitate et obscuritate et ex legentium caecitate malitiosa, sed tamen ex obscuritate illa non excusantur isti, nam Apostoli et Doctores veritatem manifestant quaerentibus et audientibus ea qua docet dispositione, non enim ambulantes in astutia, neque adulterantes verbum Dei (ut faciunt haeretici) Sed in manifestatione veritatis commendantes nos metipsos, etc. Hoc confirmat conclusionem: nam praesto sunt in Ecclesia Doctores et Apostoli qui manifestent veritatem, ita ut obscuritas Evangelii non noceat nisi pereuntibus ex malitiosa caecitate qua vel lumen respuunt, vel Scripturarum sensum detorquent et adulterant. Chrisostomus autem loquitur de libris historialibus, quos nequidem ubique claros censet; dicit enim. Lege historiam omnem; qua nata sunt, memoria tene, et quae obscura sunt, parumque manifesta, frequenter percurre, quod si non potueris assiduitate lectionis invenire quod dicitur, accede ad Sapientiorem; vade ad Doctiorem. Vides hic impudentiam Haereticorum qui sententias Scripturae et Patrum detruncatas obiiciunt ut incautos decipiant.

Inst. 2. si adsint obscuritates, non a Theologis, sed a Deo solo per internas illustrationes tolluntur; g. semper inutilis est aut perniciosa Theologia, quae sibi usurpat quod soli Deo convenit. Pb. ant. ex Scriptura. Ponam universos tuos Doctos a domino (non ab hominibus) * et dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam;* Imo id prohibet attentari ab hominibus. Non docebit ultra vir proximum suum, dicens cognosce Dominum, omnes enim cognoscent me, a minimo usque ad maximum. g. Si adsint difficultates in Scriptura, tolluntur, non a Theologis nostris, sed a solo Deo.

R. n. ant. et conf. prob. docemur enim quidem a Deo interius illuminante, et etiam ab homine exterius docente et praedicante; Ego plantavi, inquit D. Paulus, Apollo rigavit, Deus autem incrementum dedit. Et ideo, dedit quosdam Apostolos, alios autem Doctores, etc. Et hoc sensu scribit legem in cordibus nostris per se, sed ad aures defert illas per Doctores. Quomodo credent quem non audierunt et quomodo audient sine praedicante. Ieremias autem loquitur de Deo per filium suum Christum Evangelium docente; non autem amplius per Moisem aut Prophetas. Olim Deus loquens Patribus in Prophetis novissime locutus est nobis in filio. Et hoc sensu S. Ioannes dicebat, Non necesse habetis vos doceat, sed unctio docet vos de omnibus. Sc. interne dum Apostoli et Doctores docent externe; alioqui ipsemet Ioannes frustra laborasset praedicando et scribendo. Cur Christus ipse praecepisset Apostolis Docete omnes gentes? Haec ipsa argumenta Haereticorum faciunt contra ipsos: docent enim evidenter quantum Scripturae indigeant explicatione ob ipsas apparentes contradictiones.

Ob. 3. Theologia scholastica, qualis usurpatur apud nos, potius nocet doctrinae ac merito fidei; g. ableganda est ut inutilis, imo et ut perniciosa. Pb. ant. 1. relictis principiis fidei ex Scriptura et revelatione, omnia decidunt ex rationis et argumentorum lumine; et sic Philosophiam et Scientiam sapit, non fidem; quae, non habet meritum si humana ratio praebeat experimentum, Inquit S. Greg. 2. fere tota versatur in contentionibus et quaestionibus vanis et Philosophicis; circa quas rixantur et dividuntur in varias partes; ita ut inter Theologos nostros nihil sit fixum et certum; et ideo illos cavendos monet Apostolus. Videte ne quis vos decipiat per Philosophiam et inanem fallaciam. 3. quia ex Philosophis potius quam ex Scriptura et Patribus elicit sua argumenta, Philosophia vero est inimica fidei. g. Theologia Scholastica potius nocet quam servit Religioni.

R. n. ant. et prob. eius, quae sunt potius calumniae; nam germana Theologia scholastica primo et principaliter fundat suas assertiones in verbis Dei scriptis aut traditis et decretis Ecclesiae in Conciliis, in sententiis Sanctorum Patrum; et si in auxilium aliquando advocet Philosophiam et Scientias humanas et rationis lumina; sequitur in hoc ductum ipsiusmet Scripturae et Apostolorum; qui et Philosophorum et Poetarum sententias aliquando usurpant, ut sc. Gentiles per ipsosmet convincant, et per rationis naturalis lumen; at semper, ut diximus, praecipuum motivum assensus est revelatio et principium fidei. 2. Theologi ubique conveniunt in veritatibus fidei; in aliis vero in quibus dissentiunt, nihil ad fidei substantiam faciunt. Et qui nugas et rixas inutiles ac vanas inferunt, in hoc corrigendi. 3. et denique veritates Theologicae nituntur principiis fidei; et nullo modo Philosophorum placitis, quamvis aliquando allegentur ad confutandos protervos et Infideles per se ipsos. Ratiocinationibus vero ad detegenda Sophismata Haereticorum. Certe Apost. Paulus Dialecticus erat, inquit Aug. et ideo conferre cum Stoicis non timebat, quia non solum acute sicut illi; sed etiam veraciter, quod non illi. Cave ne cuidam dialecticam pro crimine obieceris quo usos Apostolos confiteris. . si autem Christum dixeris Dialecticum, laudabis Dialecticam, quam pro crimine obieceras.

Cete ipsimet Haeretici ex Philosophis multa desumunt ut catholicas veritates impugnent v. g. Eucharistiae, ex impossibilitate positionis eiusdem rei in diversis locis; sic Arriani contra mysterium Trinitatis; unde SS. PP. ut Basilius, dialecticam dixerunt esse muri instar sacris dogmatibus, quod ea non finit facile diripi et quorumlibet incursioni patere.

Hinc colligis rationem cur in Scholasticam Theologiam tam acriter invehantur hostes veritatis Haeretici; quia per illam dissipantur tenebrae quas in Religionem nituntur afferre; et ideo illorum exprobrationes et vitia, potius illam commendant; sicut noctuae odiunt lucis, hanc non inhonorat. Inde vocaverit Lutherus, Ignorantiam veritatis et inanem fallaciam, et Scholas nostras. Antichristi Lupanaria; Vuiclephus, castra Cainina; Melancton, Theologiam Prophanam; alii Errorum et abominationum sentinam et lernam; Calvinus accusat Theologos Scholasticos velut obducto velo Christum texisse et plurima mala illis accepta referri debere, etc. Quibus responderet Tertulianus. Talibus dedicatoribus damnationis Theologia etiam gloriemur; qui enim scit illos, intelligere potest non nisi aliquod bonum grande ab Haereticis damnatum; probatio enim veritatis nostrae accusatio ipsorum atque calumnia. Tenebra ipsorum veram Theologae lucem non comprehendunt nec obscurant. De huiusmodi viris dixit etiam S. Iudas. Quod quaecumque ignorant blasphemant, quaecumque autem naturaliter tanquam muta animalia norunt, in his corrumpuntur.

Igitur aliqua scientia divinitus inspirata, est hominibus absolute necessaria ad salutem consequendam, et quidem singulis hominibus adultis; Scholastica vero et positiva est utilissima et moraliter necessaria corpori Ecclesiae ad fidem explicandam nutriendam, et defendendam.

