Scotus Academicus, Tomus tertius: De adorando divinae Trinitatis mysterio

Anno Christi 57. Simon cognomento pariter et exercitio Magus, princeps haereticorum, inter alia dicebat se esse Deum, qui in Samaria apparuit ut Pater, in Iudaea ut Filius, in Gentibus ut Spiritus sanctus.

Anno Christi 167. Gnostici, auctore Carpocrate, vel, secundum alios, Nicolao, iuxta aliquos etiam Valentino, docuerunt dualitatem, non Personarum, sed naturarum in Divinis.

Anno Christi 180. Montani e contra asseruerunt in Deo unitatem non Essentiae tantum, sed Personae.

Anno Christi 200. Praxeas unum Deum non aliter putavit credendum, quam si ipsum eumdemque et Patrem et Filium et Spiritum sanctum dicat.

Anno Christi 219. Hermogenes in Deo unam dumtaxat Personam posuit.

Anno Christi 220. Montanus Phryx (unde Cataphrygae) docuit et iactavit se esse Paracletum: et (quod mireris) tantam insaniam tanto viro Septimio Tertulliano persuasit.

Anno Christi 230. Arius Diaconus Alexandrinus docuit Filium Dei esse creaturam; non esse coaeternum Patri, non coessentialem; idemque a fortiori de Spiritu sancto.

Anno Christi 250. Noetus negavit numerum personarum, eumdem dicens Patrem, Filium et Spiritum sanctum in carne passum et genitum.

Anno Christi 350. Donatistae quamvis eiusdem substantiae, minorem tamen Patre Filium et Spiritum sanctum dicebant.

Anno Christi 360. Marcellus et Photinus docuerunt Deum singularem, et more Iudaeorum, non esse tres Personas, sed unam dumtaxat, licet tria sint nomina.

Anno Christi 361. Macedonius docuit Spiritum sanctum esse creaturam; nihil habere commune cum Patre, vel Filio, sed tantum esse ministrum ipsorum.

Anno Christi 370. Eunomiani crediderunt in Trinitate tres esse diversas substantias et qualitates, ut auri, argenti et aeris; et Patrem quidem fecisse Filium, atque iterum Filium, qui sit creatura, fecisse Spiritum sanctum.

Anno Christi 375. Apollinaris Laodicenus, poesi aptior et tropis quam Theologiae, docuit divinas Personas esse inaequales, magnum videlicet esse Spiritum sanctum, maiorem Filium, maximum Patrem.

Anno Christi 400. Faustus Manichaeus: Unum, inquit, sub triplici appellatione numen colimus, sed Patrem credimus lucem incolere summum et inaccessibilem; Filius in hac secunda luce consistit, cuius virtus in Sole, sapientia in Luna; sedem Spiritus sancti, omnem Mundi ambitum fatemur.

Anno Christi 430. Theodorus Mopsuestenus et Nestorius dum impie negant Dei Filium de Virgine natum, nec tamen negant Filium Patri consubstantialem, aut verum hominem assumpsisse, quaternitatem pro Trinitate inducunt.

Anno Christi 500. Anastasius Imperator edixit non Trinitatem, sed quaternitatem adorandam esse, ob quod sacrilegium fulmine percussus interiit.

Anno Christi 570. Chilpericus Rex Franciae, Sabellianam haeresim promulgare volens, scripsit Galliarum Episcopis, ut Trinitate abiecta unum tantum Deum dicerent, asserens eumdem esse Patrem, qui et Filius et Spiritus sanctus.

Anno Christi 600. Ioannes Philoponus, Tritheitarum auctor, docuit tres divinas Personas tres Deos esse.

Anno Christi 620. Severiani dicunt alium esse Patrem, alium Filium et alium Paracletum, Spiritum videlicet sanctum: non esse autem horum quemque per seipsum naturam, sed habere communem Deum, sive Deitatem in eis existentem, atque de ea Deitate indivisibili modo participantes quemlibet esse Deum.

Anno Christi 630. Mahometes ponit unum Deum Universi auctorem, qui neque genitus, neque generaverit. Negat in unitate Trinitatem, et solum binarium numerum confitetur, scilicet ipsam divinam essentiam et animam eius.

Anno Christi 1000. Lorsius et Heribertus dicebant deliramenta esse quidquid in veteri ac novo Testamento de Trinitate et unitate Dei est scriptum.

Anno Christi 1049. Ante hunc annum quasi ducentis retro, tempore Nicolai Papae I., coeperunt Graeci schisma; sed circa hoc tempus aperte et palam a Romana Ecclesia se diviserunt, et errorem de processione Spiritus sancti a solo Patre spargere coeperunt.

Anno Christi 1050. Bogomiles, qui ab Alexio Comneno Imperatore in theatro exustus fuit, docebat non esse in Deo Trinitatem.

Anno Christi 1140. Petrus Abailardus et Arnoldus Brixiensis docebant, gradus esse in divinis inaequales; Deum Patrem plenam esse potentiam, tam in generando, quam in discernendo: Filium quamdam potentiam in discernendo per sapientiam; Spiritum sanctum nullam esse potentiam, sed benignitatem.

Anno Christi 1190. Ioachin Abbas docuit, quod Pater, Filius et Spiritus sanctus sit una essentia; verum unitatem huiusmodi non propriam et veram, sed quasi collectivam et similitudinariam esse, sicut multi fideles sunt una Ecclesia, ita ut essentia esset quarta res.

Anno Christi 1198. Marcelli, Photini et Sophroni sectatores non confitentes S. Trinitatem, sed Spiritum solum Deum appellantes, eius sermonem dicebant esse efficacitatem, quae in prognato ex semine David habitasset, non substantiam, quae suam habeat hypostasim.

Ad nostros haereticos accedens, qui non paulo magis prioribus sunt petulantes, ipsorum etiam verba producam, ne quis dubitet eos in has blasphemias contra Deum et sanctissimam eius Trinitatem prorupisse.

Anno Christi 1520. Igitur Erasmus Roterodamus, qui plerisque locis maluit CaAnno Christi 1520. Igitur Erasmus Roterodamus, qui plerisque locis maluit tholicus videri, quam esse, dicit Arianos, idest assertores imparitatis divinarum Personarum, non tam haeresim fecisse, quam schisma, cum essent illi (inquit) nostris numero pares, eloquentia doctrinaque superiores.

Anno Christi 1530. Martinus Lutherus: Si odit anima mea vocem homousion et nolim ea uti, non ero haereticus. Nec est quod mihi obicias illud adversus Arianos receptum; non fuit receptum.

Anno Christi 1540. Michael Servetus tres illas res incorporeas in una Deitate distinctas, negat posse consistere; omnes, qui Trinitatem statuunt in essentia Dei, Tritheitas et atheos vocat, qui nec Deum, nisi tripartitum et aggregatum habeant. Imo, teste Theodoro, Patrem, Filium et Spiritum sanctum Cerberum tricipitem appellavit.

Anno Christi 1545. Ioannes Calvinus: Utinam sepulta essent nomina Trinitatis, Personae, Consubstantialis. Et alibi: Unus Deus, idest Trinitas: Creditis in Deum, idest in Trinitatem: hoc non modo tamquam insipidum, sed ut profanum quoque repudiamus.

Anno Christi 1550. Valentinus Gentilis: Confusio trium in unum et eumdem numero spiritum, fundamentum et origo omnium errorum fuit. Qui enim unum Deum in tres Personas distinguit, vel sibi praestigias facit, vel necessario unius Dei substantiam dividit, ac discerpit.

Wolfgangus Musculus: Nollem coram Ethnicis Patrem, Filium et Spiritum sanctum dicere tres Personas, ne viderer dicere tres Deos: vocabulum hoc persona non ita necessarium est ad fidem Christianam, quum illud primi Christiani ignoraverint.

Anno Christi 1560. Theodorus Beza: Verbum Dei clare nos docet, quod ista essentia divina est distincta realiter et secundum veritatem et ab aeterno in tres Personas.

Lambertus Danaeus: Oratio illa, qua dicimus in Litania, S. Trinitas unus Deus, miserere nobis; est inepta, insana, a Patribus male inventa, atque periculosa.

Georgius Blandrata Symbolum Athanasii Symbolum Sathanasii vocat.

Anno Christi 1580. Christianus Francus: Quales fuerint illi, a quibus avidissime receptum, comprobatum et proseminatum est Trinitatis dogma, nemo ignorat: eos enim maxime omnium constat imbutos consuetudine colendi multitudinem Deorum; cum maiorum, ut Apollinis, Martis; tum minorum, ut Castoris, Iovis. Ex hoc nequissimo Deorum fonte et innumeri Sancti, tamquam minores invocandi Dii, et tres etiam divinae Personae, velut maiores Dii adorandi in Orbem Christianum profluxerunt.

Anno Christi 1582. Theodosius Schimbergius: Manifestum est Trinitatem et divinitatem Filii non esse articulos fidei veros, quia sunt impossibilia mundi. Ideo in rei veritate sunt blasphema dogmata et horrenda, ex imo Orco per filium perditionis virtute Sathanae Ecclesiis obtrusa. Falsus Deus et fictus a filio perditionis est Deus unus et trinus; hic enim nomine tenus Deus est, re autem ipsa idolum.

Anno Christi 1590. Theodorus Dorcius: Falsus hic et fictus Deus ab homine peccati est Trinus et unus: nam hic nomine tantum Deus, revera autem idolum est, de quo Paulus ait: quod nihil sit. Nam impossibile omnino est, ut talis aliquis existens, qui unus et Trinus sit, possit, aut debeat verus esse Deus. Nam verus Deus non est tantae potentiae, ut possit facere esse eas res revera, quae sunt impossibilia menti.

Anno Christi 1590. Franciscus Davidis: Dico ergo Christum hominem non esse illum altissimum Iesum, sed Filium eius: Patrem Deum altissimum, solum ab ipso Deum dicimus; Filium vero dicimus Deum communicatione. Idem alibi: Si Christus adorandus et invocandus est, Christus erit ille solus verus Deus propositus. Deut. 6. At illud iam olim per nos negatum et destructum est. Non ergo dicere et affirmare possumus Christum adorandum et vocandum esse, nisi praevaricatores esse velimus.

Denique, Familia Amoris negat Christum esse aequalem Patri. Dicit Spiritum sanctum non esse Deum, et phantasma esse, quidquid Papistae de Spiritus sancti, vel essentia, vel Deitate credunt.

Sunt et plures alii minus vulgati nominis Tenebriones, qui adorandum Trinitatis mysterium suis deliriis et erroribus offuscare tentarunt. Quos perpetuo silentio dignos lubens reticeo.

CONCILIUM ALEXANDRINUM.

Quum Orientales non solum fidei, sed et animorum dissensione ita laborarent, ut in sola Antiochiae sede tres Episcopi sederent, Eusebius Vercellensis Alexandriam veniens, Concilium Episcoporum convocavit, in quo, praeter alia actum est de οὐσία et hypostasi, eo quod Hosius Episc. Cordubens., ad convincendum Arium, dum Sabellii dogma explodere conaretur, Περὶ τῆς ὑποστάσεως, idest essentia, περὶ τοῦ εἶναι, idest persona disputavit; unde materia alteri contentioni suppeditata est. Et vero, (ut notavit accurate Sanctus Basilius), ipsa Nicaena Synodus fomitem huic liti ministravit illis: Si quis vero ex alia essentia, vel hypostasi, idest substantia, Filium Dei esse dixerit, hunc anathemate reicit Catholica et Apostolica Ecclesia. Ubi vides discrimen a Concilio positum inter essentiam et hypostasim, hoc est substantia; si enim haberet illa pro synonymis, non poneret utrumque seorsim. Et quidem huius Concilii acta fere interierunt; ponemus nihilominus quod ad propositum facit Epistolae Synodalis eius:

Illis enim, qui nonnullos incusabant, ut trium hypostaseon affirmatores, cum huiusmodi voces in Scriptura non reperirentur, ac proinde suspecti videri possent, Auctores fuimus, ne amplius in Nicaenam Confessionem inquirerent. Sed tamen de istis ob pertinaciam rixandi quaestio est habita: interrogatique sunt, num pro Arianorum sententia alienas, peregrinasque, ac diversas a se invicem personas substantiae esse velint et unamquamque hypostasim per se, ac seorsim esse, pro ratione caeterarum creaturarum eorumque, qui ex hominibus nascuntur, existiment: an sic intelligant diversas res, quale est aurum, argentum, aes? An ut alii haeretici sub istis vocibus tria principia et tres maximos Deos constituant? Caeterum illi affirmabant se ita nec dixisse, nec sensisse. Percunctantibus autem nobis, qua ratione ista dicerent, aut cur omnino istis vocabulis uterentur? Responsum dederunt, sese in Trinitatem credere, non quae nomine tenus Trinitas, sed quae vere Trinitas esset et subsisteret: et Patrem, ut qui vere esset et subsisteret; et Filium, ut existentem et subsistentem; et Spiritum Sanctum ut subsistentem et existentem agnoscere. Non tamen se dixisse tres Deos, aut tria principia, imo non toleraturos quidem, si quis tale quidpiam, aut dicat, aut sentiat: sed se scire esse S. Trinitatem, ut tamen unum sit Deitas et unum principium: et Filium se agnoscere esse coessentialem Patri suo, ut dixerunt Patres, et Spiritum Sanctum non creaturam, neque alienum, sed proprium et indisgregatum ab essentia Patris et Filii. Approbata igitur istiusmodi et interpretatione et excusatione, vicissim quoque et eos examinavimus, qui ab istis in culpam detorquebantur, quasi dicerent esse unam hypostasim, sciscitantes ab illis: num > pro Sabelliano dogmate ea mente inquirerentur, ut sublatos vellent in Trinitate Filium et Spiritum Sanctum, quasi Filius essentia careat, aut Spiritus Sanctus non subsisteret? Qui et ipsi quoque affirmarunt, credere, neque aliam Patris, aliam Filii, aliam Spiritus sancti esse naturam. Quinimo et illi qui eo crimine postulati erant, quod tres hypostases inducerent, cum istis in eamdem sententiam convenerunt, vicissimque illi, qui unam hypostasim asseverarent, istorum interpretationi acquiescerunt, et ambae factiones pariter Arium execratae sunt, ut Christi hostem; Sabelliumque et Paulum Samosatensem, ut impios; Valentinum item et Basilidem, ut alienos a veritate; Manichaeum quoque, ut malorum machinatorem. Omnes denique Dei gratia, post huiusmodi verborum interpretationem, optimam et exactissimam, qua Nicaeani Patres instituissent, fidei esse approbarunt, eiusdemque fidei verba sufficere, ac ante omnia, in usum esse deducenda, constituerunt.

CONCILIUM NICAENUM.

Quia haereticorum vix unus de persona Patris, aut eius Deitate dubitavit, quod is aperte Atheismus esset, proinde nulla de hoc convenerunt Concilia: unde primum fuit de Deitate Filii, cuius historiam texam partim verbis Concilii Chalced., partim historiae ipsius Nicaenae. Igitur Beatissimo Sylvestro in Urbe Roma Apostolicae Sedis Antistite, Constantino Augusto et Licinio Caesare, consulatu Paulini et Iuliani virorum clarissimorum, ab Alexandro millesimo trigesimo, vel (ut alia editio) 1306. anno, 13. Kalend. Iulii: mensis secundum Graecos eo die 19., quod est 13. Kalend. Iulii, in Nicaea metropoli Bithyniae sedit Synodus 318. Patrum, quamvis alii pauciores convenisse eo dicant: Eusebius tantum 250. Sed inscriptiones et nomina singulorum Patrum exhibent recte communiter receptum numerum 318., quem etiam Sancti aliqui notant mysticum esse et praefiguratum in exercitu Abrahae, qui constabat 318. militibus. Hanc autem quamvis non solum generalem synodum, sed generalium primam, postposui Alexandrinae, eo quod tempore posterior fuerit, cum constet ex Epistola Iulii Papae ad Athan. acta Alexandrinae in Nicaena esse producta.