Porro ab initio utebantur SS. PP. positiva, quia illis temporibus quibus fides Christiana nondum plene adoleverat, aptior erat Oratorio simbolico et familiari stilo insinuare veritates, nec circa illam decebat formare varias quaestiones quae fidelium animos turbassent potius quam iuvassent; sed postea quam robustior effecta est, congruum fuit totam illam doctrinam in unum corpus et per ordinem redigere; eamque fortiori stilo Aristotelis, sc. Philosophandi modo tradere.

Non sufficit scire, quod aliqua doctrina supernaturalis requiratur in homine ad salutem, nisi sciamus, an, et quae, et quo sensu habitus Theologicus dicatur supernaturalis. Pro quo Notandum ex Scoto, et ex dictis in Physica, quod potentia passiva, seu receptiva potest comparari vel ad formam, quam recipit, vel ad agens, a quo eam recipit. Sub 1. respectu dicitur Naturalis, si inclinatur ad formam illam, ut Lapis ad descensum, vel Violenta; si aversatur formam, ut Lapis ad ascensum; vel Neutra, si sit indifferens ad illam; id est si nec positive appetat formam, nec positive aversetur, ut Lapis ad albedinem, vel nigredinem. Sub 2. respectu dicitur potentia Naturalis, si agens fit naturaliter inductivum formae in illud subiectum, quod dicitur potentia, vel Supernaturalis, si agens non sit inductivum illius formae nisi supra totum naturae debitum, et ordinem; id est, si in toto agentium naturalium ordine, vel modo agendi nullum sit, quod possit eam inducere. Sic calor est naturalis in aqua prope ignem; et frigus est supernaturale in igne; quia nullum agens creatum, et naturale potest inducere frigus in ignem. Rursus Naturale dicitur 1. in agente ex determinatione naturae ad unum, et pro ut opponitur libero, aut Voluntario. Sic ignis est agens naturale caloris. 2. in agente per respectum ad subiectum, in quod agit, seu ad passum; et sic dicitur Naturale, si agat secundum ordinem statutum universi; Supernaturale, si agat supra talem ordinem, et sic Deus solus est proprie agens Supernaturale; Omnis autem creatura erit semper agens naturale.

Hinc forma aliqua dicitur Naturalis, quando est secundum appetitum, et inclinationem positivam subiecti, ut frigus in aqua, vel Violenta, si fit contra illam inclinationem, ut calor in eadem aqua; Dicitur Neutra si sit indifferens subiecto, ut albedo lapidi. Dicitur Supernaturalis vel secundum substantiam, si ex sua natura, et de se non contineatur in virtute activa ullius agentis creati in tali subiecto, ut sunt habitus gratiae, fidei, spei, et charitatis, et lumen gloriae, vel quoad modum, si ex se quidem possit produci ab aliquo agente, et in illo subiecto; sed non in talibus circumstantiis, et modis; ut curatio febris subitanea, et solo verbo, et iussu, nam per remedia, et artem medicinae potest fieri, sed non in talibus circumstantiis, et mediis; idem esset de scientia Philosophiae, si alicui daretur subito, et absque ullo studio, vel labore. His praesuppositis, quaerimus hic, an Theologia Scholastica, de quo hic agimus, sit supernaturalis, an naturalis, et quidem naturalitate opposita Supernaturalitati quoad modum, seu per accidens, an in substantia, seu per se, nam certum est, eam non esse violentam respectu potentiae passivae intellectus humani, quia certum est illum esse inclinatum, et perfectibilem per quamcumque notitiam.

Concl. Theologia nostra est habitus vere supernaturalis, saltem mediate, et radicaliter.

Prob. 1. ex Scoto, qui postquam docuit supernaturalitatem in formis peti ab agente, non a potentia passiva subiecti, arguit Theologiam nostram esse supernaturalem absolute, dicens, quod posita tota actione intellectus agentis, et phantasmatum, multae complexiones remanebunt ignotae.... istarum igitur notitiam est necesse nobis supernaturaliter tradi, quia nullus earum notitiam potest naturaliter invenire, et eam aliis docendo tradere, quia sicut uni, ita cuilibet ex naturalibus erunt neutrae. Vides ex Scoto veritates complexas de rebus divinis, sine praevia revelatione supernaturali, remansuras incognitas; et docet conclusiones Theologicas deductas ex principiis partim ex fide, partim ex scientiis Metaphysicalibus, et aliis, immiscendo Philosophiam Scripturae sacrae, non esse naturales: nam.... cum praemissa sumpta ex Scriptura non sit evidens ex terminis, sed credita; igitur nec conclusio erit demonstrata, generans scientiam, quamvis possit generare alium habitum ex fide. Sed non generabit illum viribus purae naturae, quia conclusio, per quam generatur, erit supernaturalis, sc. ex fide supernaturali. Denique docet nos assentiri illis conclusionibus: Non propter evidentiam crediti, sed propter veritatem revelantis, cui assentimur, et illa est eadem respectu primorum articulorum (immediate revelatorum) et respectu aliorum explicatorum ex illis: quia idem est obiectum sub eadem ratione formali, ergo illi actus conclusionum sunt supernaturales in substantia; ergo et habitus Theologiae per illos acquisitus.

Prob. 2. ille habitus est supernaturalis in substantia, qui non potest generari, nisi a principio supernaturali; sed habitus Theologiae nostrae non potest generari, nisi a principio supernaturali; ergo est supernaturalis in substantia. Prob. min. ex Scoto mox cit. nam generari non potest sine habitu fidei, et revelatione divina, cui innititur assensus tam conclusionum, quam praemissarum; nam assensus illi sunt supernaturales, cum sint ex fide, et propter revelationem divinam; et illi assensus generant habitum istum, sicut actus charitatis elicitis ex habitu charitatis supernaturalis sunt in substantia supernaturales, et generant habitum etiam supernaturalem.

Dixi Saltem mediate, et radicaliter; Nec enim praetendimus, quod omnes actus, et conclusiones, quibus generatur habitus ille, sint in substantia, et immediate ab habitu, vel lumine supernaturali fidei, vel ab obiectis proxime revelatis, vel ab agente supernaturali; sed solum quod fundantur, et radicantur in principiis revelatis, et ope luminis fidei, aut gratiae cognitis, et creditis. Nec negamus etiam, quod intellectus noster ad eius acquisitionem concurrat per facultatem sibi propriam, et naturalem, sicut et ad actus; sed hoc non debet impedire supernaturalitatem, ut praetendit Lamazeres: nec etiam disputamus, an propterea dicendus sit habitus supernaturalis in substantia, vel quoad modum; hoc enim est longioris discussionis, et pertinet ad Tract. de Habitibus supernaturalibus.

Sic conciliantur, ni fallor, opiniones, quae videntur contrariae circa naturalitatem, et supernaturalitatem huius doctrinae; nam qui dicunt eam esse naturalem, loquuntur de causalitate eius immediata, et proxima; nam causatur a creatura per actus nostros ratiocinandi, et speculandi; et ex illorum frequentatione generatur habitus iste inclinans, et facilitans ad similes actus. Actus illi, inquam, sunt causae naturales habitus istius, sicut et in omnibus aliis scientiis, et artibus. Qui vero censent hunc habitum esse supernaturalem, ut Vulpes noster; hoc dicunt, quia prima cognitio principiorum, super quibus fundantur discursus, et conclusiones Theologicae, venit ex obiectis supernaturalibus, qualia sunt mysteria fidei, et per revelationem divinam, et supernaturalem, et ordinarie ex habitu fidei, et auxilio gratiae; nec puto in hoc posse esse difficultatem, nisi de nomine; et hinc solvuntur obiectiones.

Ob. 1. cum P. Frassen. Ille habitus non est supernaturalis intrinsece, qui nostris actibus, et studiis comparatur; sed habitus Theologiae nostrae sic comparatur; ergo, etc. Mai. patet. Quod enim actibus nostris comparatur, non excedit vires nostras. Prob. min. experientia, qua constat, nos per tales actus speculandi, et discurrendi acquirere hunc habitum, quod non faciunt otiosi, et minime studentes.

R. dist. mai. non est supernaturalis pure, et proxime, conc. mai. radicaliter, et saltem remote, si ad eius acquisitionem concurrat aliquod principium, et agens supernaturale, neg. mai. et dist. similiter prob. quod actibus nostris, cum concursu obiectorum, vel principiorum, et agentium pure naturalium, conc. cum concursu obiectorum, vel principiorum supernaturalium, neg. Nam alioqui actus fidei, spei, et charitatis perfectissimi, imo et visionis Beatae dicerentur naturales, quia, ex Scoto, ut videbimus, intellectus, et voluntas illos producunt per vires suas naturales, sed elevatas, et adiutas auxiliis supernaturalibus divinis, aut lumine fidei, aut gloriae, aut habitu charitatis.

Ob. 2. ipsimet actus Theologici, quibus generatur habitus, sunt naturales; ergo et ipse habitus. Pat. conf. nam effectus non est altioris ordinis, quam sua causa, saltem univoca, quales sunt actus respectu habituum, quos causant; hi enim inclinant ad similes actus. Prob. ant. illi actus sunt conclusiones elicitae ex praemissis per vim discursivam, et consequentiam legitimam; sed utraque est pure naturalis; ergo, etc.

R. dist. ant. et mai. prob. sunt naturales formaliter, et quoad artem dialecticam, et connexionem, quam habent cum suis principiis, conc. sunt naturales radicaliter, et absque dependentia ab obiectis, et lumine supernaturali, neg. ant. et mai. prob. Connexio conclusionum Theologiae nostrae cum suis principiis est quidem naturalis; sed sicut illa principia non sunt cognita naturaliter, saltem ex toto, sed per revelationem divinam, et obiecta ipsa sunt supernaturalia, et tam illa prima cognitio, quam obiecta supernaturalia concurrunt moraliter, aut physice, et mediate, ac fundamentaliter, ideo illae non sunt pure naturales.

Inst. ut actus circa obiectum supernaturale sit supernaturalis, debet illud respicere, ut supernaturale; sed conclusiones omnes Theologiae nostrae non sic respiciunt obiecta sua, licet haec sint in se supernaturalia, ergo illi actus sunt pure naturales. Prob. min. respicimus illa obiecta ut certa, non autem ut supernaturalia, nam licet essent naturalia, modo essent certa, non minus certo concluderemus.

R. neg. mai. nam ad supernaturalitatem actus fidei, v.g. aut visionis beatificae minime requiritur cognitio supernaturalitatis, sed sufficit, ex Scoto, et ex ratione, ut illi actus superent vires nostras naturales, et non possint elici, nisi agente Deo supernaturaliter. Ita est de actibus Theologicis nostris, ad supernaturalitatem sufficit, quod eos non possimus habere, nisi aliquo principio supernaturali concurrente.

Ob. 3. ex fide, spe, et charitate supernaturali possunt generari habitus acquisiti, et naturales circa eadem obiecta; sed hoc esset falsum, si propter praesuppositionem revelationis supernaturalis, aut propter supernaturalitatem obiectorum, actus, et habitus essent supernaturales; ergo supernaturalitas revelationis principiorum, et obiectorum Theologiae non impedit naturalitatem eius. Prob. mai. ex dicendis suo loco, et de mente Scotistarum omnium. Theologus Catholicus cadens in haeresim circa unum articulum fidei, amittit habitum fidei supernaturalis, et tamen eodem modo, et facilitate discurrit circa alia obiecta, et alios articulos fidei, sed id non facit ex habitu supernaturali, quem amisit; ergo ex habitu naturali acquisito; ergo ex habitu fidei supernaturalis, et per actus eius frequentatos potest acquiri habitus naturalis; ita est de spe, et charitate ob eamdem rationem.

R. neg. min. nam in casibus allatis perseverat quidem habitus acquisitus; sed cessat influxus habitus fidei supernaturalis, et aliorum auxiliorum supernaturalium, qui concurrunt in Theologo Catholico ad actus eius Theologicos; et ideo actus istius habent aliquid supernaturalitatis, quod deest in Haeretico.

Constat igitur, Theologiam nostram esse supernaturalem in suo principio, et radice, quatenus nascitur ex obiectis, et principiis revelatis a Deo supernaturaliter. Et ideo haec revelatio est supernaturalis; quia, inquit Doctor 1. est ab agente, quod non est naturaliter motivum intellectus nostri pro statu isto viae, in quo pendemus a phantasmatibus, et haec a sensibus, sine quibus nihil est in intellectu. 2. Quia est ab agente supplente vices obiecti supernaturalis: nam obiectum naturaliter causat notitiam huius veritatis; Deus est trinus, et unus, et similium; est essentia sub propria ratione Deitatis cognita. Ipsa autem sub tali ratione cognoscibilis est obiectum supernaturale. Id enim facit Deus, non per essentiae ostensionem, sed per voluntatem suam, qua id revelat nobis: Et haec revelatio ex parte Dei semper influit in omnes notitias, et conclusiones, quas ex illis primis veritatibus immediate revelatis elicimus, sicut et ipsae primae veritates, in quibus virtualiter, aut eminenter continentur istae posteriores; et idem habitus fidei, per quem assentimur illis primis, in Catholicis semper, et per se influit, suo modo, saltem moraliter, in assensum conclusionum istarum; licet etiam in eum influat consequentia naturalis, et vis discursiva.

Non diffiteor, quin supposita prima revelatione mysteriorum, et veritatum supernaturalium fidei, possit homo illis per actum pure naturalem assentiri; ut puer Iudaeus, vel Ethnicus ante Baptismum a Catholico instructus posset assentiri omnibus articulis fidei vel ex fide humana, vel ex motivis aliis credibilitatis, ut docet Scotus, Sed id non est verum, ut diximus, de Theologia fidelium Catholicorum, in quorum assensum semper influit fides infusa, et prima revelatio; sed de hoc fusius, ubi de habitibus infusis.