Itaque, in hoc solemni conventu omnis Ecclesiae iaculo confossa est impietas Arii et Eusebianorum ponentium Filium Dei esse minorem Patre, imo et creaturam eius, hoc aeterno symbolo toties deinde rato ac firmato. — Symbolum Nicaenum:

Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium invisibiliumque factorem. Et in unum Dominum Iesum Christum, Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est, ex substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, ὁμοούσιον, hoc est, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt et quae in coelo et quae in terra. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, et incarnatus, et homo factus est, passus, et resurrexit tertia die, et ascendit in coelos, et inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Et in Spiritum Sanctum. Dicentes autem: Erat quando non erat. aut: Non erat antequam fieret, quia ex non existantibus fa> ctus est, ex alia substantia dicentes esse; aut creatum, aut convertibilem Filium Dei, hos tales anathematizat Catholica et Apostolica Ecclesia.

Iam, ut historiam Concilii prosequar, huius definitionis, ac tenoris causa fuit, quod quum (inquit Athanasius) Synodus in hoc esset, ut Arianorum impia vocabula tolleret, et voces adhibere vellet, quae sine controversia Sacrarum Litterarum essent: nimirum, eum Filium esse et nequaquam ex non entibus esse, sed Deo, eumque Verbum esse et Sapientiam, ac nequaquam creaturam, aut facturam, sed germen proprium sui Patris:

Eusebiani pro inveterata sua et prava consuetudine volebant, illud ex Deo esse, commune esse et ad homines quoque pertinere, neque quicquam Christum eo nomine a nobis differre: et paulo post; Ibi Patres animadversa eorum fraude et impietatis vafricie coacti sunt clarioribus verbis exponere, quid sit: ex Deo esse et scribere Filium ex substantia Dei esse: ne, ex Deo esse et commune et aeque ad Filium et creaturas pertinere existimaretur: et interius. Episcopis rursum affirmantibus et hoc quoque scribi debere, Eum veram esse potentiam et imaginem Patris et similem Patri et immutabilem per omnia. et inconvertibilem et aeternum et indivisum in Patre subsistere, nunquam enim non erat, sed semper erat, subsistebatque perpetuo apud Patrem ut splendor lucis: Ista quidem eatenus sustinebant Eusebiani, nihil ausi contradicere, ob probrum, quod in dictis suis refutatis passi erant, sed ita tamen, ut deprehenderentur inter sese mussitare, nutus conferre, oculisque sibi invicem applaudere. Quasi illud, simile esse et in Deo esse et eius potentiam esse, communia Filio nobiscum essent, neque obstaret quidquam, quo nobis ea ipsa quoque adaptarentur, eo quod de similitudine nostra cum Deo scriptum haberetur, hominem esse et imaginem et gloriam: et paulo post: Caeterum (inquit) Episcopi, considerata illorum hypocrisi et vafricie (prout Scriptura dicit: dolus in cordibus fabricantium mala), ipsi quoque necessitate coacti sunt sententiam earum rerum ex Scripturis colligere, et quae prius dixerant, apertioribus verbis repetere et scribere, Filium esse consubstantialem Patri, ut non solum similem similitudine, sed eumdem, ea voce, qua ex Patre esse dicitur, significarent: multa de his ibi Athanasius.

De qua quidem voce Marius Victorinus cum pluribus agit, haec ait:

Hoc uno, id est ὁμοούσιον omne venenum Ariani dogmatis internecatur. O docti Episcopi, o Sancti, o fidem Spiritu confirmantes, Verbum vere verbum Dei, quo Deus et λόγος ostenditur ex aeterno et semper, eademque substantia. Dictum igitur latine est ὁμοούσιος, unde etiam necessario graece ponendum, atque tractandum.

Haec ipse.

CONCILIUM CONSTANTINOPOLITANUM I.

Convocatum est Damaso Pontifice et Theodosio Seniore Imperat., partim ob causam similem iam tractae de Episcopo Constantinopolitanae sedi assignando; partim etiam, sed principalius ad statuendam Catholicam veritatem contra Macedonianos, nempe Pneumatomachos, ut loquitur idem Concilium, idest Spiritus sancti Adversarios. Ut enim constat ex sexta Synodo, Macedonius Spiritui negabat Deitatem et dominium, cumque conservum praedicabat; sed maximus Theodosius Imperator et Damasus fidei adamas obstiterunt. Est autem sciendum Concilium hoc fuisse, esseque Ecumenicum, ex iis quatuor quibus Graeci, atque etiam S. Gregorius

Papa, tamquam 4. Evangeliis deferunt; tametsi numero Episcoporum aliis, etiam non generalibus, cesserit: fuerant enim 150. sed ideo tam pauci, quia aliud interim in Occidente et Urbe Roma celebratum a Damaso Papa, codem sensu, ac sententia de eodem argumento; ut proinde, non duae synodi illae, sed duae partes eiusdem censeantur. Hoc autem Concilium ratam et certam habuit fidem Nicaenae Synodi illis: ne reiicienda, reprobandave fides trecentorum decem et octo Patrum, qui in Nicaea Bithyniae convenerunt, sed manere firma, ac rata. Et extrema execratione, ac detestatione damnavit omnes haereses, perversasque et impias opiniones, praecipue Eunomianorum, sive Anomoeorum. Item Arianorum, sive Eudoxianorum. Item Semiarianorum, sive Pneumatomachorum, Sabellianorum, Marcellianorum, Photinianorum et Apollinariorum. Haec Canon. Deinde suum addit Symbolum, quod a Nicaena vix in alio diversum, quod maiori claritate et descriptione, super persona Spiritus sancti, hic addo. — Symbolum Constantinopolitanum:

Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Iesum Christum Filium Dei unigenitum, ex Patre natum, ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen, ex lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, ὁμοούσιον Patri, hoc est, eiusdem cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt, quae in coelo et in terra. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis. Et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine: homo factus, passus est sub Pontio Pilato, ac sepultus et tertia die resurrexit: ascendit ad coelos, sedet ad dexteram Patris; inde venturus est cum gloria iudicare vivos et mortuos, cuius regni non erit finis. Credimus in Spiritum S. Dominum et vivificatorem; ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum, qui loquutus est per prophetas. Et unam Catholicam et Apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum; expectamus resurrectionem mortuorum et vitam futuri saeculi. Amen

Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in unum Dominum Iesum Christum, Filium Dei, natum ex Patre ante omnia saecula, Deum verum de Deo vero, natum non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines et salutem nostram descendit de coelis: incarnatus est de Spiritu Sancto, ex Maria Virgine et inhumanatus est. Et crucifixus est pro nobis, sub Pontio Pilato. Et sepultus est. Et resurrexit tertia die. Ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris. Iterum venturus est cum gloria iudicare vivos et mortuos: cuius regni non erit finis. Et in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum: qui loquutus est per sanctos prophetas. Et unam sanctam Catholicam et Apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissionem peccatorum: expectamus resurrectionem mortuorum et vitam venturi saeculi. Amen

CONCILIUM EPHESINUM.

Equidem reputo non nimis ad propositum meum facere, cum constet Nestorii haeresim, contra quam Concilium congregatum est, non tam fuisse de Trinitate, quam de Incarnatione, et de Christo homine magis proprie, quam de Deo Verbo: nusquam enim Dei Verbi substantiam peremit (ait Cassiodorus lib. 12. cap. 1.) Quia tamen auctores nonnulli miscent has haereses, quae etiam revera vicinae sunt et ipse Nestorius fundamentum aliquale praebuit, verbis saltem suspicionis: haec enim est ipsius vox apud Cassiodorum citatum: Noli gloriari Iudaea, non crucifixisti Deum. Apud Socratem etiam legis cap. 2. quod quamplurimi Deum fatentur esse Iesum. Ego (inquit Nestorius) bimembrem et trimembrem nequaquam confiteor Deum. Unde qui circa Cyrillum erant homilias Nestorii, quas de hac quaestione protulerat, saepius relegentes et ex ipsis iudicantes eum veluti blasphemantem Dei Filium, damnaverunt.

Quidquid sit, Concilium coactum fuit Ephesi, auctoritate Caelestini Papae, petente et favente Theodosio Iuniore. Convenerunt Episcopi plusquam 200. ex Oriente, anno Christi 430., Caelest. 5., Theod. 19. Damnata est in eo dicta haeresis dicti Nestorii, praesidente S. Cyrillo Alex. vice et nomine Caelestini Papae: et quia Cyrillus 12. capitula contra totidem Nestorii blasphemias conscripserat, inter quae Spiritum Sanctum dicebat esse Patris et Filii, et a Patre ac Filio procedentem, Theodoretus contradicens scripsit Spiritum sanctum non procedere a Patre et Filio, nec a Patre per Filium, occasio sumpta est ex Theodoreti verbis, ut Graeci, longo post tempore negaverint, Spiritum Sanctum ex Patre et Filio procedere, quamvis contra Theodoretum semper tenuerint eum procedere ex Patre per Filium.

Caeterum doctrina fidei, sive definitiones huius Concilii non aliae sunt, quam quae in Epistola eiusdem ad Nestorium continentur. Subdimus (inquit) his nostris, quae te sentire oporteat et docere, et ea a quibus abstinere conveniat. Subdit autem Symbolum Nicaenum sic:

Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum nostrum Iesum Christum, Filium Dei, natum de Patre unigenitum; hoc est, ex substantia Patris, Deum ex Deo, lumen de lumine, Deum verum ex Deo vero, natum non factum, ὁμοούσιον Patri, hoc est, unius cum Patre substantiae, per quem omnia facta sunt in coelo et in terra. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis. Et incarnatus est, et homo factus, passus est: et resurgens tertia die, ascendit in coelos, inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos autem, qui dicunt: erat tempus quando non erat: et antequam nasceretur non erat, et quia ex nullis extantibus factus est, aut ex alia substantia esse dicunt, aut convertibilem vel commutabilem Dei Filium, anathematizat Catholica et Apostolica Ecclesia.

Subdit deinde duodecim Capitula seu Canones, ex quibus haec utcumque spectant I. Si quis non confitetur Deum esse veraciter Emmanuel, et propterea Dei genitricem sanctam Virginem, anathema sit: IX. Si quis unum Dominum Iesum Christum glorificatum dicit a Spiritu Sancto tamquam qui aliena virtute per eum usus fuerit et ab eo acceperit efficacem contra immundos spiritus, posse etiam coram hominibus divina signa facere, ac non potius proprium fatetur eius spiritum, per quem divina signa explevit, anathema sit.

CONCILIUM CHALCEDONENSE (GENERALE QUARTUM).

Propius ad rem nostram accedit, quum haeresis, quam illud damnavit. destruat Deitatem ipsam ab Incarnatione Verbi deinceps. Si enim ex duabus naturis in Incarnatione facta sit una, iam non ex illa sincera in Verbo saltem. Caeterum Synodus congregata est, Leone I. Pontifice et Marciano Augusto; consulatu eiusdem Marciani, ut ipsum Concilium testatur Act. 1. Indictum est contra errorem Eutychetis Presbyteri, seu Archimandritae, qui in Christo dicebat post Incarnationem fuisse unam tantum naturam, non quod, una ex duabus, dempta altera remanserit, sed quod ex duabus facta sit una tertia, seu mixta.

Qua occasione monendos esse duxi lectores, quod post Concilium Quintum Generale ortum sit dissidium inter Catholicos: plurimi enim Concilium Chalcedonense recipere nolebant, propter tria capitula edita in Quinto Concilio Generali. Primum de Theodoro Mopsuesteno Episcopo, cuius impia scripta ibi damnantur; et tamen Theodorus in Concilio Chalcedonensi non est damnatus. Secundum de Theodoreto, cuius scripta adversus 12. Capitula Cyrilli ibi reprobantur; et tamen Concilium Chalcedonense Act. 8. Theodoretum suae sedi restituit. Tertium de Epistola Ibae Episcopi Edesseni scripta ad Marim Persam, quae Sanctum Cyrillum Alexandrinum vocat haereticum, et Nestorium laudat; et tamen Ibas Episcopus in Concilio Chalcedonensi est receptus. Hoc autem totum neminem movere potest, nisi eum qui historiae ignorantia laborat: nam Concilium Chalcedonense non recepit doctrinam horum, sed personas, quia nimirum illos deinde poenituit, doctrinam Catholicam amplexos; et V. Concilium non personas, sed doctrinam damnavit.

Caeterum definitio fidei ab hoc Concilio edita, in propria specie vix est alia, quam explicatio Symbolorum Nicaeni et Constantinopolitani, quae innovant Patres communi iudicio, dogmata expellentes erroris, et inenarrabilem Patrum invocamus (inquiunt) fidem, Symbolum 318. omnibus praedicantes: et eos, ut proprios Patres etiam adscribimus, qui postea in magna Constantinopoli congregati sunt 150., et eamdem fidem ipsi quoque confirmaverunt.

Definimus igitur, ordinem et omnes formulas custodientes, quae de fide sunt constitutae: et nos eius Synodi, quae quondam in Epheso facta est, cuius praesides fuerunt beatissimae memoriae Caelestinus Romanorum et Cyrillus Alexandrinorum Antistites, praefulgere quidem rectae et immaculatae fidei expositionem Sanctorum 318. Patrum, qui in Nicaea temporibus piae memoriae Constantini Imperatoris congregati sunt: servari autem et ea quae apud Constantinopolim a Sanctissimis 150. Patribus decreta sunt, ad expellendas quidem omnes vernantes haereses et ad confirmationem eiusdem Catholicae et Apostolicae nostrae fidei symbolum Nicaenum trecentorum decem et octo Patrum: credimus in unum Deum, etc. Item centum quinquaginta SS. Patrum, Constantinopoli congregati sunt: CREDIMUS in unum Deum Patrem omnipotentem, etc.

Quia tamen in eodem Concilio recipitur doctrina S. Leonis Papae miris laudibus ab ipso celebrati, placuit eiusdem capitula aliqua, quae sunt quasi Canones de fidei definitione, his inserere ex Epistola illius ad Turbium Asturicensem; qui (ut scribit in prologo capitum Pontifex) damnatas omnes opiniones 16. capitulis comprehendit: et subdit: Nos quoque strictim omnia retractemus, ne aliquid harum blasphemiarum, aut tolerabile videatur, aut dubium.

Primo itaque capitulo demonstratur, quam impie sentiant de Trinitate divina, qui et Patris et Filii et Spiritus sancti unam, atque eamdem asserunt > esse personam, tamquam idem Deus, nunc Pater, nunc Filius, nunc Spiritus Sanctus nominetur: nec alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit, sed singularis unitas in tribus quidem vocabulis, et non in tribus sit accipienda personis. Quod blasphemiae genus de Sabellii opinione sumpserunt, cuius discipuli etiam Patripassiani merito nuncupantur: quia si ipse est Filius, qui a Patre, crux Filii Patris est passio, et quidquid in forma servi Filius Patri obediendo sustinuit, totum in se Pater ipse suscepit. Quod Catholicae fidei sine ambiguitate contrarium est, quae Trinitatem unitatis sic ὁμοούσιον confitetur, ut Patrem et Filium et Spiritum sanctum sine confusione indivisos, et sine tempore sempiternos, sine differentia credat aequales, quam unitatem in Trinitate, non eadem persona, sed eadem implet essentia. — In secundo capitulo ostenditur ineptum, vanumque commentum, de processionibus quarundam virtutum ex Deo, quas habere coeperit et quas essentia sua ipse praecesserit: in quo Arianorum quoque suffragantur errori dicentium, quod Pater Filio prior sit, quia fuerit aliquando sine Filio, et tunc Pater esse coeperit, quando Filium genuerit. Sed sicut Catholica Ecclesia illos detestatur, ita et istos, qui putant, unquam Deo id, quod eiusdem est essentiae, defuisse; quem sicut mutabilem, ita et proficientem dicere nefas est. Quam enim mutatur quod minuitur, tam mutatur etiam quod augetur.