Diximus in Logica, Locos esse sedes argumentorum, scilicet ex quibus desumuntur media, et argumenta ad discurrendum circa materias, et Locum divisimus in Intrinsecum, quando argumenta petuntur ab his, quae pertinent ad essentiam rei; et Extrinsecum, quando argumenta sumuntur ab his, quae sunt extra essentiam rei, seu terminorum in quaestione positorum. Loci ergo theologici sunt veluti sedes, in quibus continentur media, quibus utitur Theologus ad argumentandum, et ad probandas suas conclusiones. Suppono autem ex dictis huc usque, Theologiam nostram esse discursivam, seu argumentativam, et ex principiis notis deducere conclusiones, quae in eis delitescunt. Imo et id de fide nostra divina asserunt communiter Theologi. Quod probant ex ipsamet Scriptura Sacra, in qua saepius occurrunt argumentationes, et illationes; et propositiones aliquae fidei probantur per alias; ut cum Iudaei improbarent laudes, et benedictiones puerorum in Christum, arguit eorum iniquitatem ex Psalmis. Utique nunquam legistis, quia ex ore infantium, et lactentium perfecisti laudem. Et cum iidem Iudaei dicerent, Messiam esse purum hominem, et pure filium David, arguit eos ex eodem Psalmo, Quomodo ergo David vocat eum Dominum dicens, dixit Dominus Domino meo; Sede a Dextris meis? Sic D. Paulus ex resurrectione Christi praeterita colligit nostram futuram, et sic de aliis multis. Sunt ergo loci theologici praecipuae quaedam propositiones, et Maximae (ut cum Dialecticis loquar) ex quibus eruuntur praemissae argumentorum theologicorum, quae, ut saepe diximus, constant vel utraque, vel altera praemissa de fide. Unde loci Theologiae generales duo sunt, nempe Authoritas divina, ex qua propositiones, seu praemissae a Deo revelatae sumuntur; et ratio naturalis, ex qua sumuntur propositiones, seu praemissae naturaliter evidentes. Authoritas divina potissimum locum obtinet in argumentis vere theologicis; Ratio vero naturalis licet non contemnatur; tamen minoris longe ponderis est; praemissae enim ex ea sumptae ministerialiter potius, quam magistraliter usurpantur, et velut loca extranea, quam principaliter; nec tanquam principia propria huic doctrinae; tamen aliter solent dividi, et assignari, ideo fit.

Concl. 1. Loci theologici sufficienter enumerantur hi septem 1. verbum Dei Scriptum, seu Scriptura Sacra. 2. verbum Dei non scriptum, seu traditiones Apostolicae. 3. decreta SS. Pontificum. 4. definitiones conciliorum oecumenicorum. 5. sententiae SS. PP. 6. sensus communis Ecclesiae, seu Fidelium. 7. veritas certa, et evidens naturalis. In hoc conveniunt omnes.

Prob. quia ex his omnibus locis, et principiis sumuntur praemissae argumentorum Theologiae, et nullus alius assignabilis est, qui non reducatur facile ad unum ex enumeratis; ergo divisio, et enumeratio est sufficiens. Ant. patebit explicatione singulorum. Fateor quidem ab aliis pauciores, ab aliis plures enumeratos; quidam enim addunt authoritatem Doctorum Ecclesiae, et Philosophorum; et alii addunt, Doctorum scholasticorum, alii narrationes historicas, et iurisperitorum placita; Sed hae omnes authoritates, vel non faciunt vere argumenta theologica, sed probabilia, et opinativa; vel reducuntur ad aliquem ex assignatis.

Porro 1. ponitur Sacra Scriptura, quae est verbum Dei scriptum, et continetur libris canonicis veteris, et novi Testamenti; praecipuumque locum tenet, quia firmissima, et plurima suppeditat tam pro materiarum, quam sensuum diversitate Theologizandi principia.

2. Ponuntur traditiones Apostolicae; quae sunt verbum Dei non scriptum ab aliquo Scriptore canonico, et a Deo constituto, ac inspirato specialiter ad hoc; sed est doctrina revelata, seu tradita a Deo, vel Christo verbis, aut factis, et hoc Prophetis, vel Apostolis, et ab his in Ecclesiam, et ab Ecclesia in posteros successive transmissa; ut Virginitas Mariae Deiparae, existentia ipsius Scripturae Sacrae, et Librorum Canonicorum, in quibus continetur, etc. Et haec doctrina est eiusdem authoritatis, sicut et authoris scilicet Dei cum Scriptura ipsa; est enim aeque verbum Dei, licet non scriptum, nisi in mente, et memoria Fidelium. Has recipit, et veneratur Ecclesia Catholica, reiiciunt autem Haeretici praetendentes, quod Scriptura sufficienter contineat omnia credenda, et facienda. De hoc videndi controversistae.

3. Ponuntur Decreta summorum Pontificum: Quia sunt dogmata, quae ut supremus, et universalis Ecclesiae Doctor, ex specialissima Spiritus S. assistentia, ut credenda ab omnibus Christi fidelibus, ex Cathedra, seu ex suprema authoritate docendi, aut iudicandi, proponit, atque decernit summus Pontifex. Haec firmam, et irrefragabilem habent vim in rebus fidei decidendis, obliganturque Fideles omnes iis stare, et obedire. De hoc loco videbimus in Tr. de Fide.

4. Definitiones Conciliorum oecumenicorum, seu generalium, Congregatorum authoritate summi Pontificis, graves personas Ecclesiasticas, et inprimis Episcopos, et alios Praelatos maiores convocantis. Huiusmodi Conciliorum, et definitionum authoritas plenissima, et summa est, si adsit eiusdem summi Pontificis confirmatio, et hoc propter infallibilem Spiritus Sancti, in quo congregantur, assistentiam Ecclesiae Christi promissam.

5. Sententiae SS. Patrum; illae scilicet, in quibus SS. Patres, et Doctores Ecclesiae unanimiter conveniunt; hos quippe Deus providit Ecclesiae suae Pastores, et Doctores, ut non circumferamur omni vento doctrinae: et, ut sal terrae, posuit, et dixit, ut condiant mentes, et corda populorum; ne vermes, et putredinem falsorum dogmatum ex prava Scripturarum intelligentia, et Haereticorum consuetudine, ac veneno contrahant. Hic locus est valde firmus; quippe, ut legimus in Concil. Lateranensi 1. Dogmata, et Sermones SS. PP. uno corde, et ore unanimiter confirmamus, nihil addentes, nihil subtrahentes ex his, quae ab ipsis tradita sunt nobis, sicque credimus, sicut Patres tradiderunt, ita praedicamus, sicut docuerunt. Certe quando unanimiter consentiunt in aliquem Scripturae sensum circa fidei dogmata, et mores, non licet aliter sentire; ut patet ex Decretis Conciliorum Constantinopolitani in Trullo c. 19. et Lateran. III. decreto 1. Leonis, et Trid. sess. 4. ubi de editione, et usu SS. Librorum statuit, ut nemo suae prudentiae innixus, in rebus fidei, et morum ad aedificationem doctrinae Christianae pertinentium, Sacram Scripturam ad suos sensus contorquens, contra unanimem consensum Patrum interpretari audeat, etc.

His succedunt Theologi Scholastici, de quibus sic scribit D. Greg. Pro Patribus tuis nati sunt tibi filii; constitues eos Principes super omnem terram. In virtute quippe antiquorum Patrum, si qui postmodum Praelati sunt, subrogantur, quia et cum annosa arbusta succiduntur, in eorum labore tenera virgulta succrescunt. Unde quando Theologi Scholastici concordant in aliquo dogmate, quod sustinent esse de fide, non solum temerarium, sed etiam errori, vel haeresi proximum esset, ab eis dissentire. In aliis vero authoritas eorum praecise non excedit gradum opinionis, nec facit locum vere theologicum. Idem sentiendum arbitror de Doctoribus Canonistis ob easdem rationes.

6. Ponitur Ecclesiae totius, seu fidelium omnium consensus unanimis; et hic locus est sine dubio magni ponderis; nam Deus non permitteret errorem adeo universalem in tota Ecclesia, et universo populo. Ideo propositiones universim receptae possunt credi conformes fidei, ac Religioni; et si posset talis error cadere in populum universum, censeretur etiam in totam Ecclesiam, quae ex tali populo constat; aut quae illum in populo, et filiis tolerare censeretur. Ego vero crediderim, hunc locum videri confusum cum 3. nam tota Ecclesia non minus repraesentatur in Conciliis generalibus, quam in universo populo; nec in isto magis, quam in Concilio videtur errare posse; ergo quod ab universis Christi Fidelibus tenetur ut certum in rebus fidei, aut morum, potest assumi ut certum ad probandam conclusionem theologicam.