CONCILIA V. VI. VII.

Et haec Graeca fuerunt, duo priora Constantinopoli celebrata, tertium Nicaea in Bithynia, ubi primum supra: sed non prosequor ea, quia de personis magis, quam de causis, processerunt. Nec deest qui V. Synodum non modo non Ecumenicam, sed nec ratam fuisse aliquando dicat: quod mirari quis vellet Baronio venisse in mentem, cum expresse illa recipiatur in septima, seu Nicaena secunda. Caeterum ideo harum nonnulla huc faciunt, quia quaeque confirmat priores Synodos, de quo videri potest fuse disserere Marc. Ephes. Concilii Ferar. Act. 6. Et quoniam princeps controversia in materia Trinitatis est cum Graecis de processione Spiritus Sancti ex Filio, producam ex VII. Synodo fidei Symbolum, in quo a 350. Patribus expresse proclamatum est et tamquam dogma fidei traditum, quod Spiritus Sanctus a Patre, Filioque procedat. — Symbolum VII. Synodi, sive secundae Nicaenae:

Credimus in unum Deum Patrem, omnipotentem, Creatorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium. Et in unum Dominum Iesum Christum, Filium Dei unigenitum, lumen de lumine, Deum verum ex Deo vero, genitum non factum, consubstantialem Patri, ante omnia saecula, per quem cuncta facta sunt: qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de Coelis. Et Incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine et homo factus est. Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus: et resurrexit tertia die secundum Scripturas. Et ascendit in Coelos, sedens ad dexteram Patris: et iterum venturus est cum gloria iudicare vivos et mortuos, cuius regni non erit finis. Et in Spiritum sanctum Dominum vivificantem, qui ex Patre, Filioque procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, qui locutus est per Prophetas: in unam sanctam Catholicam et Apostolicam

Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissionem peccatorum. Et expectamus resurrectionem mortuorum; et vitam venturi saeculi. Amen.

Verum est Graecos in Concilio Florentino negasse Latinis Symbolum ita se habere, et allegasse suos codices, in quibus particula Filioque non legebatur. Sed (ut habent Acta eiusdem sess. 5.) Latini quemdam vetustissimum librum in medium attulerunt, in quo eadem ipsa definitio, sanctumque Spiritum ex Patre, Filioque procedere scriptum erat, etc. Ex quibus est, librum ipsum statim cum Graecorum libris in caeteris omnibus convenisse. Et praeterea Iulianus Cardinalis, qui partes Latinorum agebat, protulit similem auctorem, hoc est historicum antiquum, qui inter alia testabatur ipsum Symbolum in VII. Synodo hoc tenore lectum fuisse.

Ex quibus quisque videre poterit et admirari Ecclesiam, quaeribundus cum Salomone; quae est ista, quae progreditur, quasi aurora consurgens, pulchra ut Luna? Plane enim illa, ut Luna paulatim impleta est ad orbicularitatem, seu perfectionem reducta. Plane quasi aurora, cum tempore luminis incrementa suscepit, in hoc negotio summe arduo, ut summe sancto. Etenim in prima synodo et caeterarum principe Nicaena prima, de Spiritu sancto solum definita est Deitas, nec nimis clare, illis: credo in Spiritum sanctum. In Constantinop. prima addita est processio: qui ex Patre procedit. In Nicaena autem secunda, qua ordine VII., definita est processio eius ab altera etiam persona, adeoque ab utraque, ibi: qui ex Patre, Filioque procedit.

CONCILIA GENERALIA OCCIDENTIS.

CONCILIUM BARENSE.

Mitto octavum, quod de iuribus personarum celebratum est in causa Photii, cuius suasu et opera Graeci coeperunt contra primatum Romani Pontificis sentire, et Latinos tamquam anathemate adstrictos devitare, ob additum Symbolo Filioque. Unde amplius non sunt celebrata Concilia in Oriente, nec in Occidente ex utraque Ecclesia communiter, nisi illa, in quibus Graeci Orientales se Romanae Ecclesiae denuo coniunxerunt, aut certe de coniunctione est actum.

Ex his autem primum occurrit Concilium Barense ab Urbano II. celebratum anno 1097., in quo inter Graecos illuc vocatos et Latinos agitatae sunt controversiae diutius et anterius ventilatae de processione Spiritus sancti. Etsi vero huius inclyti Concilii Acta historicorum neglectu perierint, constat tamen ex Edmero actum cum Graecis de iam dicta processione, Graecosque confutatos. Quod totum libertius descripsit Wilhelmus Malisburiensis, qui non solum agitatam controversiam, sed et definitam pro Latinis ab Urbano Papa refert, istis:

It ergo ventum est ad Concilium, Apostolicus ante corpus S. Nicolai constratus, tapetibus et palliis, ipsa casula et pallio amictus, tribunal ascendit, caeteri cum cuppis sedebant. Omnibus ergo suum locum ex antiquo vindicantibus, Anselmus humilitate summus, qua poterat, assedit. Exciderat animo Summi Pontificis ingruente tumultu, ut ei locum delegaret. Sed erroris admonitus est quaestionis necessitate a Graecis proposita, probare volentibus Spiritum sanctum, nonnisi a Patre procedere. Hanc ergo quaestionem dum expedire tentans magis incoleret, Graecis contra non improbabiliter occurrentibus, Anselmi recordatus exclamat: Auditae voci tonitruum caeli capacitas et turbae multiplicitas ingeminant. Pater et Magister Anselme, Anglorum Archiepiscope, ubi es? Ille, ubi se vocari audivit, in pedes constitit. Quem Apostolicus compellans: Nunc (inquit) Magister, opus est scientia, opus eloquentiae tuae opera. Veni, ascende huc et defende matrem tuam Ecclesiam, quam Graeci labefactare conantur. Succurre ergo quasi a Deo huc missus. Continuo cuncti adstantes et assidentes, oculos et ora in eum conversi percunctari quis esset? Annitentibusque proximis ad consessum Apostolici levatur, sedere iussus iuxta Romanum Archidiaconum, cui ante Papam sedere moris est: Includamus (inquit) hunc in orbe nostro, quasi alterius Orbis Papam. Nec mortalibus omnibus exposuit palam, qui genus? unde domo? cuius scientiae, cuius facundiae, quam religiosus, quanta pro fidelitate Romanae Sedis passus esset. Dilatusque in posteram diem quaestionis tractatus, quamvis Anselmus statim respondere non dubitaret. Sed sequenti die solito maturius coetu coacto, promotus in editum, ita tractavit quaestionis latera, ita penetravit et enubilavit intima, ut Latini clamore testarentur gaudium,

Graeci de se praebere dolorem ridiculum: nullus porro inops et inanis scientiae discederet. Sensus illius sermonis procedente tempore luculenter digessit in libro De processione Spiritus sancti facto. Tunc ubi verbum absolvit, omnes in eum oculos et ora conversi, hic laudare fidem, ille scientiam, omnes eloquentiam. Sedato fragore, quem laus eius suscitarat, intendens in eum summus Pontifex, ait: benedictum sit cor tuum et spiritus tuus, os et sermo oris tui benedictus. Nec mora, cum consensu omnium roboratus, in aliter sentientes fulmen excommunicationis intorsit.

CONCILIUM LATERANENSE SUB INNOCENTIO III.

Habitum est anno 1215., dicti Pontificis 18., celeberrimum et frequentissimum omnium, quae in Europa coierunt. Quippe, cui praefuit ipse Innocentius Pontifex; adfuerunt duo Patriarchae Orientales, Constantinopolitanus et Hierosolymitanus: Antiochenus morbo impeditus suos legatos misit, quod etiam fecit Alexandrinus ab Aegyptiis praepeditus. Archiepiscopi, tum Graeci, tum Latini 70., Episcopi 400., Abbates 120., Priores Conventuales 800., simul omnes Patres 1285. Legati Romani et Graeci Imperatorum; Oratores Regum, Franciae, Hispaniae, Angliae, Hierusalem, et Cypri. Actum in eo de Hierosolyma recuperanda et, ad rem nostram, de divina unitate, ac Trinitate definita sunt sequentia:

Firmiter credimus et simpliciter confitemur, quod unus solus est verus Deus, aeternus et immensus, omnipotens, incommutabilis, incomprehensibilis et ineffabilis, Pater et Filius et Spiritus sanctus: Pater a nullo: Filius autem a solo Patre, nec Spiritus sanctus ab utroque pariter, absque initio semper et fine. Pater generans, Filius nascens et Spiritus sanctus procedens: consubstantiales et coaequales, coomnipotentes et coaeterni, unum universorum principium, Creator omnium invisibilium et visibilium, spiritualium et corporalium, qui sua omnipotenti virtute, simul ab initio temporis, utramque de nihilo condidit creaturam, spiritualem et corporalem, angelicam videlicet et mundanam, ac deinde humanam, quasi communem ex spiritu et corpore constitutam: Diabolus etiam et daemones alii a Deo quidem natura creati sunt boni, sed ipsi per se facti sunt mali. Homo vero diaboli suggestione peccavit.

Item cap. 2. Damnamus et reprobamus libellum, sive tractatum, quem Abbas Ioachim edidit contra Magistrum Petrum Lombardum de unitate, seu essentia Trinitatis, appellans haereticum et insanum, pro eo, quod in suis dixit sententiis, quomodo quaedam summa res est Pater et Filius et Spiritus sanctus, et illa non est generans, neque genita, nec procedens. Inde asserit, quod ille non tam Trinitatem, quam quaternitatem adstruebat in Deo, videlicet tres personas et illam communem essentiam, quasi quartam manifeste protestans, quia nulla res est, quae sit Pater et Filius et Spiritus sanctus. Sunt una essentia, una substantia, unaque natura: verum unitatem huiusmodi non veram et propriam, sed quasi collectivam et similitudinariam esse fatetur, quemadmodum dicuntur multi homines unus populus, et multi fideles una Ecclesia, iuxta illud: multitudinis credentium erat cor unum et anima una. Nos autem sacro et universali Concilio approbante, credimus et confitemur cum Petro, quod una quaedam res est, incomprehensibilis quidem et inaestimabilis, quae veraciter est Pater et Filius et Spiritus sanctus, tres si> mul persona, ac singulatim quaelibet earumdem; et idem in Deo Trinitas est solummodo, non quaternitas, quia quaelibet trium personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, sive natura divina, quae sola est universorum principium, praeter quam aliud inveniri non potest; et illa res non est generans, neque genita, neque procedens; sed est Pater qui generat, Filius qui gignitur, et Spiritus qui procedit; ut distinctio sit in personis et unitas in natura. Licet igitur alius sit Pater, aut Filius, aut Spiritus sanctus, non tamen aliud, sed id, quod est Pater, est Filius, et Spiritus sanctus idem est omnino, ut secundum Orthodoxam et Catholicam fidem et consubstantiales esse credantur. Pater enim ab aeterno Filium generando suam substantiam ei dedit, iuxta quod ipse testatur: Pater quod dedit mihi maius omnibus est; ac dici non potest, quod partem suae substantiae illi dederit et partem retinuerit sibi, cum substantia Patris indivisibilis sit, utpote simplex omnino. Sed nec dici potest, quod Pater in Filium transtulit suam substantiam generando, quasi sic dederit eam Filio, quod non retinuerit eam sibi, alioquin deseruisset esse substantia. Patet ergo, quod sine ulla diminutione, Filius nascendo substantiam Patris accipit, et ita Pater et Filius habent eamdem substantiam, et sic eadem res est Pater et Filius et Spiritus sanctus ab utroque procedens.

CONCILIUM LUGDUNENSE.

Anno Christi 1274. Michael Palaeologus Graecorum Imperator metuens sibi oppido a Carolo Siciliae et Neapolis Rege, cui Balduinus secundus Latinorum Orientis Imperator filiam desponderat dote Imperii Constantinopolitani, si eo illius ope potiretur, inter alia praesidia regni tuendi, adhibuit religionem, et ad Gregorium X., tum recens electum Pontificem legatos misit de ineunda Orientalium cum Occidentalibus Romanis concordia, modo is a se Caroli expeditionem averteret. Gregorius avide amplexus oblatum et ipse Constantinopolim ad Palaeologum Imperatorem Legatos suos vicissim, Fratrem Hieronymum ab Asculo, qui postea Cardinalis Romanae Ecclesiae et denique eiusdem summus Pontifex fuit, fratrem Remundum Berengarii, Fratrem Bonagratiam Dalmatam et Fratrem Bonaventuram Mugellitanum, omnes quatuor Seraphici Ordinis Sancti Patris Nostri Francisci professores, destinavit. Qui cum pro voto negotium confecissent persuasa Graecis concordia et ductis secum ad Pontificis pedes proceribus aliquot Graecorum, Gregorius Lugduni Concilium Generale celebravit anno 1274., in quo ad mentem ipsius et Concilii definitionem, Graeci fidei Catholicae professionem emiserunt in hac forma:

Ego Gregorius Acropolita et magnus Logotheta, Nuntius Domini nostri maximi Imperatoris Graecorum Michaelis Angeli, Ducae Comneni, Palaeologi, habens ab eo sufficiens ad infrascripta mandatum, omne schisma prorsus abiuro et subscriptam fidei veritatem, prout plane lecta est et fideliter exposita, nomine dicti Domini nostri, veram, sanctam, Catholicam et Orthodoxam fidem esse cognosco, eam accepto et corde et ore profiteor: ipsamque, prout eam veraciter tenet, fideliter docet et praedicat sacrosancta Romana Ecclesia, ipsam inviolabiliter observaturum, nec ab ea ullo unquam tempore recessurum, quoquo modo deviaturum, vel discrepaturum promitto. Primatum quoque ipsius sacrosanctae Romanae Ecclesiae, prout in praemissa serie continetur, ut > ipsius Ecclesiae obedientiam, nomine ipsius et meo, spontaneus veniens, pro ipso et pro me fateor, recognosco, accepto et sponte suscipio, et ipsum omnia praemissa, tam circa fidei veritatem, quam circa eiusdem Ecclesiae primatum et ipsorum recognitionem, acceptationem, susceptionem, observantiam et perseverantiam facturum, praestito in animam ipsius et meam corporaliter iuramento promitto et confirmo: sic ipsum et me Deus adiuvet et haec SS. Evangelia.

Ad eum modum Gregorius pro Michaele iuravit. Ex eadem formula alius Nuncius, pro Andronico et reliquis Graecis, praecipue vero pro Metropolitis professus est. Sex enim et viginti Metropoles, (si eiusdem Andronici litteris fidem adhibere par est), Catholicae fidei sacris sanctionibus obtemperaturas et primatum Romanae Ecclesiae agnituras se promittebant.

Quantum ad professionem fidei attinet, eam hunc in modum contra errores Graecorum Patres, in primis Pontifex praescripserunt:

Fideli, ac devota professione fatemur, quod Spiritus sanctus aeternaliter ex Patre et Filio, non tamquam ex duobus principiis, sed tamquam ex uno principio, non duabus spirationibus, sed una spiratione procedit. Hoc professa est hactenus, hoc praedicavit et docuit, hoc firmiter tenet et praedicat et profitetur et docet sacrosancta Romana Ecclesia, mater omnium fidelium et magistra. Hoc habet Orthodoxorum PP. atque Doctorum, Latinorum pariter et Graecorum incommutabilis et vera sententia. Sed quia nonnulli propter irrefragabilis promissae veritatis ignorantiam in errores varios prolapsi sunt; nos huiusmodi erroribus viam praecludere cupientes, hoc sacro approbante Concilio damnamus et reprobamus omnes, qui negare praesumpserint, aeternaliter Spiritum sanctum ex Patre et Filio procedere, sive etiam ausu temerario asserere, quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio tamquam ex duobus principiis et non tamquam ex uno procedat.