7. Denique ponitur rationis, aut scientiae naturalis authoritas; Id est veritas evidens, et per se nota, aut demonstrata, aut saltem corroborata omnium Philosophorum, et peritorum consensu generante moraliter evidentiam, et certitudinem, quae ideo unita praemissae certae ex fide causare poterit conclusionem theologicam, et paris certitudinis. Fateor tamen, quod hic locus prae caeteris est maxime extrinsecus, et extra ordinem theologicum. Nam aliae omnes authoritates important directe, vel indirecte divinam revelationem, qua fulciuntur, ut patet non solum de decretis Papae ex cathedra loquentis, et Conciliis universis legitime congregatis in Spiritu S. et confirmatis; sed etiam de doctrina SS. PP. et Theologorum, seu Doctorum, et totius coetus Fidelium; qui ut tales non loquuntur nisi de rebus fidei, et principiis eius; et obiecto formali motivo, qualis est revelatio divina. Rationis vero naturalis auctoritas, licet adhibeatur, ut connexionem habens cum obiectis, et rebus revelatis, tamen non ita sapit Theologiam, eo vel maxime, quia scientiarum naturalium axiomata ut plurimum non excedunt probabilitatem; Id a fortiori verum est de Historiis, quae fidem humanam sapiunt: et de auctoritatibus, et placitis Philosophorum, qui longe minus attigerunt veritates supernaturales.

Quia Scriptura Sacra, seu verbum Dei scriptum est primus, ac praecipuus theologicarum argumentationum locus, non abs re erit in hoc vestibulo Theologiae paulo distinctiorem eius notitiam studiosis dare, et de variis eius sensibus aliquid praelibare, ut magis sciant eos, in quibus fundare debeant suas conclusiones.

Sacrae autem Scripturae nomine intelligimus volumen illud 72. librorum, in quibus continentur omnia credibilia, et agibilia, quae Deus hominibus revelavit mediate, vel immediate; et dictum unum volumen dicitur Biblia Sacra: quasi, Liber, per excellentiam, qua praeminet caeteris, et in toto illo volumine, ac Scriptura solent attendi 1. verba 2. sensus verborum, et hic sensus primo dividitur in Litteralem, seu historicum; et mysticum, seu spiritualem. Litteralis, seu historicus ille est, quem secundum leges grammaticales verba praeseferunt, ac significant ex intentione Dei loquentis.

Spiritualis vero, et Mysticus est ille, qui sub rerum litteraliter, et historice significatarum cortice latet, et intenditur a Spiritu S. ut cum legis, si oculus tuus scandalizat te, erue eum, et proiice abs te. Litteraliter intelligis de oculo capitis tui, et illius effossione reali, et effectiva; Spiritualiter vero per oculum intelligis obiecta, et proximum, quae te ad peccatum inducunt; et haec praecipit Deus amovere ab oculis tuis, et a te. Litteralis subdividitur in Historicum, et Parabolicum. Primus explicat, et sumit verba, et significata verborum, prout re ipsa sunt in se, aut facta; ut cum legis, In principio creavit Deus caelum, et terram. 2. vero loquitur de rebus non pro ut sunt in se, et factae, sed similitudinarie, et parabolice, quatenus alia possunt ita fieri, sicut haec facta supponuntur; et haec sic facta supponuntur ex intentione instruendi, et docendi, qualiter aliqua fieri debeant, ut cum legis, Simile est regnum caelorum thesauro abscondito in agro. Id dicitur, ut discas omnia contemnere, et impendere, ut caelum lucreris, etc.

Spiritualis, et mysticus subdividitur in Allegoricum, Moralem, et Anagogicum. 1. est, quo res, quae narrantur gestae in veteri Testamento, significant ea, quae futura erant, et facta sunt in novo. Ut comestio Agni¹ Paschalis significat esum carnis Christi in Eucharistia. 2. qui dicitur etiam Tropologicus, est ille, secundum quem res, quae narrantur gestae, indicant ea, quae in moribus nostris imitari, et facere debemus: ut cum narratur clementia Christi in crucifigentes se, pro quibus orat, ut nos oremus pro inimicis. 3. denique est, cum ea, quae narrantur in alterutro Testamento facta, sumuntur ad significanda ea, quae pertinent ad vitam futuram in aeternitate. Exemplum horum habes in hac voce, Ierusalem, quae litteraliter significat Metropolim Palaestinae; Spiritualiter, seu Allegorice Ecclesiam Militantem; Moraliter animam, et Anagogice Ecclesiam triumphantem.

Hos sensus explicat istud vulgare carmen:

Littera gesta docet, quid credas Allegoria:

Moralis quid agas, quo tendas Anagogia.

His addunt sensum accommodatitium, quo significatum proprium alicuius vocis, aut sententiae applicamus alteri rei, vel personae. Ut dicta de Noe, de Ioseph, de Moyse, de Aaron applicamus SS. Episcopis, aut Sacerdotibus, ut solent Concionatores. De hoc sensu conveniunt fere omnes, eum non facere proprie locum vere theologicum, saltem distinctum ab aliis; nam quicumque sensus tribuitur Scripturae, et Verbo Dei alius, quam quem intendit loquens, non pertinet ad fidem, nec per consequens ad hunc locum Theologiae. His suppositis, fit

Concl. 1. Sacra Scriptura est doctrina de Deo, rebusque divinis, a Deo specialiter revelata, et in communem Ecclesiae utilitatem conscripta, pro ut continetur in libris canonicis Bibliae, quae dicitur vulgata.

Prob. 1. ex Scoto docente, quod cognitio viatori necessaria est sufficienter tradita in sacra Scriptura, et quod haec a Deo fuit revelata, estque propterea satis evidenter credibilis; quod probat multis argumentis tota q. 2. prol. et alibi dicit cum August. quod Scriptura S. scilicet Biblia, non est tradita per modum scientiae demonstrativae; sed divinis eloquiis privilegiata... unde verba sua commendata sunt Propheticis sermonibus, hoc est divinis vocibus; non argumentationum concitationibus intellecta; ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa cognosceret, quae in Scriptura S. sunt tradita; ergo ex Scoto, Scriptura S. est divinitus revelata, et Scripta in Canone (sic vocat volumen librorum Canonicorum) et dum illud vocat Bibliam, satis iudicat illam esse in illo volumine contentam.