Sanctis iis, quae ad fidei confessionem et unitatem Ecclesiae spectabant, Orientales sacris, Pontifice in Ecclesia operante, assistentes, symbolum fidei cum additione: Qui ex Patre, Filioque procedit, in confirmationem omnium, quae coram Patrum consessu dixerant et subscripserant, maxima totius Ecclesiae exultatione decantarunt et ex manu summi Pontificis sacram synaxim susceperunt. Multo tamen uberius idipsum continetur in litteris ipsius Palaeologi, quas ad Pontificem per dictos instituti Franciscani Apostolicae sedis Nuntios transmisit.

CONCILIUM FLORENTINUM.

Ita loquor, (inquit Baronius noster) aliorum phrasi magis, quam meo sensu: caeterum enim Ferruriense est Concilium, tam auspiciis et indictione, quam sessionum multitudine: quae cum in toto fuerint 26., sed Ferrariae habita harum sunt 10., ubi etiam indicta et coepta est Synodus, Florentiae solummodo 10., ubi dumtaxat desiit.

Adfuit ei Ioannes Palaeologus Imperator Orientis; praefuit Eugenius IV. Papa anno 1438. Et quamquam in eo actum sit de pluribus et quidem gravissimis causis, summa potestate Papae, Purgatorio, Consecratione in et absque fermento, tamen princeps articulus et qui plurimis, ac maximis, examine, mora, dissidio constitit Concilio, fuit ille de processione Spiritus sancti a Filio; negantibus Graecis, qua erat ipsorum levitas, ne dicam pertinacia, postquam de hac inter ipsos et Latinos iam conventum esset in Conciliis Lugdunensi, Barensi, etc. Ego doctrinam fidei huius Concilii proferam paulo aliter ac quidam alii ex Theologis etiam non malae notae; imprimis enim teneo non nimis ex fide referri, quod in eo convenirent utraque Ecclesia, ut Graeci more suo dicerent Spiritum sanctum a Patre per Filium procedere: nam definitio Concilii recepta est ab utrisque et in ea expresse asseritur Spiritum sanctum a Patre, Filioque procedere. Praeterea vero, ut appareat, qua fide citetur hoc Concilium in praesenti materia, maxime ab adversariis Theologiae Subtilis, qui flores pro fructibus vendunt et velitationes militum iactant pro victoria ac triumpho, dabo doctrinam omnem huius Concilii seorsim; primo per partes: deinde coniunctim, cum utraque pars esset labii unius et sermonum eorumdem.

CONFESSIO LATINORUM.

Igitur post longum examen et acre dissidium partium sess. 25. et ultima Florentiae, Latini, contendentibus Graecis, sententiam suam litteris mandaverunt in hunc modum:

Quoniam Graeci nos calumniantur, ac nobis obiciunt, duo principia, vel duas causas in sancta et consubstantiali Trinitate ponere, idcirco professionem nostram his litteris mandamus: Credimus in unum Deum Patrem et in unum Filium unigenitum et ex Patre natum: et in unum Spiritum sanctum ex Patre quidem habentem essentiam, quemadmodum etiam Filius, verum ex Filio quoque procedentem, quandoquidem Patrem unicum Filii, sanctique Spiritus causam profitemur; illius quidem per generationem, huius vero per processionem. Porro autem ne identitatem, coniunctionemque divinae substantiae distribuere, ac ipsum eamdem substantiam re, non autem sola ratione, ab hypostasibus et personis differre, credere videamur: necnon, ne quispiam credendo sanctum tres in partes unicam illam divinam substantiam dividi mente concipiat, idcirco verbum ex Filioque necessarium in symbolo duximus esse, profitentes sanctum Spiritum ex Patre, Filioque, tamquam ab unico principio procedere.

CONFESSIO GRAECORUM.

Supradictas litteras cum Graeci accepissent, toto biduo attentissime expenderunt: dumque nollent ulla ratione concedere, quod Filius Spiritus sancti causa esset, ipsi quoque sententiam suam litteris commissam ad Latinos hoc tenore transmiserunt:

Cum Latini profiteantur, Patrem unicam Filii, sanctique Spiritus causam esse, ac a nobis contendant, ut nostram sententiam, quidquid hac in re sentiamus, nostris litteris declaremus, idcirco Patrem, Filii, sanctique Spiritus fontem et radicem, Filium vero et S. Spiritum, secundum primam Ecumenicam Synodum et magnum Basilium et Cyrillum, divina germina profitemur esse, necnon Spiritum a Filio scaturire, hauriri, prodi, emitti, ac profluere.

Ex quibus (inquit Baronius) caeci vident, frustra et quasi temere torqueri a quibusdam tamquam definitionem Concilii sententias has, ut cum contendunt essentiam divinam a personis non distingui formaliter, sive ex natura rei, sed sola ratione: vel cum pari impetu exigunt sibi concedi, quod Spiritus S. non distingueretur a Filio, si ab eo non procederet. Nam, ut demus ista omnia hic haberi, non faciunt fidem, quia non sunt Concilii definitiones: sed sententiae partium hinc inde explicatae. Apparet ergo, quam parum in fontibus prospiciant quidam contenti sola aura et ratione Concilii, non attento ubi allegata habeantur, in disputatione an in definitione, quae huiusmodi est:

BULLA DEFINITIVA EUGENII IN CONCILIO FLORENTINO.

Eugenius Episcopus servus servorum Dei, ad perpetuam rei memoriam. Laetentur coeli et exultet terra, sublatus est enim de medio paries, qui Occidentalem Orientalemque Ecclesiam dividebat, et pax atque concordia redit, illo angulari lapide Christo, qui fecit utraque unum, vinculo fortissimo charitatis et pacis utrumque iungente parietem, et perpetuae unitatis foedere copulante ac continente, postque longam maeroris nebulam et dissidii diuturni atram ingratamque caliginem, serenum omnibus unionis optatae iubar illuxit. Gaudeat et mater Ecclesia, quae filios suos hactenus invicem dissidentes, iam videt in unitatem pacemque rediisse, et quae antea in eorum separatione amarissime flebat, ex ipsorum modo concordia cum ineffabili gaudio Omnipotenti Deo gratias referat. Cuncti gratulentur fideles ubique per Orbem, et qui Christiano censentur nomine, matri Catholicae Ecclesiae collaetentur. Ecce enim Occidentales Orientalesque Patres, post longissimum dissensionis et discordiae tempus, se maris ac terrae periculis exponentes, omnibusque superatis laboribus, ut sacrum Oecumenicum Concilium desiderio sacratissimae unionis et antiquae charitatis redintegrandae gratia, laeti alacresque convenerunt, et intentione sua nequaquam frustrati sunt: post longam enim laboriosamque indaginem, tandem Spiritus S. clementia ipsam optatissimam sanctissimamque unionem consecuti sunt. In nomine igitur sanctissimae Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus S., hoc sacro universali approbante Florentino Concilio, definimus, ut haec fidei veritas ab omnibus Christianis credatur ac suscipiatur, sicque omnes profiteantur, quia Spiritus S. ex Patre Filioque aeternaliter est, et essentiam suam suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio, et ex utroque aeternaliter, tamquam ab uno principio et unica spiratione procedit: declarantes, quod id, quod sancti Doctores et Patres dicunt ex Patre per Filium procedere Spiritum S., ad hanc intelligentiam tendit, ut per hoc significetur Filium quoque esse, secundum Graecos quidem causam, secundum Latinos vero principium substantiae Spiritus S., sicut et Patrem. Et quoniam omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit praeter esse Patrem, hoc ipsum, quod Spiritus S. procedit ex Filio, ipse Filius a Patre aeternaliter habet, a quo aeternaliter etiam genitus est. Definimus insuper explicationem verborum illorum, Filioque, veritatis declarandae gratia et imminente tunc necessitate, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse appositam. Quae confessio celebris Concilii, graecis ac latinis litteris uno eodemque folio sic descripta est, ut in parte dextra latine Occidentalium Patrum subscriptionibus ac summi Pontificis sigillo; ab altera vero parte graece cum Graecorum item subscriptionibus et ipsius Imperatoris sigillo legerentur.

CONCILIA PROVINCIALIA.

CONCILIUM TOLETANUM I.

Christi anno 405., Innocentii Papae anno 1., Honorio et Arcadio Imperatoribus, Stilicone Consule secundum, Toleti in Hispania Tarraconensi celebratum Concilium 19. Episcoporum, qui pleraque ad disciplinam Ecclesiasticam spectantia statuerunt, 20. capitibus comprehensa. Vigesimo autem primo Canone, fidei Catholicae, ex cuius titulo intelliges, ambiguum esse, quod hic posui de tempore et Principibus, tam Ecclesiasticis, quam saecularibus, sub quibus celebratum est; de quo videri possunt Ambrosius Morales et Ioannes Mariana, ac post utrumque Cardin. Baronius tom. 5. Sed quidquid demum de his, hoc tenore ibi ponitur, Symbolum Toletanum:

Credimus in unum verum Deum, Patrem omnipotentem et Filium et Spiritum sanctum, visibilium et invisibilium factorem: per quem omnia facta sunt in coelo et in terra; unum Deum et unam esse divinae substantiae Trinitatem. Patrem autem non esse Filium ipsum, sed habere Filium, qui Pater non sit; Filium non esse Patrem, sed Dei Filium de Patris esse natura. Spiritum quoque esse Paracletum, qui nec Pater sit ipse, nec Filius, sed a Patre, Filioque procedens. Est ergo ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus Paracletus, sed a Patre, Filioque procedens. Pater est, cuius vox haec audita est de coelis: hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite. Filius est, qui ait: ego a Patre exivi et a Deo veni in hunc mundum; Paracletus est Spiritus, de quo Filius ait: nisi ego abiero ad Patrem, Paracletus non veniet. Hanc Trinitatem personis distinctam, substantia unitam, virtute et potestate et maiestate indivisibilem, indifferentem; praeter hanc nullum credimus Divinam esse naturam, vel Angeli, vel Spiritus, vel virtutis alicuius, quae Deus credatur.

CONCILIUM TOLETANUM III. (NATIONALE).

Non enim ex unius Provinciae Episcopis, sed etiam ex totius Hispaniae congregatum est: imo et Galliae Narbonensis, ut ex Episcoporum subscriptionibus apparet: incidit autem in annum Domini 589., Pelagii Papae 32., Mauritii Imperatoris 4., Reccaredi etiam Regis 4., sub quo post martyrium Sancti Hermenegildi fratris eius natu maioris, gens Gothorum ab Arianismo conversa est ad fidem Catholicam; quod etiam de seipsis Episcopi fatentur, qui fidem suam in hoc verborum tenore ibidem satis clare sunt attestati; inquiunt enim:

Omnis ergo, qui fidem et communionem ab Ario venientem et usque ad nos retentam adhuc tenere desiderat, et de tota cordis intentione non damnat, anathema sit. Quicumque Filium Dei, Dominum Iesum negaverit a paterna substantia sine initio genitum et aequalem Patri esse, vel consubstantialem, anathema sit. Quicumque Spiritum Sanctum non crediderit a Patre et Filio procedere, eumque non dixerit coaeternum esse Patri et Filio et coessentialem, anathema sit. Quicumque in Patre et Filio et Spiritu sancto personas non distinguit, et unius divinitatis substantiam non agnoscit, anathema sit. Quicumque Filium Dei Dominum nostrum Iesum Christum et Spiritum sanctum iuxta Deitatem esse Patre minorem asseruerit, et gradibus separaverit, creaturamque esse dixerit, anathema > sit. Quicumque Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius substantiae, omnipotentiae et aeternitatis esse non crediderit, anathema sit. Quicumque nescire Filium Dei, quod Deus Pater scit, dixerit, anathema sit. Quicumque initium Filio Dei et Spiritui sancto deputaverit, anathema sit. Quicumque Filium Dei secundum Divinitatem suum visibilem aut passibilem ausus fuerit proferre, anathema sit. Quicumque Spiritum sanctum sicut Patrem et Filium, verum Deum et omnipotentem esse non credit, anathema sit. Quicumque alibi fidem et communionem Catholicam, praeterquam in Ecclesia universali, quam Nicaeni et Constantinopolitani et primi Ephesini et Chalcedonensis Concilii decreta tenent pariter et honorant, anathema sit. Quicumque Patrem et Filium et Spiritum sanctum honore et gloria et Divinitate separat aut disiungit, anathema sit. Quicumque Filium Dei et Spiritum sanctum cum Patre non crediderit esse glorificandos et honorandos, anathema sit.

CONCILIUM TOLETANUM IV.

Similiter ab omnibus Episcopis Hispaniae et Galliae Narbonensis celebratum est (proinde a Patribus in eo collectis generale appellatum) anno Christi 633., Honorii Papae 8., Heraclii Imperatoris 21., Sisenandi Regis 4., Episcopis 70., praesidente Sancto Isidoro Episcopo Hispalensi. In eo praeter alia de fide Catholica haec constituta sunt:

Secundum divinas Scripturas et doctrinam, quam a sanctis Patribus accepimus, Patrem et Filium et Spiritum sanctum unius Deitatis atque substantiae confitemur. In personarum diversitate Trinitatem credentes, in divinitate unitatem praedicantes; nec personas confundimus, nec substantiam separamus. Patrem a nullo factum, vel genitum dicimus; Filium a Patre non factum, sed genitum asserimus. Spiritum vero sanctum, nec creatum, nec genitum, seu procedentem ex Patre, Filioque profitemur. Ipsum autem Dominum Iesum Christum, Dei Filium et Creatorem omnium ex substantia Patris ante saecula genitum, descendisse ultimo tempore pro redemptione mundi a Patre, qui numquam desinit esse cum Patre. Incarnatus est enim ex Spiritu sancto et gloriosa sancta Dei genitrice Virgine Maria, et natus ex ipsa, solus idem Dominus Iesus Christus, unus in sancta Trinitate, anima et carne perfectus sine peccato suscipiens hominem, manens quod erat, et assumens quod non erat: aequalis Patri secundum Divinitatem, minor Patre secundum humanitatem, habens in una persona duarum naturarum proprietatem. Naturae enim in illo duae, Deus et homo. Non autem duo filii et duo Dii, sed idem unus in utraque natura.

CONCILIUM TOLETANUM VIII.

Celebratum est in eadem urbe anno Christi 673., Martini Papae 5., Constantis Imperatoris 12., Reccesuinthi Regis Hispan. 5., aera 691. Interfuerunt Episcopi 52., Abbates 22., Vicarii Episcoporum absentium 10. Cetera alio: huc spectat sequens fidei confessio. — Symbolum Concilii:

Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium conditorem. Et in unum Dominum Iesum Christum, Filium Dei unigenitum et ex Patre natum ante omnia saecula, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum ex Deo vero, genitum non factum, consubstantialem Patri, hoc est eiusdem cum Patre substantiae, per quem om> nia facta sunt, quae in coelo et in terra. Qui propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est de Spiritu sancto, ex Maria Virgine, homo factus: et passus sub Pontio Pilato, ac sepultus, tertia die resurrexit. Ascendit in coelos, sedet ad dexteram Patris, inde venturus est in gloria iudicare vivos et mortuos, cuius regni non erit finis. Credimus et in Spiritum sanctum vivificatorem, ex Patre et Filio procedentem, cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum, qui locutus est per prophetas. Et unam Catholicam et Apostolicam Ecclesiam. Confitemur unum baptisma in remissionem peccatorum. Expectamus resurrectionem mortuorum et vitam futuri saeculi. Amen.

CONCILIUM TOLETANUM XI.

Dignum, in quo hic Synodorum census desinat, propter egregiam fidei confessionem, quam hic subnectam, et hodie usque Scholastici Doctores in veneratione et usu habent. Habitum est anno salutis 675., Adeodati Papae VII., Constantini Pogonati Imperatoris 8., aera 713. Statuit nonnulla; sed plura docuit celeberrimo hoc Symbolo, quod non modo fidem Trinitatis, sed quasi eius commentarium continet. — Symbolum Concilii:

Confitemur et credimus, sanctam atque ineffabilem Trinitatem, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, unum Deum naturaliter esse, unius substantiae, unius naturae, unius quoque maiestatis atque virtutis. Et Patrem quidem non genitum, non creatum, sed ingenitum profitemur. Ipse enim a nullo originem ducit, ex quo Filius nativitatem, Spiritus S. processionem accepit. Fons ergo et origo totius Divinitatis, ipse est. Ipse quoque Pater essentia quidem ineffabilis, substantiae suae Filium ineffabiliter genuit: nec tamen aliud, quam quod ipse est, genuit, Deus Deum, lux lucem. Ex ipso ergo est omnis paternitas in coelo et in terra. Filium quoque de substantia Patris sine initio ante saecula natum, nec tamen factum esse fatemur: quia nec Pater sine Filio, nec Filius sine Patre aliquando extitit. Et tamen non ut Filius de Patre, ita Pater de Filio, quia non Pater a Filio, sed Filius a Patre generationem accepit. Filius ergo Deus de Patre, Pater autem Deus, sed non de Filio. Ille autem Filius Patris et Deus de Patre: aequalis tamen per omnia Filius Deo Patri, quia nec nasci coepit aliquando, nec desiit. Hic etiam unius cum Patre substantiae creditur, propter quod et ὁμοούσιος Patri dicitur, hoc est unius cum Patre substantiae; ὁμὸν enim Graece unum, οὐσία vero substantia dicitur: quod utrumque coniunctim sonat, una substantia. Nec enim de nihilo, neque de alia aliqua substantia, sed de Patris utero, idest, de substantia eius, idem Filius genitus, vel natus esse credendus est. Sempiternus quoque est Dei Filius, quoniam si Pater semper fuit, semper habuit Filium cuius Pater esset, et ob hoc Filium de Patre natum sine initio confitemur: nec enim eundem Filium Dei, pro eo quod de Patre sit genitus, deesse naturae portionculam nominamus: sed perfectum Patrem, perfectum Filium, sine imminutione, sine defectione genuisse asserimus: quia solius Divinitatis est inaequalem Filium non habere. Hinc etiam Filius Dei natura est Filius, non adoptione, quem Deus Pater, nec voluntate, nec necessitate genuisse credendus est, quia nulla in Deo necessitas cadit, nec voluntas sapientiam praevenit. Spiritu quoque sancto, qui est tertia in Tri> nitate persona, unum atque aequalem cum Deo Patre et Filio credimus esse Deum, unius substantiae, unius quoque esse naturae: non tamen genitum, vel creatum, sed ab utrisque procedentem, amborum esse Spiritum. Hic etiam Spiritus S. nec ingenitus, nec genitus creditur: ne aut si ingenitum dixerimus, duos patres dicamus; aut si genitum, duos filios praedicare monstremur, qui tamen nec Patris tantum, nec Filii tantum, sed simul Patris et Filii Spiritus dicitur. Nec enim de Patre procedit in Filium, vel de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sed simul ab utrisque processisse monstratur, quia charitas, sive sanctitas amborum esse agnoscitur. Hic ergo Spiritus sanctus missus ab utrisque creditur, sed minor Patre et Filio non habetur: sicut Filius, propter assumptam carnem, minorem se Patre et Spiritu S. esse testatur. — Haec est sanctae Trinitatis relata narratio, quae non triplex, sed Trinitas et dici et credi potest. Nec recte dici potest, ut in uno Deo sit Trinitas, sed unus Deus Trinitas. In relativis vero personarum nominibus Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus S. ad utrosque refertur, quae cum relative tres personae dicantur, una tamen naturalis substantia creditur. Nec sicut tres personas, ita tres substantias praedicamus: sed unam substantiam, tres autem personas. Quod enim Pater est, non ad se, sed ad Filium est; et quod Filius est, non ad se, sed ad Patrem est. Similiter et Spiritus S. non ad se, sed ad Patrem et Filium relative refertur, in eo quod Spiritus Patris et Filii praedicatur. Item cum dicimus, Deus, non ad aliquid dicitur, sicut Pater ad Filium et Filius ad Patrem, et Spiritus S. ad Patrem et Filium, sed ad se specialiter Deus dicitur. Nam si de singulis personis interrogemur, Deum necesse esse fateamur. Deus ergo Pater, Deus Filius, Deus Spiritus S. singulariter dicitur; nec tamen tres dii, sed unus est Deus. Item et Pater omnipotens et Filius omnipotens et Spiritus S. omnipotens singulariter dicitur, nec tamen tres omnipotentes, sed unus omnipotens, sicut et unum lumen, unumque principium praedicatur. Singulariter ergo unaquaeque persona unus Deus confitetur et creditur, una illis et indivisa atque aequalis Deitas, maiestas atque potestas. Nec minoratur in singulis, nec augetur in tribus; quia nec minus aliquid habet, cum unaquaeque persona Deus singulariter dicitur: nec amplius, cum toties tres personae unus Deus enuntiantur. Haec ergo S. Trinitas, qua unus et verus est Deus, non recedit a numero, nec capitur numero; in relatione enim personarum numerus cernitur, in divinitatis vero substantia, quid enumeratum sit, non comprehenditur. Ergo hoc solo numerum insinuant, quod ad invicem sunt; et in hoc numero carent, quod in se sunt, nam ita sanctae huic Trinitati unum naturale convenit nomen, ut tribus personis non possit esse plurale.

CONCILIUM ANGLICANUM.

Quadriennio post praecedens XI. et ultimum Toletanum, hoc est anno 679., celebratum est in Anglia aliud a Venerabili viro Theodoro Britanniae Archiepiscopo (ut refert Beda in historia Anglorum), una cum eo sedentibus ceteris Episcopis Britanniae insulae, praepositis sacrosanctis Evangeliis, etc., quorum confessio haec est:

Credimus constanter et confitemur, secundum sanctos Patres, proprie et veraciter Patrem et Filium et Spiritum sanctum

Trinitatem in unitate consubstantialem, et unitatem in Trinitate, hoc est, unum Deum in tribus subsistentiis, vel personis consubstantialibus, aequalis gloriae et honoris.

Et post multa huiusmodi, quae ad rectae fidei confessionem pertinebant, hoc quoque sancta Synodus suis litteris addit:

Suscipimus sanctas et universales synodos, beatorum et Deo acceptibilium Patrum, idest, qui in Nicaea congregati fuerunt 318. contra Arium impiissimum et eiusdem dogmata; et in Constantinopoli 150. contra vesaniam Macedonii et Eutychii et eorum dogmata: et in Ephesino primo 200. contra nequissimum Nestorium et eius dogmata: et in Chalcedone 630. contra Eutychen et Nestorium et eorum dogmata: et iterum in Constantinopoli quinto congregati sunt Concilio, in tempore Iustiniani iunioris, contra Theodorum et Theodoretum et eorum dogmata contra Cyrillum.

Et paulo post:

Et Synodum, quae facta est in urbe Roma, in tempore Martini Papae beatissimi, Indictione 8., imperante Constantino piissimo, anno 9., suscipimus et glorificamus Dominum nostrum Iesum Christum, sicut isti glorificaverunt, nihil addentes, vel subtrahentes. Et anathematizamus corde et ore, quos anathematizaverunt: et quos susceperunt suscipimus, glorificantes Deum Patrem sine initio, et Filium eius unigenitum ex Patre generatum ante saecula, et Spiritum Sanctum procedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter.

Haec illi, in quibus nota dignum est, hunc Archiepiscopum et Concilii praesidem, qui tam asseveranter pronuntiavit Spiritum Sanctum a Patre Filioque procedere, idque secundum mentem et fidem SS. Patrum et Synodorum, Graecum fuisse, ad maiorem eorum pudorem, qui deinde illud negare ausi sunt, et oppositum praedicant a Patribus sibi traditum, quum ille propior antiquis, tam Graecis quam Latinis, utrosque pro hoc citando produxerit.

CONCILIUM GENTILIACUM.

Ne quid in hoc genere indictum dimittam, statui etiam hanc qualemcumque Synodum succenturiare; ex parte enim egit de Spiritus Sancti processione, ut referunt Ado et Abbas Urspergensis. Coactum quidem videtur primario ad decidendam causam de cultu sacrarum imaginum: at enim hi ambo sunt cognati errores, et Graecis etiam familiares, maxime tempore Concilii, quod incidit in annum Domini 767. Factum est olim occasione cuiusdam legationis Constantini Copronymi Graecorum Imperatoris ad Pipinum Galliarum Regem: cum autem Constantinus esset iconomachus acer, et iam exisset ab eo edictum contra sacras Imagines, ob quod ille male audiit apud Orthodoxos, videtur voluisse hac legatione famam suam apud Pipinum recuperare, eo item argumento usus, quod si ipse errasset in impugnandis imaginibus, tale etiam Latini peccassent in additamento Filioque. Quamobrem Concilium coactum est pro hoc etiam articulo processionis Spiritus Sancti a Patre, Filioque, decidendo; nec dubium quin ad eum assertive responderit, licet Acta Concilii non existant. Nam et de imaginibus contra Constantinum sic decisum est, ut colligi videtur ex Synodo Romana sub Stephano Papa. — Referre possem alias Synodos, in quibus recta ac sancta de divina Trinitate fides nedum expresse tradita, sed et lucide ac clare expressa fuit, si per alios assumptos labores liceret; sed quoniam per tempus et otium non iuvat, idcirco, Lector, haec ex nostro Baronio excerpta et ob tuam gratiam hic inserta tibi sufficiant.

Varia Diabolus aemulatus est veritatem; affectarit illam aliquando defendendo concutere, inquiebat Tertullianus initio libri adversus Praxean: et revera quidem; hoc enim, etsi tacerent cetera, satis superque probaret adorandum Trinitatis mysterium, quod astutissimus ille Divinitatis aemulus quibus potuit armis impugnavit, ut illius fidem, ne lucem erroris caligine infuscaret et extingueret. Quocirca operae pretium est tanti mysterii explanationem auspicari ab ipsa divinarum Personarum existentia, origine et principiis productivis. Quod utique tribus in sequentibus Articulis suscipio evulgandum.

Quadruplex hominum status circa divinae Trinitatis existentiam concutit et titubat, nimirum Iudaei, Gentiles, Haeretici, et Catholici rudes ac ignari. Iudaei illud mysterium omnino respuunt, quod in Scriptura sacra exaratum non advertant: gentiles vero depraedicant, quod naturali rationi repugnare censeant: haeretici autem plurimi idcirco impugnant, quod illud capere nolint, nec valeant. Catholici denique nonnulli detrectant, quod quid de tanto mysterio credendum dicendumque sit, vix norint. Quapropter censui quatuor e limine discutiendas esse sequentes Quaestiones, ut omnibus ipsis tenebrionibus divinae veritatis lux affulgeat.

Notandum 1. Veritatem Catholicam de mysterio Trinitatis tribus maxime Capitibus contineri, videlicet in unitate Essentiae, Personarum distinctione, et omnimoda aequalitate. Unitatem Essentiae impugnarunt Gentiles Philosophi, propterea quod haec adversari videatur omnibus naturalis discursus principiis, necnon et ipsi rationis dictamini: personarum diversitatem et realem distinctionem idcirco respuerunt Iudaei, quod ipsa Deitatis multiplicationem inducere videretur, pluresque Deos inferre. Denique Personarum aequalitatem Haeretici varii identidem insectati, quod eam cum processione unius ab alia conciliare non possent. Philosophos et Haereticos impugnabimus in sequentibus: nunc cum Iudaeis est pugnandum.

Notandum 2. Triplex solito affulgere lumen, quo veritas aliqua detegi possit et firmari, nempe Demonstrationem, Auctoritatem et Suasionem. Demonstratio scientiam, auctoritas fidem, et suasio opinionem necnon et credulitatem generat. Demonstratio principiis evidenter notis; auctoritas dignitate et probitate dicentis; suasio denique coniecturis et rationibus ac similitudinibus nititur et firmatur. Demonstratio tota naturalis est; auctoritas supernaturalis, maxime circa veritates praeternaturales manifestandas; suasio denique partim naturalis: ad convincendos Philosophos, suasione ad alliciendos et inducendos, probando divinae Trinitatis mysterio, determinandum est in sequentibus. Hac autem in Quaestione maxime contra Iudaeos et Haereticos divina Scripturarum auctoritate pugnandum est.

Notandum 3. Veritates divinas duplici maxime ex fonte esse hauriendas, nempe ex Scriptura sacra, et constanti firmaque traditione; Scriptura namque armarium est et musaeum, quibus divinae veritates continentur nedum sed etiam propugnantur: unde S. Paulus 2. ad Timotheum 3. Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus: haec autem duplici Testamento distribuitur, Veteri nempe et Novo. Ex hoc itaque duplici divinae veritatis promptuario, necnon et constanti Synagogae et Ecclesiae Doctorum traditione, Trinitatis personarum in unitate essentiae fides est stabilienda.

Conclusio prima. — Non obscure divinae Trinitatis mysterium ex Veteri Testamento adversus Iudaeos colligitur et probatur. Haec est communis inter Doctores Catholicos.

Suadetur primo ex illo celebri Genesis Oraculo 1. cap. ubi Deus rerum omnium conditor ita loquitur: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: et post pauca: formavit igitur Dominus Deus hominem: et iterum: creavit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam; insuper: faciamus ei adiutorium simile sibi: ubi verbum faciamus et pronomen nostram, Personarum multitudinem inducit; essentiae vero unitatem vocabula Dominus et Deus designant.

Reponunt 1. Iudaeorum moderni Doctores, Deum ita locutum in plurali numero more scilicet Principum et Regum ad ostendendam suam auctoritatem et potentiam. — At id aperte falsum colligitur ex Scriptura ipsa, quae fere semper, ut recte notat Theodoretus q. 19. in Genesim, singulari numero utitur, vix vero in plurali sermonem facit, unde plerumque singularem numerum geminat et repetit, ut pluralem exprimat. Oportet ergo huius inusitati discriminis aliquod esse mysterium: non aliud certe, quam ipsa trium Personarum divinarum significatio, in quarum invocationem per Baptisma aliquando regenerandus erat homo, qui tunc formabatur.

Reponunt 2. Deum praefatis verbis allocutum fuisse Angelos, ut suam operam homini creando navarent, formando scilicet illius corpus, dum ipse animam crearet et vitae spiritum infunderet. — Contra: Scriptura sacra prioribus his Genesis capitibus, quibus continetur et explicatur hominis formatio, eam soli Deo tribuit, affirmando constanter, quod ipse formaverit, creaverit, fecerit hominem: ergo praefatus sermo ad Angelos non dirigitur. Deinde, ad eos directus est sermo ille pluralis faciamus, ad quorum similitudinem formatus est homo: at homo non est conditus ad imaginem et similitudinem Angelorum, sed ad imaginem et similitudinem solius Dei, ut patet tum cap. 1. creavit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam; ad imaginem Dei creavit illum: tum cap. 5. In die, qua creavit Deus hominem, ad similitudinem Dei fecit illum. Ergo praefatus sermo ad Angelos non est directus, sed tantum ad tres divinas Personas, quarum similitudinem exprimit et refert hominis anima, ut infra patebit.