Prob. 2. ex communi totius Ecclesiae sensu, quae per Scripturam nihil aliud intelligit, quam huiusmodi doctrinam; nec potest melius explicari: sic enim habentur omnes eius causae, et essentia eius ex illis innotescit. Nam dicitur 1. Doctrina; quia Deum habet auctorem docentem. Quippe homo ad visionem pertingere non potest, nisi per modum addiscentis a Deo Doctore, inquit S. Thomas; et ideo requirit, ut credat Deo tanquam discipulus Magistro docenti. 2. dicitur de Deo, rebusque divinis. In quo habetur causa materialis; nempe omnia, quae ibi docentur, sunt de Deo, vel de rebus, et veritatibus, quae ad Deum pertinent, aut dirigunt; et in hoc excellit haec doctrina super humanas omnes. 3. a Deo specialiter revelata; et ecce causam efficientem principalem; nam Scriptores sunt causae ministeriales, et quasi instrumentales; et per hoc significatur, Deum non solum per assistentiam aliqualem, ut praestat in Conciliorum, ac Pontificum decisionibus, sed per dictamen sententiarum, imo et verborum assistere ipsis Scriptoribus Canonicis, quod non facit in illis aliis occasionibus, ubi assistit quidem Conciliis, et Pontificibus, ut secundum veritatem definiant, et decernant; sed non suggerit ipsas propositiones, et verba, saltem essentialia, seu necessaria ad veritatis expressionem. 4. ad Ecclesiae utilitatem. Ecce causam finalem; et per hoc vides, sacram Scripturam conducere ad salutem hominum, quos in caelestium rerum cognitionem ducit; ad pietatem excitat, et ad bonos mores informat, etc. 5. et denique dicitur, conscripta: en causam formalem, qua distinguitur a traditionibus Apostolicis, et divinis, quae sunt quidem verba Dei, et doctrina per Spiritum S. in bonum Ecclesiae revelata, sed non Scripta, saltem directe, et per Scriptorem Canonicum, ut scripti sunt omnes Libri biblici.

Prob. etiam concl. quoad 2. p. tum ex communi sensu Theologorum Catholicorum: tum ex Concilio Trid. quo Biblia, quae dicuntur Vulgata, commendantur, et libri, qui in illis sunt, ut Canonici, et ut credendi enumerantur his verbis. Sacrosancta Synodus hoc sibi perpetuo ante oculos proponens, ut sublatis erroribus puritas ipsa Evangelii in Ecclesia conservetur.... perspiciensque hanc veritatem, et disciplinam contineri in Libris scriptis, et sine scripto traditionibus, quae ab ipsius Christi ore ab Apostolis acceptae, aut ab ipsis Apostolis, Spiritu S. dictante, quasi per manus traditae ad nos usque pervenerunt, Orthodoxorum Patrum exempla sequuta omnes Libros tam veteris, quam novi Testamenti, cum utriusque unus Deus sit auctor, suscipit, ac veneratur.

Hi vero libri, quos ut Canonicos suscipit S. Synodus, sunt infrascripti. Testamenti veteris, quinque Moysis, id est, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium; Iosue, Iudicum, Ruth, quatuor Regum; duo Paralipomenon; Primus, et secundus Esdrae, qui dicitur Nehemias; Tobias, Iudith, Ester, Iob, Psalterium Davidicum 150. Psalmorum; Parabolae, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, Sapientia, Ecclesiasticus, Isaias, Ieremias cum Baruch; Ezechiel, Daniel, 12. Prophetae minores; id est Oseas, Ioel, Abdias, Amos, Ionas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, Malachias, duo Machabaeorum, 1. et 2. Testamenti novi, quatuor Evangelia, secundum Matthaeum, Marcum, Lucam, et Ioannem; actus Apostolorum a S. Luca Evangelista conscripti; 14. Epistolae Pauli, ad Roman. duae ad Corinth. ad Galatas, ad Ephes. ad Philippenses, ad Colossenses, duae ad Thessalonicenses, duae ad Timotheum, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos. Petri Apostoli duae, Ioannis tres, Iacobi Apostoli una, Iudae Apostoli una, et Apocalypsis Ioannis Apostoli. Et quantum ad Bibliam, in qua illi 72. libri continentur, addit Concilium: Siquis autem ipsos libros integros cum omnibus suis partibus, pro ut in Ecclesia Catholica legi consueverunt, et in veteri vulgata Latina editione habentur, pro sacris, et Canonicis non susceperit, et traditiones praedictas prudens, et sciens contempserit, anathema sit. Et infra iterum eamdem Bibliam Latinam, quae vulgata dicitur, commendat. Statuit, et declarat, ut haec ipsa vetus, et vulgata Editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, in publicis lectionibus, disputationibus, concionibus, et expositionibus pro authentica habeatur et nemo illam quovis praetextu reiicere audeat, vel praesumat; ergo S. Scriptura est locus theologicus pro ut in Bibliis, quae dicuntur Latina vulgata, continetur.

Concl. 2. Scriptura S. est locus theologicus maxime secundum sensum litteralem intentum a Spiritu S. et secundum spiritualem similiter intentum, et ab Ecclesia receptum.

Prob. 1. Scriptura S. secundum illum sensum est regula infallibilis credendorum, et principium certissimum theologicarum veritatum, secundum quem a Deo est dictata; sed est dictata ordinarie secundum sensum litteralem, et aliquando etiam secundum spiritualem, pro ut ab Ecclesia recipitur; ergo est locus theologicus, et regula credendorum maxime secundum sensum litteralem, et aliquando secundum spiritualem intentum a Deo, et ab Ecclesia receptum. Mai. negari non potest, Non enim putandum est in mortuis Scripturarum Characteribus Evangelium esse, sed in sensu, inquit S. Ioann. ideo Christ. apparens discipulis, Aperuit illis sensum Scripturarum. Prob. min. 1. de sensu litterali, quia quando est per se clarus, nihil prorsus cogit alium latentem quaerere, et maxime quando ita intelligitur, et recipitur in tota Ecclesia, quae est Spiritus Domini depositaria.

Confirm. ex Scriptura ipsa dicente, quod Eloquia Domini, eloquia casta. Quia, inquit August. Sunt sine corruptione simulationis. Et Deus dicit. Iusti sunt Sermones mei, non est in eis pravum quid, neque perversum; recti sunt intelligentibus, etc. Et quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Et Spiritu Sancto inspirati locuti sunt Dei homines; ergo quantum fieri potest singula Scripturae Sacrae verba attendenda sunt, ut sonant litteraliter, et qualia ad nos perveniunt. Et id adhuc patet clarius ex Apocalypsi, Contestor omni audienti verba Prophetiae huius, si quis apposuerit super haec, apponet Deus plagas Scriptas in libro isto. Et si quis diminuerit de verbis libri prophetiae huius, auferet Deus partem eius de libro vitae.

Confir. 2. quia si quis detorqueat verba Scripturae in alium sensum, quam quem Deus intendit, loquens, non erunt amplius verba Dei, sed hominis; ergo nec regula fidei, nec principia theologica.

Prob. 2. nam omnes alii sensus Scripturae fundantur in litterali; ergo prius intelligenda sunt verba, secundum quod sonant, quam fiat transitus ad spiritualem; ergo ille maxime attendendus in rebus fidei, et principiis theologicis.

Prob. 2. p. de spirituali. 1. quia multa; imo fere omnia in veteri testamento, praeter sensum litterae, significabant et praefigurabant futura per Christum et quae facta sunt ab ipso, et scripta sunt in novo; ergo necessarium est in eis etiam attendere ad sensum spiritualem, et mysticum. Prob. ant. 1. ex Scriptura dicente de antiquis quod Omnia in figuris contingebant illis. Et posteaquam Apostolus locutus est de filiis duobus Abrahae; addit, quae sunt per allegoriam dicta, Id est per alium intellectum, inquit Glossa. Quod alibi saepe docet. Et ipsamet Scriptura nos monet, et indicat, quando loquatur in sensu Anagogico; ut cum dicebat idem Apostolus: Illa autem, quae sursum est Ierusalem libera est mater nostra, Scriptum est enim; laetare sterilis, etc. Sic enim per Ierusalem intelligit paradisum.

Prob. 2. ex S. Aug. quoad utramque partem: Sane quisquis voluerit omnia Scripturae dicta secundum litteralem sensum accipere, id est non aliter intelligere, quam littera sonat; et potuerit vitare blasphemias, et omnia congruentia fidei praedicare Catholice, non solum ei non est invidendum, sed praecipuus, multumque laudabilis intellector habendus est. Ecce pro litterali. Si autem nullus exitus datur, ut pie, et digne, quae de Deo scripta sunt, intelligantur nisi figurate, atque aenigmatice, proposita ista credamus habentes auctoritatem Apostolicam, a quibus tam multa de libris veteris testamenti solvantur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus: Ecce pro sensu spirituali. Et alibi docet sensum litteralem semper tenendum, quando fieri potest, et congrue intelligitur, quod in ea dicitur; ergo, quando congrue non intelligitur, nec intelligi potest, quod dicitur secundum sonum litterae, recurrendum ad sensum spiritualem; unde ibidem arguit eos, qui libros historicos volunt intelligi figurate; v. g. cum loquitur de Paradiso terrestri, quem fuisse realem negabant aliqui (ut Origenes) aliter est de Cantico canticorum; hic enim liber totus spiritualiter, et mystice est intelligendus.

Denique id confirmatur de sensu morali ex eodem Apostolo dicente, quod quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus, scilicet scripta sunt ad mores nostros dirigendos.

Prob. 3. p. scilicet de sensu intento per Spiritum S. loquentem, et recepto ab Ecclesia; nam, ut iam monui, verba Scripturae in omni alio sensu, quam qui certo creditur esse ille, quem intendit Deus, non sunt verba Dei; et, ut certi simus de tali sensu, consulenda est vel ipsamet Scriptura, si forte alibi se explicet, vel traditio Apostolica, vel S. mater Ecclesia loquens vel in suo capite, summo scilicet Pontifice ex cathedra, vel in concilio definiens, vel ex unanimi sententia Patrum eius, et Doctorum, vel ex communi sensu Fidelium; et quia hae viae investigandi sensum spiritualem sunt rariores, ideo etiam rarius nobis suppeditat principia certa ad efficaciter argumentandum; et ideo argumenta ex Scriptura spiritualiter intellecta raro sunt vere, et proprie Theologica; Et hoc non est propter defectum authoritatis, quod ex sensu spiritali non potest trahi efficax argumentum, sed est ex ipsa natura similitudinis; in qua fundatur spiritualis sensus, etc. inquit S. Thomas.

Hinc certum est, quod ex sensu litterali facilius, et frequentius habentur principia certa Theologicae argumentationis, quam ex spirituali: quia longe facilius de illo constat, quam de spirituali; nam ille est proprius sensus verborum; iste vero est metaphoricus, et improprius.

Obiic. 1. con. 1. et 3. p. contrarium videtur sentire Apostolus, ergo potius attendendum ad sensum spiritualem, quam ad litteralem. Prob. ant. nam Christus inquit, Nos fecit idoneos ministros novi testamenti non littera, sed spiritu; littera enim occidit, spiritus autem vivificat; ergo docet sensum spiritualem attendendum, non litteralem, maxime in novo Testamento.

Resp. neg. ant. et conseq. prob. nam per litteram, et spiritum non intelligit sensum litteralem, et spiritualem Scripturae, sed per litteram intelligit verba nuda legis; et per Spiritum intelligit gratiam adiuvantem nos, ut impleamus legem, et dicit, quod littera illa sine isto Spiritu occidit, quod maxime verum est de lege veteri, quae plena erat innumeris praeceptis, et vacua gratiis adiuvantibus infirmitatem nostram in comparatione novae, in qua pauciora sunt praecepta, et abundantiores gratiae propter efficaciora Sacramenta: ideo, inquit S. Aug. Cum sola littera est sine Spiritu, id est, lex sine gratia, tantummodo reos facit, ait enim Apostolus, Peccatum non cognovi nisi per legem, nec reprehendit legem, cum dicit, littera occidit, sicut non reprehenditur scientia, cum dicit, scientia inflat: Loquitur etiam de spiritualitate quoad affectus, qui sunt spirituales.

Obiic. 2. Non ita facile constat de legitimo sensu litterae; ergo non ita certo fundat argumenta, nec est adeo certus locus Theologicus. Prob. ant. nam littera saepe inducit personas fallibiles loquentes, v. g. serpentem dicentem ad Evam: Nequaquam moriemini; et ita est de innumeris aliis; ergo tunc non constat de legitimo sensu litterae, nec ille facit ad fidem.

Resp. neg. ant. et conf. prob. nam si persona, quam Scriptura inducit loquentem, et cuius verba recitat, non est digna fide certa, et si non loquitur ex Deo, illa non sunt Dei, sed creaturae, scilicet serpentis, aut daemonis, vel hominis; et sic ad veritatem Scripturae, et sensus litteralis sufficit ita contigisse, ut narratur; non autem requiritur, ut verba, quae narrantur dicta, sint in se vera.

Obiic. 3. vel sensus litteralis est ubique verus, vel nullibi; sed neutrum dici potest; ergo sensus litteralis non facit locum Theologicum. Prob. 1. non est ubique verus, sed saepe falsus, et blasphemus, ut cum tribuuntur Deo manus, pedes, aures, etc. Item cum dicitur. Non est malum in civitate, quod non fecerit Dominus. Et pater maior me est. Et de die illa neq; filius hominis scit. Item Deus non vult litteraliter intelligi praeceptum hoc, si manus tua, vel pes tuus scandalizat te, abscinde eum, etc. ergo sensus litteralis non est ubique verus. Prob. 2. non est maior ratio, cur alicubi sit verus, quam alibi, vel ubique; quia Deus est, qui ubique loquitur, et non declarat, se hic loqui figurative, et illic historice, et litteraliter; ergo vel ubique valet sensus litteralis, vel nullibi valet.

Resp. neg. mai. nam alicubi est verus, et valet, et alibi non valet, et sic etiam falsa est minor, quoad utramque partem. Ad 1. prob. dico ex August. cit. quod quando sensus litteralis est clarus, et nullam importat blasphemiam, nec dissonantiam ad alia eiusdem Scripturae loca, praesumitur a Deo intentus, et tenendus est, ut in praeceptis decalogi; quando vero importat blasphemiam, vel dissonantiam, aut incongruentias, ut in locis adductis, tunc per alia dicta eiusdem Scripturae ista sunt interpretanda.

Inst. si Deus vellet aliter intelligi in uno loco, quam in alio, non fuisset ita locutus; ergo cum ubique ita loquitur quoad voces, ita et quoad sensum; cur enim alicubi clare, alibi vero obscure loqueretur?

Resp. neg. ant. et ad rationem eius audi August. Divini sermonis obscuritas etiam ad hoc est utilis, quod plures scientias veritatis parit, dum alius eum sic, alius sic intelligit. 2. id facit Deus ad evitandum fastidium; quae enim aperta sunt, et obvia, et facile investigata fastidio habentur, et contemnuntur; obscura vero magis desiderantur, ardentius inquiruntur, et inventa suavius gustantur. 3. ad comprimendam humani ingenii temeritatem, eiusque superbiam labore domandam, etc. inquit Sixtus Senensis. Idem docet Scotus, et ut recurramus² ad Deum, qui nobis dabit intellectum, ut scrutemur legem eius cum David.

Inst. non convenit ubique de sensu litterae; ergo non est certus locus, prob. ant. nam Expositores ipsi non conveniunt de Paradiso terrestri, nec de pomo Evae, nec de aquis caelestibus; alii enim figurate, alii litteraliter explicant; ita est de Divite, et Lazaro, et de Prodigo.