Denique reponunt: Deum loquentem secum, et se ad agendum excitantem dixisse, faciamus. — At inepta prorsus replica:

Quis enim, inquit S. Basilius Homil. 9. Hexaemeron, faber, aut aerarius, aut lignarius, aut certe coriarius sutor, solus ipse quidem, nec alio quodam sibi cooperante stipatus, interque suae artis instrumenta desidens: quis, inquam, sibi soli admurmurat dicens: faciamus gladium, aut compingamus aratrum, aut conficiamus calceamentum? ac non potius silentio suum, cum libuerit, accommodatam arti exequitur operationem? Insigne est profecto, nusquam unum aliquem inveniri, qui sibi imperet.

Secundo, personarum divinarum pluralitas colligitur ex illo Genesis 11. Venite, descendamus et confundamus ibi linguam eorum: ex quo sancti Patres, Nyssenus lib. De Trin., Basilius lib. 5. Contra Eunomium, Personarum Trinitatem inferunt; maxime vero Chrysostomus Serm. De Trinit., ubi praefata verba sic ponderat:

dicendo, venite, pares honore exhortando vocat; neque enim si Angelis imperasset, dicere debuit, venite, sed imperando, ite. Vide autem obsecro, quomodo Patris vox Filium et Spiritum sanctum vocet; nam si ad unum solum hoc dictum esset, debebat dicere, veni, et descendamus; quia autem dixit, venite, unius est vox, et duos homines aequales.

Tertio, idipsum suadent sancti Patres ex illo Genesis 18., ubi dicitur, quod Abrahae apparuit Dominus; subditur deinde: apparuerunt ei tres viri stantes prope eum; quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio Tabernaculi, et adoravit in terram, et dixit: Domine, si inveni gratiam in oculis tuis, ne transeas servum tuum, etc. Quibus verbis constat Abrahamum intellexisse Deum in illis tribus sibi apparuisse; idemque numero singulari ad unum tantum, quasi ad Deum preces direxit: unde S. Augustinus lib. 2. De Trin. cap. 12. ait: Quod tres viri visi sunt, nec quisquam in eis, vel forma, vel aetate, vel potestate maior ceteris dictus est: cur non hic accipiamus visibiliter insinuatam per creaturam visibilem Trinitatis aequalitatem, atque in tribus Personis unam eandemque substantiam? Idipsum expendit S. Cyrillus Alexandrinus lib. 1. Contra Iulianum circa medium: Tres quidem fuisse, inquit, qui apparuerunt, substitisse autem propriis subsistentiis, singulos sermone consubstantialitatis in unum comprehensos, et ita dedite opera colloquia inter se miscuisse.

Quarto probatur ex illo Deuteronomii 6. Audi Israel, Dominus Deus noster, Deus unus est; in Hebraeo autem pro illa voce, Dominus, ponitur nomen Tetragrammaton, quo designatur Essentiae divinae unitas; trina vero repetitio Personarum Trinitatem designat. Idipsum confirmatur ex illo Ps. 67. Benedicat nos Deus, quibus significatur Pater: Deus noster, quibus denotatur Filius, qui per incarnationem datus est nobis et noster factus est; Benedicat nos Deus, quibus insinuatur Spiritus sanctus: frustranea enim videretur trina repetitio, si mysterium aliquod non involveret, nec aliud certe, quam adorandam Trinitatem Personarum in unitate essentiae.

Quinto probatur ex illo Psalmi 32. Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis virtus eorum: siquidem per nomen Domini designatur Pater, qui per Verbum operatur: secunda vero Persona, nempe Filius, significatur nomine Verbi, per quod omnia facta sunt: tertia denique Persona dicitur Spiritus oris Dei, seu Spiritus sanctus, cui peculiariter appropriatur virtus et perfectio divinorum operum; quoniam vero ipsis divinis Personis eadem assignatur operatio totius universi, manifestatur identitas potentiae atque divinae naturae, ut nedum omnes pene sancti Patres interpretantur, quos in longum refert Ruiz Disp. 36. sessione 5., sed et sapientiores ex Rabbinis, ut probat Galatinus noster lib. 2. De Arcanis c. 4.

Sexto probatur divinarum Personarum Trinitas ex illo Trisagio Seraphinorum, qui, ut refert Isaias c. 6., clamabant alter ad alterum: Sanctus, sanctus, Sanctus Dominus Deus exercituum: etenim, ut eleganter ponderat S. Ambrosius lib. 2. De Fide ad Gratianum cap. 4.

Quid sibi vult sub uno nomine sanctitatis trina repetitio? Si trina repetitio, cur una laudatio? Si una laudatio, cur trina repetitio? Trina repetitio cur, nisi quia Pater et Filius et Spiritus sanctus sanctitate unum sunt? Non dixit semel, ne Filium sequestraret: non bis, ne Spiritum sanctum praeteriret: non quater, ne creaturas coniungeret; et ut ostenderet Trinitatis unam esse Deitatem, cum dixisset Sanctus, Sanctus, Sanctus, addidit singulariter, Dominus Deus sabaoth.

Hunc eundem textum ita pariter interpretati sunt Iudaeorum Doctores, maxime vero Rabbi Simeon dicens: Sanctus hic est Pater, Sanctus hic est Filius, Sanctus hic est Spiritus sanctus, ut refert noster Galatinus laudato loco; subditque eam ob rem veteres Talmudistas statuisse, ut ab unoquoque Iudaeorum praefatum illud Trisagium ita explanatum, bis saltem in die, mane scilicet et vespere, diceretur: unde etiam factum est, ut utraque Ecclesia, tam Graeca quam Latina, illud inter solennes orationes usurpaverit, ut testatur Antheon Episcopus Assinois, Epistola ad Petrum Antiochenum, qua ponitur in Concilio Constantinopolitano sub Felice III. in causa Petri Fullonis, qui idcirco refutat haeresim eiusdem Petri, quod praefato Trisagio subiungeret nomen Crucifixi, dicens: Sanctus Deus, Sanctus fortis, Sanctus et immortalis crucifixus, quo significabat crucifixum esse Spiritum sanctum, vel aliam quartam Personam divinam.

Denique haec eadem veritas deducitur ex illo Isaiae 18. Ex tempore, antequam fieret, ibi eram, et nunc Dominus misit me, et Spiritus eius, quod S. Hieronymus ita exponit:

quando fiebant omnia a Patre, ipse, scilicet Filius, erat cum eo, cui adgaudebat, qui etiam nunc dixit: Ego, qui semper eram cum Patre et in Patre et sine Patre numquam eram, etiam nunc loquor, et iuxta fragilitatem carnis assumptae dico, quod Dominus Deus miserit me et Spiritus eius.

Brevique versiculo Trinitatis nobis ostenditur Sacramentum.

Inde patet, quam verissime Christus Dominus Ioannis 5. Iudaeos alloquens dixerit: scrutamini Scripturas, illae enim testimonium perhibent de me; quibus, nedum se verum esse Messiam designat, sed etiam verum se Dei Filium demonstrat. Confirmari haec omnia possent, ex ineffabili nomine Tetragrammaton, quo passim Scriptura utitur: nam ut observat Galatinus noster l. 2. cap. 10., Rabbi Haccados, scribens mysteria huius nominis Antonio Consuli urbis Romae, affirmat illud significare Deum generantem; et quia non potest esse generans sine genito, nec uterque sine amore procedente, idcirco hoc nomine comprehenditur divina Trinitas. Unde vulgo dicitur apud Hebraeos nomen expositum, explicaturque per duodecim litteras Hebraicas, quae simul iunctae Latine significant et efficiunt, Pater, Filius et Spiritus sanctus: vel dicitur nomen quadraginta duarum litterarum, quod idem Rabbi Haccados ita interpretatur: Pater Deus, Filius Deus, Spiritus sanctus Deus; Trinitas in unitate et unitas in Trinitate. Quibus constat, quae fuerit veterum Rabbinorum de divina Trinitate sententia, quamque longe a suis Patribus exorbitent recentiores Iudaeorum Doctores, dum huic constantissimae veritati tanto opere repugnant.

Conclusio secunda. — Eadem divinarum Personarum Trinitas et distinctio, cum unitate naturae subsistens, colligitur ex Novo Testamento.

Primo quidem ex illo Matth. ultimo, ubi Christus suos delegans Apostolos ait: ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti: quod Oraculum adeo manifeste Trinitatem Personarum in unitate Essentiae indicat, ut vix quid reponerent Ariani invenire potuerint; non enim solum Pater et Filius et Spiritus sanctus nominantur, ut distinctae Personae, sed etiam illis tribuitur unicum Divinitatis nomen, et unica virtus et auctoritas assignatur, dum in earum nomine conferendum baptisma praecipitur. Inde Arii sequaces hoc Oraculo pressi, inter baptizandum tacebant, in nomine, ut refert S. Athanasius lib. 7. Ad Theophilum, dicebantque tantum: Baptizo te in Patre et Filio et Spiritu sancto, ut significarent tres naturas.

Secundum testimonium est illud Ioannis 5., ubi dicitur, tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt: quibus etiam verbis Personarum distinctio cum unitate essentiae manifeste exprimitur. Quem textum fusius expendemus q. 7.

Tertium sit, quod de baptismo Christi Domini refertur Matth. 3., Luc. 3. et Marc. 1. Aperti sunt coeli, et vidit Spiritum Dei descendentem sicut columbam, et ecce vox de coelo dicens: hic est Filius meus dilectus. Ubi communiter Ecclesiae Patres agnoscunt tres Personas eiusdem auctoritatis, videlicet Patrem loquentem, Filium quem alloquitur, et Spiritum sanctum super Christum descendentem; non enim super ipsum descenderet, nisi eiusdem cum Patre et Filio auctoritatis foret.

Quartum profertur ex Ioannis c. 10., ubi Christus de seipso loquens, maxime S. Aug. serm. 5. De verb. Dom.: Quod ait unum, audiant Ariani; quod ait sumus, audiant Sabelliani; et nec illi aequalem, nec illi alterum negando sint vani. Unde Tractatu 36. in Ioannem ita pulchre ratiocinatur:

non dicit, Pater, ego sum, aut Ego et Pater unum est; sed cum dicit, Ego et Pater unum sumus, utrumque audi, et unum et sumus, et a Charybdi et a Scylla liberaberis, in duobus istis verbis; quod dixit unum, liberat te ab Arrio; quod dixit sumus, liberat te a Sabellio. Si unum, non ergo diversum: si sumus, ergo et Pater et Filius; sumus enim non diceret de uno: sed unum non diceret de diversis.

Quintum proferri potest illud Ioannis 14., ubi similiter tres Personae divinae notantur cum dicitur: ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum; et infra versu 26. Paracletus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo; et cap. 15. prope finem: cum venerit Paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit. Necessarium enim est realiter distingui Personas, quae rogat et quae rogatur, quae mittit et quae mittitur, quae procedit et a qua procedit. Auctoritas autem aequalis, et consequenter substantia eadem Filii et Spiritus sancti notatur, cum uterque dicitur esse Paracletus, et Spiritus sanctus in locum Filii succedere, ut doceat omnem veritatem, et cum Discipulis in aeternum maneat. Similiter eadem Filii cum Patre auctoritas designatur, cum uterque dicitur mittere Spiritum sanctum: item, quod Pater mittat Spiritum nomine Filii.

Denique proferri potest illud 1. Ioannis 1. De Spiritu suo dedit nobis, et nos vidimus et testificamur, quoniam Pater misit Filium suum Salvatorem mundi: necnon et illud ad Titum 3. Apparuit benignitas et humanitas salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Iesum Christum Salvatorem nostrum. Quibus constat et designatur divinarum Personarum Trinitas: altera quae effudit Spiritum sanctum, altera per quem effudit, altera vero Spiritus sanctus effusus.

Hic non refero, quae hac adversus veritatem obicere solebant haeretici; ordine namque congruentiori eis faciemus satis, cum hanc eamdem veritatem retexentes, earum Personarum Trinitatem, necnon Divinitatem et aequalitatem sigillatim probabimus. Haec vero e limine ipso sufficiant ad insinuandum et divinis Oraculis stabiliendum augustum Trinitatis mysterium. An autem etiam ratio naturalis illud evincere possit contra Gentiles Philosophos, aperiet sequens Quaestio.

Corollarium. — Ex his patet, quam verissime scripserit S. Aug. Serm. 38. De Tempore: omnis Scriptura Veteris ac Novi Testamenti, si catholice intelligatur, hoc insinuat, quod Pater et Filius et Spiritus sanctus unus sit Deus, eiusdem substantiae, uniusque essentiae, atque inseparabilis in Divinitate unitas; hoc tamen inter utrumque Testamentum discrimen intercedit, quod Vetus Personarum Trinitatem in unitate Divinitatis, quibusdam umbris involutam, obscurius proposuerit: Novum vero, irradiante Sole iustitiae et affulgente Evangelii lumine, has omnes depulit umbras, et grande hoc mysterium in apertam lucem deduxit: unde Christus Ioannis 16. Discipulos alloquens, dicebat: venit hora, cum iam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre meo annuntiabo vobis. Hinc S. Cyp. lib. De Cardinalibus operibus Christi in Prologo De mysterio Trinitatis ait: ad hanc rerum adeo profundarum indaginem, nisi incarnati Verbi magisterium accessisset, humanae defecissent ingenia, et nescio si et aliqui auderent ad haec tentanda conatus assurgere. Concinit S. Greg. lib. 2. In Ezech. hom. 16.

Hebraeorum populus, inquit, mandata Decalogi servare conatus est: sed tamen de cognitione sanctae Trinitatis eruditus non est: et quamvis hanc spirituales Patres perfecte cognovissent, multitudo tamen Synagogae nec invenire mysterium Trinitatis potuit, nec quaerere scivit. Superveniente autem gratia, omnis fidelis populus unum Deum Trinitatem esse cognovit.

Rationem huius discriminis profert Theodor. lib. 2. Ad Graecos, ubi de Hebraeis ait:

cum in Aegypto longinquum satis tempus permansissent, multorumque ibi Deorum cultus ritu Aegyptiaco didicissent; sapientissimus Deus nequaquam illis manifeste aperteque prorsus ratione Trinitatis mysteria tradidit; ne propositam sibi esse Deorum multitudinem arbitrantes, occasionem hanc haberent ad impietatem Aegyptiam declinandam; Trinitatis tamen dogmata, ne tunc quidem securis in posterum penitus occultavit; in antiquis enim Scripturis perfectioris Theologiae materiam, quasi semina quaedam, dispersit.

Notandum 1. Praesentem difficultatem non moveri de inclinatione et nativa capacitate intellectus ad cognoscendum hoc mysterium, undequaque illius cognitio ingeratur, sive per revelationem, sive per demonstrationem; certum enim est, inquit Doctor, quaest. 1. Prol., quod cum intellectus possibilis, quamcumque cognitionem naturaliter perficitur, etiam ad quamcumque naturaliter inclinatur; qualibet enim potentia passiva naturali pondere fertur in id, quod sui perfectivum est, adeoque naturaliter intellectus creatus propendet in cognitionem cuiusque veritatis, maxime autem veritatis praestantissimae, qualis est essentiae divinae unitas et personarum Trinitas et aequalitas. Nec etiam praesens movetur quaestio de incomplexa et imperfecta horum terminorum, Deus et Trinus, activa cognitione: constat enim, inquit Doctor, quaest. 1. quodlibetica art. 1., quemlibet creatum intellectum, solo nativo lumine, cognoscere posse Deum, ut primam causam, adeoque unitatem essentiae posse detegere: insuper attendens ad numerum ternarium, et ad significationem nominis personae, etiam percipere poterit, quid significet Trinitas personarum, dum illam ab aliquo propositam audierit. Sed tota difficultas est, an per innatam intelligendi et discurrendi virtutem possit aliquis Philosophus detegere Trinitatem.

Personarum in Deo, sicut cognoscere potest unicum esse Deum per discursum naturalem.

Notandum 2. Revera plures Philosophos aliquam mysterii Trinitatis notitiam adeptos fuisse, ut copiose probant Iustinus martyr in Oratione ad Gentes, Clemens Alexandrinus lib. 5. Stromatum, Cyrillus lib. 1. et 2. Contra Iulianum, maxime vero Eugubinus lib. 1. et 2. De perenni Philosophia. Imprimis enim divinus Plato variis locis posuit summum Deum; deinde asserit ab hoc genitam mentem, per quam is alia fabrefecit: tertium denique, quem vocat animam mundi. Unde Claudianus Mamertinus apud Eusebium, lib. 11. De Praeparatione Evangelica, de Platone ait: Quotantis saeculis ante puerperium Virginis, ante praedicatum summae Trinitatis in Gentibus unitatem ineffabilem, unum tres in divinitate Personas, laudabili ausu, mirabili ingenio, inimitabili eloquio quaesivit, invenit, prodidit. Similiter Mercurium Trismegistum, idest ter maximum, propius ad Christianam veritatem collimasse refert: siquidem in lib. cui titulus Pymander, ait: Lumen illud ego, mens, Deus sum, ante naturam humidam, quae ex tenebris luxit: et intra: mens autem Deus, Ambisexus existens, vitae et luminis, ut auctor peperit verbo alteram mentem opificem, quo Deus ignis est et Spiritus. Addi potest Zoroastes Chaldaeus, qui dixit: Monas genuit duadem, et in toto mundo lucet Trias; cui quadrat illud vulgatum Trismegisti: Monas genuit monadem, et in se suum reflexit amorem: hinc S. Aug. lib. 7. Confessionum, c. 9. De Platonicorum libris ait: Legi ibi non quidem his verbis, sed hoc idem omnino multis et multipliciter suaderi rationibus, quod in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quo autem ex fonte hanc notitiam hauserint isti Philosophi, non levis est apud Theologos controversia, hac in Quaestione dirimenda.

Notandum 3. Circa praesentis difficultatis resolutionem, triplicem esse Theologorum sententiam. Quidam enim affirmant Trinitatis mysterium ita humani genii captum excedere, ut nulla vi naturali possit detegi: imo ipsius notitiae consequendae discursus omnia principia ita adversari, ut si quis sola ratione ducatur, illud mysterium omnino impossibile esse iudicet. Nonnulli vero, quibus faciem praetulit Raymundus Lullius, extreme oppositam viam aggressi affirmant, nedum hoc mysterium rationi naturali non repugnare, sed evidenter per eam demonstrari posse. Raymundus enim in libro, quem vocat Apostrophem, et in libris Sententiarum contendit tria hoc mysterium spectantia naturali lumine posse demonstrari. Primo, quod plures in Deo sint Personae. Secundo, quod nec plures, nec pauciores sint quam tres. Tertio, quod hae tres Personae sint Pater, Filius et Spiritus sanctus. Notat tamen harum veritatum demonstrationes non esse a priori, nec a posteriori, sed aequiparantiae: vocat autem demonstrationes aequiparantiae, quae nec per causam, nec per effectum, sed ab aequalibus fiunt. Ceteri denique mediam, utpote tutiorem sententiam amplexati, docent Trinitatis mysterium nec rationi naturali repugnare, nec per eam posse demonstrari, nec detegi, seclusa divina revelatione, quibuscum sit

Conclusio prima. — Nullus intellectus creatus, seclusa divina revelatione, sibi comparare potest certam et evidentem mysterii Trinitatis notitiam. Haec videtur esse de Fide, eam nempe suadent Scriptura sacra: etenim Matthaei 11. Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare. Quod expressius legitur Lucae 10. Nemo scit quis sit Filius, nisi Pater, et quis sit Pater, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare: quos contextus profert Nicaenum Concilium lib. 2. ad probandum divinae generationis mysterium esse penetratu impossibile: unde etiam Synodus Antiochena 1., tempore Dionysii Papae celebrata, in professione Fidei ait: Notionem Dei utcumque mediocrem, si habemus revelante Filio eius, sicut ait: nemo novit Patrem, nisi Filius, et cui Filius revelaverit, contenti esse debemus. Cui concinit S. Epiphanius Haeresi 76. dicens:

Omnia praetervolant et excedunt, et omnem causam syllogisticam relinquunt doctrinali illi ex divina Scriptura sententiae, nempe, nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem nisi Filius, et cui is revelarit. Revelat autem per Spiritum sanctum, non his qui de ipso per syllogismos ratiocinantur, sed qui in ipsum legitime ac perfecte credunt.

Confirmatur. — Ex eodem Matth. c. 16. Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus. Nomine autem carnis et sanguinis non solum comprehenditur et exprimitur omnis cognitio a sensibus emendicata, sed etiam naturae viribus comparanda, ut intelligit sanctus Cyrillus Alexandrinus in Oratione de Verbi Incarnatione, quam habuit in Ephesina Synodo, dicens: In ipsam rem curiosius noli inquirere: non enim per Graecorum sapientiam, aut mundanum sensum percipitur, sed ab utroque est aliena; Beatus es Simon Bariona, inquit Dominus, quia caro et sanguis, etc., nam Filii Dei cognitio coeleste, divinaeque inspirationis donum est. Confirmari potest etiam illis omnibus Scriptura locis, quibus prohibemur scrutari profundiora Divinitatis mysteria, cuiusmodi est illud Iob. 28. Sapientiam Dei unde invenies? latet enim ab oculis hominum, et in volucribus coeli absconsa est.

Probatur 2. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero Dionysii lib. De divinis nominibus cap. 13., ubi ait: Divinitas, quae omnia superat, Unitatis et Trinitatis nomine celebrata, non est Unitas et Trinitas a nobis, aut ab aliquo alio eorum quae sunt, cognita: rationem eam subiicit quam assignavimus in praefatiuncula. Ipsi alludit sanctus Nazianzenus Oratione De Theologia n. 67., ubi De Deo Trino sermonem faciens ait: Ducem potius fidem, quam rationem sequamur, si modo ingenii tui imbecillitatem in propinquioribus didicisti, rationisque inesse cognovisti, ut unum sint ea, quae rationis humanae captum excedunt, cognoscas: ne alioqui prorsus terrenus sis, ipsam quoque ignorantiam tuam ignorans. Unde merito dixit sanctus Hieronymus in proemio lib. 18. in Isaiam: Trinitatis recta confessio est ignoratio scientiae; nam, inquit sanctus Hilarius lib. 1. De Trinit., respuit captiosas et inutiles philosophicae quaestiones fides constans, neque humanarum ineptiarum fallaciis succumbens, spolium se praebet veritas falsitati. Inde sapienter et doctissime illa verba Ioannis cap. 6. Sunt quidam in vobis, qui non credunt, ponderans sanctus Augustinus, ait Evangelistam non dixisse: sunt quidam in vobis, qui non intelligunt, sed causam dixit, quare non intelligunt: sunt enim quidam in vobis, qui non credunt, et ideo non intelligunt, quia non credunt, Propheta enim dicit, nisi credideritis non intelligetis.

Tertio denique haec ipsa veritas ratione probatur: Omnis notitia certa et evidens alicuius rei paritur per demonstrationem: sed nulla est demonstratio, qua, seclusa revelatione, Trinitatis divinae notitiam certam et evidentem ingerere possit. Probatur: omne medium demonstrationis vel est causa, vel effectus, vel quid aequivalens; omnis namque demonstratio vel est a priori, vel a posteriori, vel aequiparantiae: sed in rebus naturalibus nullum medium affulget intellectui, cuius ductu possit ad evidentem Trinitatis notitiam ascendere. Primo enim tale medium nequit esse causa, cum divina personarum Trinitas omni causa careat, et omnino sit independens a quolibet extrinseco artifice. Neque etiam effectus: si quis enim effectus ducere posset in cognitionem Dei Trini, maxime creaturae quae cognoscuntur a Deo ipso conditae: sed creaturarum notitia non potest manu ducere in cognitionem divinae Trinitatis, quia creaturae non manant a Deo, quatenus est Trinitas in personis, sed quatenus est unus in essentia: ergo ex creaturarum notitia non possumus cognoscere Trinitatem, Pater et Filius et Spiritus sanctus.

Primum vero sic probare nititur: ubicumque est concordia et aequalitas, ibi est pluralitas: at in Deo est concordia et aequalitas, agentis et acti in ipso actu, seu ut ipse loquitur bonificativi et bonificabilis, in actu bonificandi: ergo est in Deo pluralitas personarum. Probat minorem: ubi est actus, ibi est concordia agentis; sed in Deo est actus bonificativus: ergo est concordia et aequalitas bonificativi et bonificabilis; adeoque sunt plures in Deo personae.

Verum haec ratio nec demonstrativa est, nec alicuius momenti. Non quidem demonstrativa, quia supponit illud, quod nullatenus est evidens, quodque sola fide divina percipitur, nempe in Deo esse actum productivum ad intra: quamquam enim ratio naturalis ostenderet Deum esse operativum per intellectum et voluntatem, non tamen aperiret illam operationem esse productivam alterius personae; imo nisi fides contrarium suaderet, diceret quis actum intelligendi et volendi in Deo non aliud esse praeter ipsam infinitam illius substantiam, quae a nobis concipitur per modum operationis et actus. Nec pariter illa ratio est alicuius momenti, siquidem supponit omnem productionem divinam esse bonificationem, adeoque solum fieri per voluntatem, quod revera fidei adversatur; Filius enim divinus producitur per intellectum, et solus Spiritus sanctus procedit per voluntatem.

Secundo: illam personarum pluralitatem esse trinam, probare nititur idem Auctor, quia illa essentia, quae est in maioritate actionis, idest, quae perfectissime agit, non requirit nisi unicam actionem bonificativam, unam passionem bonificabilem, et unicum actum bonificare; idest, illa essentia est perfectissima in agendo, in qua tantum reperitur unicum agens, seu producens, unicum productum, et unicus actus; si enim essent plures, unus limitaret alium: sed Deus est in maioritate actionis: ergo in Deo est unicum producens, unicum productum, et unicus actus. Eamdem veritatem probat a ratione distinctiva: illa essentia est in maioritate distinctionis, in qua est unicus distinctivus, generativus, seu productivus, unicus etiam distinguibilis et generabilis, seu producibilis, et unicum distinguere per spirare et amare: sed bonitas est in maioritate distinctionis: unde concludit, quod est unicus distinctivus et generativus respectu Filii, et hic est Pater: et unicus distinguibilis, generabilis et producibilis respectu Patris, et hic est Filius, et unicum distinguere per spirare et amare, et hic est Spiritus sanctus.

Verum hae probationes longe ab intento fine exorbitant; tum quia hic Auctor supponit, quod esset probandum, nempe illam essentiam esse in maioritate actionis, in qua est solum unicum producens, unicum productum, et unicus actus: imo ratio naturalis suadet illam causam esse perfectionem, quae multiplicem habet virtutem, et plures effectus producit: tum quia inde infertur, in Deo esse unicum actum, nempe spirare, adeoque excluditur actus intellectus divini, nempe intelligere; hoc autem est haereticum et a ratione alienum: tum denique quia ex his rationibus plura sequuntur absurda contra Trinitatis mysterium. Primum quidem, quod una persona per aliam distinguatur; quod est revera falsum, etenim personae divinae distinguuntur invicem per proprios suos characteres. Deinde, cum tres personae sint realiter invicem distinctae, non solum est unicum distinguibile et unicum distinctivum, sed tres sunt distinguibiles, nempe tres personae, et tria distinctiva, nempe tres proprietates personales. Sequitur denique ex illa doctrina plures esse personas divinas quam tres, etenim de fide est duos esse actus productionis in Deo, nimirum generare et spirare: et consequenter in Deo esset generativum, generabile et generare, et sic tres erunt personae: deinde spirativum, spirabile et spirare, et sic aliae tres erunt etiam personae, adeoque erunt sex.

Tertio denique: illam personarum Trinitatem, quam evidenter se demonstrasse existimat Lullius, conatur pariter evidenti ratione ostendere esse Patrem, Filium et Spiritum sanctum; sic autem ratiocinatur: id omne in divina bonitate concedi debet, per quod bonificativum est in maioritate actionis, et bonificabile in maioritate passionis; idest, Deo tribuendum est id, quod habet perfectiorem modum producentis et producti: hoc autem fit per paternitatem et filiationem: ergo in Deo ratione producentis et producti est Pater et Filius. Minorem probat: quia perfectissimus modus producendi est Patris respectu Filii; hic enim de tota sua substantia Filium generat. Quod etiam debeat esse Spiritus sanctus, sic probare nititur: illud omne concedendum est in divina bonitate, per quod bonificare est in maioritate actus, idest, per quod est perfectissime actus bonificantis et bonificabilis: hoc autem fit per amare: ergo in divina bonitate admittendum est amare, quod appellamus Spiritum sanctum. Minorem probat, quia alias bonificare, sive amare, non esset infinitum, ac proinde non esset perfectissimum, nec in maioritate actus.

Verum quam infirma haec sit probatio, nullus est qui non videat; licet enim concederemus in Deo productionem perfectissimam et in maioritate passionis et actionis, non inde sequeretur illam esse inter Patrem et Filium, quamvis esset de tota substantia producentis: etenim generatio Filii in humanis est vera generatio, nec tamen est de tota substantia, sed de parte substantiae generantis; qualiter ergo Lullius colligere potest productionem de tota substantia, quae tantum reperitur in divinis, esse appellandam generationem Filii, maxime, cum Spiritus sanctus sit etiam de tota substantia, et tamen non sit Filius? Ergo revera seclusa divina revelatione demonstrari nequit divinum Trinitatis mysterium.

Dices 1. Evidens effectus cognitio evidentem causae notitiam parit: sed creaturae a nobis evidenter cognitae sunt effectus divinae Trinitatis; nam tres divinae personae, quae habent eamdem omnipotentiam et virtutem creandi, per se concurrunt ad omnes effectus creatos: ergo ex creaturarum cognitione poterit homo divinam Trinitatem detegere. — Distinguo maiorem: si cognoscatur necessaria connexio et dependentia effectus a causa, concedo: secus, nego. Similiter distincta minore, nego consequentiam; homo enim poterit quidem cognoscere creaturam, ut est effectus Dei, et ex hac cognitione inferre virtutem divinam productivam necessario esse in aliquo supposito; actiones enim omnes censentur esse suppositorum; adeoque naturaliter cognoscere poterit esse aliquam divinam personam, quae creaturarum sit productiva. Ex hac tamen notitia non potest naturaliter pluralitatem personarum in divinis colligere, quia creaturae connexionem necessariam habent cum Deo uno, ut unus est; non vero, ut trinus est: etenim si per impossibile in Deo esset unica persona, non minus in ea esset infinita virtus productiva, sicque non minus ab ea dependerent.

Dices 2. Cognita imagine, cognosci potest illius prototypus: sed homo est revera imago sanctissimae Trinitatis: ergo ex sui ipsius cognitione assurgere poterit in notitiam divinae Trinitatis. — Distinguo maiorem: si cognoscatur ratio formalis imaginis et habitudo illa, quam habet ad Prototypum, concedo: secus, nego: non enim potest cognosci relatio, nisi cognito utroque extremo. Ad minorem dico, hominem non posse cognoscere seipsum, sub ratione imaginis per ingenitum sibi rationis lumen, ut optime explicat sanctus Augustinus lib. 15. De Trinit. cap. 21., ubi expendens illud Apostoli 1. ad Corinth. 13.¹ Videmus nunc per speculum in aenigmate, dicit, non ait, Apostolus, videmus nunc speculum, sed per speculum. Unde concludit:

qui ergo vident suam mentem, quomodo videri potest, et in ea Trinitatem istam, nec tamen eam credunt, vel intelligunt esse imaginem Dei; speculum quidem vident, sed usque adeo non vident per speculum eum, qui est per speculum nunc videndus, ut nec ipsum per speculum, quod vident, sciant esse speculum, idest imaginem.