Resp. dist. conf. non est certus locus, si sensum illum Ecclesia non recipiat, conc. si recipiat, neg. conf. ut patet ex concl. ideo graduandi profitentur, Quod Scriptura in eo sensu recipitur, quem tenuit, et tenet S. Mater Ecclesia, ad quam spectat iudicare de vero sensu Scripturarum.

Obiic. cont. 2. par. 1. Si alii sensus praeter litteralem admittantur, aperitur via Haereticis ad impugnandas veritates Catholicas, sed hoc est inconveniens; ergo solus litteralis est admittendus. Prob. mai. in pluribus locis non constat de vero sensu litterali; ergo saltem tunc licebit Haereticis uti spiritualibus, quos excogitarint.

Resp. neg. mai. et prob. eius. Tum quia nulla, aut paucissima sunt; et si dubitetur de aliquo sive spirituali, sive litterali, ad eam recurrendum est, quae est depositaria fidei, ut columna firmamentum veritatis. Tum quia, ut docet Lyranus noster, omnia necessaria tam credibilia, quam agibilia sunt clara in sensu litterali. Et ipsa Scriptura determinat, quae sunt necessaria ad finem. Et si alicubi est obscura, horum etiam explicatio et quantum ad credenda, et quantum ad speranda, et quantum ad operanda explicatur in diversis locis Scripturae, ait Scotus.

Quaeres 1. An idem locus Scripturae possit inservire secundum plures sensus, v.g. litteralem, et mysticum?

Resp. affirmative, quia saepe Spiritus S. utrumque intendit: nam, ut testatur D. Paulus, intendit non solum narrare, quae facta sunt, et declarare mysteria; sed etiam per eadem facta, quae narrat, intendit docere nos, quae agenda sunt: Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Eo praecipue tendunt omnes parabolae; et hoc patet in fere toto veteri testamento, et Lege Mosaica, cuius praecepta praeter sensum litteralem, cui se Iudaei conformare debebant, significabantur etiam futura de Messia; quae illi credere debebant, v.g. cum dicebatur litteraliter de Agno Paschali, Os non confringetis ex eo³, id figuraliter, et Prophetice dictum etiam esse de Christo testatur S. Ioã. Facta autem sunt haec, ut Scriptura impleretur, os non comminuetis de eo, ita est de aliis innumeris. Nec quidquam repugnat, quin rebus aeque, ac verbis explicet Deus suas veritates, et voluntates; ut tamen sensus alius praeter litteralem faciat fidem, constare debet eum⁴ esse intentum a Deo, et id constabit vel ex alio loco eiusdem Scripturae, vel ex consensu Ecclesiae, aut Patrum, etc.

Quaeres 2. An eadem verba Scripturae possint habere plures sensus litterales? Ref. id nullo modo repugnare. Nam cum Deus uno actu simplicissimo omnia videat, sic uno, eodemque verbo potest plura significare, sed hoc est posse dare eisdem verbis plures sensus litterales; ergo etc. prob. min. nam ille sensus est litteralis, quem primo per verba intendit significare loquens.

Confirm. nam de facto interpretes plures sensus litterales dant pluribus sententiis Scripturae, Ut in principio creavit Deus caelum, et terram. Alii in principio sumunt pro initio temporis contra errorem eorum, qui dicunt mundum esse ab aeterno; alii pro initio operum, et ante alia omnia contra illos, qui volunt Angelos creatos ante caelum, et terram, Alii pro, in verbo, seu filio, etc. Sic verba ista: Filius meus es tu, ego hodie genui te. SS. PP. explicant litteraliter modo de generatione aeterna Christi, modo de temporali. Similiter haec verba, generationem eius quis enarrabit? Explicant de utraque generatione. Idem est de aliis multis.

Dices; ergo nihil certi haberetur ex Scriptura in tali sensu.

Resp. neg. conf. nam si uterque sensus admitteretur ab Ecclesia, uterque etiam certus esset; quia in utroque potuit loqui Deus, et aeque vere. Si vero unum admittat, ille solus erit certus.

Quaeres 3. Unde cognosci potest verba esse sumenda proprie, vel Metaphorice?

Resp. id cognosci per sequentes regulas: 1. quando verba in proprio sensu significarent aliquid impossibile; tunc debent sumi metaphorice: Ut cum legis in cantico B. V. Magnificat anima mea Dominum. Et fecit potentiam in brachio suo. Nam Deus non potest fieri magnus, aut maior, nec habet brachium, ut sensus litteralis videtur docere; ideo recurrendum ad Metaphoricum, quasi diceret, anima mea agnoscit, et praedicat Dei magnitudinem: et Deus fecit in me opus omnipotentiae suae.

2. Si verba in sensu litterali, et proprio significent falsum: Ut cum legis Ioannes est ipse Elias, nam in rigore litterae id falsum est, Ioannes enim Baptista in Spiritu Elias erat, in persona non erat Elias, ait S. Greg.
3. Si verba in sensu litterali, et proprio significent absurdum, aut rationi contrarium, ut diximus de scandalo; Si oculus tuus scandalizat te, erue eum. Id enim non de reali effossione oculi, ut sonat, sed de fuga occasionis, et materiae scandali, quantumcumque charae.
4. Idem est, si significent aliquid alienum ab honestate morum, vel a sanctitate Scripturae; qualia multa sunt in Cantico Canticorum; quae ideo sumenda sunt spiritualiter.
5. Idem est, si significent aliquod contrarium aliis documentis Scripturae; ut cum Christus dicit, filium Dei nescire diem iudicii; quod contrarium est alteri dicto; quo ipsemet fatetur, quod Pater diligit filium, et omnia demonstrat ei. In 1. igitur subintelligendum, quod nescit illum diem a se ut homo, sed a Patre, vel nescit, ut dicat aliis.

Quaeres 4. An Scriptura in sensu accommodatitio sit locus Theologicus?

Resp. negative. Nam, ut patet ex eius descriptione, iste sensus est prorsus extra mentem Dei loquentis, et pendet ab arbitrio hominis, qui verba in unum sensum prolata a Deo de aliqua re aptat alteri secundum mentem suam: ut si quis verba haec Christi de Pharisaeis hypocritis, et Isaias de Iudaeis; Populus hic labiis me honorat, etc. aptaret hypocritis, et falsis adulatoribus.

Quaeres 5. Ad quem spectat iudicium de vero sensu Scripturae?

Resp. iam diximus id spectare ad Ecclesiam in summo Pontifice ex Cathedra loquente, vel in Concilio generali, ut constat ex Trid. quo cavetur, ut nemo suae prudentiae innixus in rebus fidei, et morum ad aedificationem doctrinae Christianae pertinentium, S. Scripturam ad suos sensus contorqueat contra eum, quem⁵ tenuit, et tenet S. Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu, et interpretatione Scripturarum Sanctarum, etc.

Porro multiplex ille sensus Scripturarum valde utilis est Fidelibus; nam Litteralis maxime instruit, et explicat obiecta fidei. Allegoricus iuvat ad confirmandam fidem, ostendens facta esse in novo Testamento illa, quae praefigurabantur, seu praedicebantur in veteri. Moralis ad excitandas virtutes, et maxime charitatem; et Anagogicus exigit, et roborat spem bonorum, quae ostendit de altera vita.

Notatur etiam, quod in singulis his sensibus eruendis ex Scriptura S. excelluerunt SS. 4. Principes Ecclesiae Doctores; S. Hieronymus in litterali, S. Gregorius in morali, S. Ambrosius in allegorico, et S. Augustinus in Anagogico.