Dices 3. Plures Philosophi satis apertam divinae Trinitatis notitiam obtinuerunt, ut observavimus in 2. Notabili: sed illam aliunde non fuerunt adepti, quam ex ipso Philosophiae promptuario et ingenita virtute ratiocinandi: ergo comparari potest cognitio mysterii Trinitatis. — Nego minorem: primo namque illam notitiam excipere potuerunt ab ipsa traditione, quae ab Adamo usque ad Noe, et ab hoc usque ad Abrahamum haereditario iure propagata fuit: Abrahamus autem et Moyses illam ipsam notitiam disseminaverunt apud Philosophos Aegyptios, a quibus quotquot fuerunt sapientes Graeci, maxime vero Orpheus, Pythagoras, Plato, edocti sunt, ut affirmant sancti Patres Iustinus et Cyrillus laudati. Subdit Clemens Alexandrinus lib. 5. Stromatum, Platonem aliosque philosophos plurima didicisse ab Hebraeis et Chaldaeis, apud quos derivata et propagata fuerat primaevis Patriarchis revelata divinitus sanctissimae Trinitatis notitia. Addo insuper Philosophos talem cognitionem forte excepisse a Sybillis, quarum insigne fuit virginitas et virginitatis praemium divinatio, inquit sanctus Hieronymus lib. 1. Contra Iovinianum: unde concors est Christianorum sententia, ut liquet ex Lactantio lib. 1. cap. 6., Sybillas divino instinctu plura vaticinatas fuisse de sancta Trinitate, maxime vero de Filio Dei et humanitate per illum assumenda: unde tota haec Philosophorum de Trinitate notitia revelationem supponit. Denique, Philosophi aliquam divinarum personarum notitiam assequi potuerunt per oracula Daemonum, quibus hoc mysterium ante eorum lapsum revelatum fuerat: nam, ut refert Eugubinus, lib. 2. De perenni Philosophia cap. ultimo, Apollo Delphicus rogatus a Sacerdote de vera religione, haec inter alia respondit:

Ne me scisciteris de Sancto, ac divino Genitore, et Sobole chara rebus magni Induperantis, et Flatu, qui mundum astrictum continet omnem.

Simile quid refert Vives in 10. lib. De Civit. cap. 23. De Serapide, qui consultus a Thule Rege Aegypti, quisnam esset beatior, respondisse fertur:

Principio Deus est, tum Sermo, et Spiritus illi Additur, aequaeva haec sunt et tendentia in Unum.

Nec mirum videri debet Daemones fuisse tanti mysterii praecones; ad id enim urgeri potuerunt vel a bonis Angelis, vel a Deo ipso, qui interdum iubet veritatis lucem de tenebris falsitatis affulgere. Adde, quod ipsimet Daemones ad id stimulari potuerunt, ut Divinitatis fidem labefactarent: trium enim divinarum Personarum notitiam ingerentes, inde tres esse Deos facilius suaserunt; hinc etiam omnis ea notitia, quam Philosophi de Trinitate habuerunt infinitis prope erroribus admixta fuit: unde non immerito Plato ipse dicitur Prodromus Arianorum; tres enim ponebat Deos, videlicet summum Deum, Demiurgum, et Animam; sed duos posteriores asserebat esse creatos, ac summo Deo longe inferiores, quod pene fuit Arii commentum: unde Tertullianus Philosophos, maxime Platonicos, Haereticorum Patriarchas optimo iure dixit.

Instabis. S. Athanasius pluribus, sed maxime in disputatione contra Arium, quae legitur in Concilio Nicaeno, et Oratione 2. contra Arianos affirmat ethnicos Philosophos fuisse inexcusabiles, eo quod Verbi divinitatem non agnoverint ex creaturis, ait enim Oratione illa secunda: Iure Paulus incusat Graecos, quod congruentiam inter se partium, ordinemque rerum naturae contemplantes, nihil cogitaverint de naturae ratione, sive Verbo. Res enim cognitae conditorem ostendunt, ut per eas verum Deum intelligant. Additumque est ab eodem Paulo aeterna quoque potentia et divinitas, ut filium significaret: et Oratione tertia ait: in operibus indita est sapientiae effigies, ut mundus per eam agnosceret suum opificem, rationem videlicet, sive Verbum, et per Verbum Patrem, etc.

Ergo revera Philosophi per ingenitum rationis lumen detegere potuerunt Trinitatem Personarum.

Respondeo. S. Athanasium his et similibus verbis subintellexisse auxilium supernaturale gratiae excitantis, quo illustrati Philosophi res creatas contemplantes, obscuram saltem divinae Trinitatis notitiam assequi potuerunt; nam idem Athanasius Orat. 1. Contra Arianos ait: Gratiae eius in nos collatae magnae haud dubie sunt et supra hominem et quod transcendit sua excellentia omnia charismata Patris illa, ipsiusque Verbi cognitio, et donatio sancti Spiritus; quibus aperte fatetur cognitionem Verbi et Spiritus sancti esse supra hominem, adeoque naturales humani intellectus vires transcendere.

Rogabis 1. utrum Raymundus Lullius revera censuerit evidentem Trinitatis notitiam comparari posse absque ulla illustratione supernaturali, an vero revelationem supposuerit? Respondeo. verisimilius esse eum censuisse evidenter demonstrari posse divinarum Personarum Trinitatem, independenter ab aliqua supernaturali illustratione: Tum quia ipsemet pluribus affirmat, omnes articulos fidei probari posse per rationes necessarias, demonstrativas et evidentes: ergo non censet ad illas demonstrationes fidem et revelationem praerequiri; tum quia refert Eymericus in Directorio Inquisitorum, parte secunda q. 9. Lullium professum fuisse ad eiusmodi demonstrationes fidem non esse necessariam, inquiebat enim: fides est necessaria hominibus insciis, rusticis, et ministerialibus, et non habentibus intellectum elevatum, qui nesciunt cognoscere per rationem, et diligunt cognoscere per fidem, et homines grossi ingenii, et illiterati, et inscii diligunt cognoscere articulos fidei per fidem, et non per rationem, et facilius trahuntur ad veritatem Christianorum per fidem, quam per rationem: sed homo subtilis facilius trahitur per rationem, quam per fidem.

Rogabis 2. num saltem lumine naturali Trinitatis mysterium possit in suspicionem venire? Respondeo. probabilius videri inquisitionem et suspicionem tanti Mysterii, seclusa divina revelatione, nusquam in intellectu creato excitari posse: tum quia nullum est naturale obiectum, quod talem dubitationem, aut inquisitionem ingerere possit: tum quia si fortassis apprehenderet tres Personas esse tres Deos, nec posset cogitationem suam ab hac apprehensione revocare, sicut modo illam revocamus, ubi nostris mentibus sese ingerit propter firmiorem rationem, nempe propter supremam auctoritatem Dei revelantis et dicentis tres esse Personas in unitate Deitatis.

Conclusio secunda. — Sicut ratione naturali probari non potest divina Trinitatis existentia, ita nec demonstrari potest illius impossibilitas.

Probatur. si qua ratio naturalis suadere posset divinae Trinitatis impossibilitatem, maxime, quia haec repugnat principiis metaphysicis universalissimis et notissimis: vel quia militat in receptissima principia discursus et syllogisticae artis; vel denique, quia Personarum Trinitas in unitate essentiae pugnat cum ipsis intimis Dei praedicatis: sed neutrum dici potest. Ergo, etc. Probatur minor quod primam partem. principia metaphysica, in quibus nititur omnis omnino veritas, sunt ea maxime: impossibile est aliquid esse simul et non esse: hoc est, affirmatio et negatio de una et eadem re simul et semel non potest enuntiari; quod tamen impetere videtur mysterium Trinitatis: nam essentia divina, quae est realiter eadem cum personalitate, communicatur, non vero personalitas: ergo eadem entitas communicatur realiter et non communicatur realiter. Similiter Pater et Divinitas sunt unica res, et tamen Pater generat realiter; Divinitas autem non generat realiter: ergo eadem res indivisibilis generat et non generat. Denique eadem res singularis est et communis, Deitas enim est essentialiter haec, et tamen est communis pluribus: ergo simul est communis et non communis: Adeoque mysterium Trinitatis videtur militare in receptissima Metaphysicae principia, et apertas contradictiones involvere.

Sed contra. ut vera et manifesta sit contradictio, non sufficit quod fiat affirmatio et negatio de eadem re secundum suam entitatem realem, sed etiam oportet quod fiat secundum unam, eandemque formalitatem: verum enim est, quod homo discurrit quatenus est rationalis, et non discurrit quatenus est sensitivus, nec inde sequitur aliqua contradictio; quia discurrere et non discurrere non enuntiantur de homine penes idem principium, eandemque virtutem; diversa enim est formaliter virtus sensitiva a virtute rationali: ita a pari, nulla in Deo sequitur contradictio, quod essentia communicetur, non vero Personalitas: item quod Pater generet, non vero essentia; quia licet Paternitas et Personalitas sint idem realiter cum essentia, ab ea tamen discrepant formaliter, quod sufficit ad salvandam et solvendam contradictionem, ut probavimus agendo de distinctione formali attributorum, tum ab invicem, tum ab Essentia divina.

Probatur etiam minor quoad secundam partem. nempe quod mysterium Trinitatis non pugnet cum principiis syllogisticis, quae maxime tria sunt: Primum est, quae sunt eadem uni tertio sunt eadem inter se: secundum, dici de omni: tertium, dici de nullo, hoc est, quidquid affirmatur aut negatur de aliquo superiori, affirmatur etiam et negatur de omnibus qui sub ipso continentur; unde sic formari potest difficultas: Paternitas et Filiatio sunt realiter idem cum Essentia divina: ergo etiam debent idem esse realiter inter se, si nempe verum sit illud principium: quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se; et sic nulla erit realis personarum distinctio. Deinde essentia est eadem res realiter cum Paternitate, et est eadem realiter res cum Filiatione: sed Paternitas et Filiatio sunt duae res: ergo essentia est etiam duae res; alioquin falsum erit principium dici de omni.

Verum haec difficultates facile diluuntur; omissis enim variis aliorum responsis, duo respondet Doctor in 1. dist. 2. q. 7. n. 17. Primo, quod ex hoc principio solum inferre liceat, extrema non aliam habere invicem identitatem, quam habeant cum tertio: unde cum personalitates non habeant identitatem formalem cum essentia divina, sic non invicem habere possunt illam identitatem formalem. Quoniam vero posset aliquis instare, quod cum personalitates habeant identitatem realem cum essentia, sic etiam deberent invicem esse eadem realiter; quia quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se illa ipsa identitate, qua sunt eadem in tertio.

Respondet 2. illud principium universaliter solum habere locum, quando extrema quae conveniunt in tertio habent ex suis principiis et sua ratione formali, quod etiam inter se ita conveniant. Quando autem, quae identificantur tertio, ex propria sua ratione formali nequeunt ita identificari, tunc non sequitur necessario ex eorum identitate cum tertio, quod etiam realiter identificentur inter se. Personalitates autem divinae ex sua ratione formali habent, quod non possint invicem identificari, quia sunt distinctarum personarum constitutivae.

Denique probatur tertia pars minoris. si personarum pluralitas repugnaret Deo ex propriis ipsius praedicatis, maxime quia videtur officere eius Unitati, Aseitati et Infinitati: unitati quidem, quia cum Deus sit primum ens, non minus debet esse solus ratione personae, quam ratione essentiae: aseitati vero, quia Deus est ens a se: ergo cum Filius sit productus a Patre, et Spiritus S. a Patre et Filio, non possunt habere rationem Divinitatis: infinitati denique, quia si dentur plures personae, erunt plura infinita, quod repugnat.

Verum haec facile diluuntur. Primum quidem, quia primitas entis negat multitudinem Deorum, sed haec non asseritur per Trinitatem; siquidem tres personae sunt tantum unus Deus: Secundum pariter, quia Aseitas, ut diximus in Disputatione de Attributis, negat solum dependentiam, non vero productionem; licet autem Filius et Spiritus S. producantur, eorum tamen productio est omnimode independens. Tertium denique, quia Personarum Trinitas non importat pluralitatem infinitorum, quia, ut probabitur infra, personalitates nec perfectionem, nec imperfectionem important. Et consequenter nullo ex capite evinci potest divinae Trinitatis impossibilitas.

Notandum 1. Revelationem esse obiecti propositionem factam per testificationem alicuius personae dicentis, sive fiat in intellectu per Deum, sive in imaginativa facultate per Angelum, sive tantummodo exterius per doctrinam hominum, aut per voces et visiones ab Angelis formatas: inde duplex revelatio; alia creata et naturalis, quae fit Angelorum, vel hominum beneficio; alia vero supernaturalis et divina, quae solito dicitur lumen interius supernaturaliter infusum, efficaciter inclinans voluntatem et intellectum, ut revelatis assensum praebeat; de qua Matth. 16. Sanguis et caro non revelavit tibi, sed Pater meus. De hac autem revelatione quaerimus in praesenti, utrum per eam ita illustrari et confortari possit humanus intellectus, ut urgentia invenire valeat argumenta naturalia, quibus Trinitatem evidenter demonstraret, aut saltem probabiliter suadeat.

Notandum 2. Certum esse, quod praevia fide supernaturali, intellectus humanus innata sibi discurrendi virtute efficaciter probare non possit impossibilitatem mysterii Trinitatis: tum quia omnia principia naturalia, quae hanc impossibilitatem suadere possent, sumuntur a rebus finitis et limitatis, quarum cum nulla sit ad res divinas et infinitas proportio, ita nec esse debet comparatio, adeoque ipsa naturalis ratio docet in Deo esse aliquid, quod intellectus creatus viribus propriis attingere nequit: tum quia omnia argumenta, quae Trinitatem oppugnare possunt, ratio naturalis fide illustrata probabiliter solvit et diluit, ut patebit in huius Tractatus decursu: tum denique quia ratio naturalis aliquas inquirit et ministrat similitudines et congruentias, quibus manu ducitur intellectus ad assentiendum huic mysterio, et rationes, quae illius impossibilitatem suadere videbantur, ita dissolvit, ut vix aliquid roboris habeant: restat ergo solum difficultas de possibilitate et existentia istius mysterii, num videlicet per argumenta naturalia a Christiano Philosopho efficaciter persuaderi possit ethnico et infideli.

Notandum 3. Circa praesentis Quaestionis resolutionem duas esse maxime oppositas Theologorum sententias. Primae facem praetulit Richardus Victorinus asserens lib. 5. De Trinitate cap. 8. Manifesta ratione probari, imo multiplici demonstratione convinci, quod, sicut perfectio unius personae est causa alterius, ita perfectio geminae est causa tertiae in Trinitate: unde loquens de rationibus a se positis ad probandam Trinitatem divinarum Personarum cap. 11. subdit: ut superius evidenter ostendimus, multiplex ratio personarum pluralitatem convincit: et cap. 13.: ecce quod constat luce clarius tres in tribus proprietatum distinctionibus invenimus. Quibus contendit divinae Trinitatis mysterium efficaciter et evidenter probari posse, ubi semel illius notitia per revelationem illuxerit: loquitur enim de rationibus quae fidem supponunt; nam lib. 1. cap. 1. ponderat illud Isaiae c. 7.: Nisi credideritis, non intelligetis. Et cap. 4. ait: Illa, quae credimus, non modo probabiles, sed etiam necessarias rationes adducere possumus.

Secundam sententiam omnino oppositam nonnulli Theologi propugnant, asserentes divinae Trinitatis mysterium ita esse fidei proprium, ut nulla naturalis ratio illud probare, imo nec ullatenus suadere queat; quibuscum sentire videtur sanctus Thomas in I. dist. 33. art. 1. ad. 2. ubi ait:

in nulla re creata invenitur aliquid simile divinae simplicitati, ut habens sit id quod habetur: omnia enim similia, quae possent induci, vel de punctis, vel de differentiis existentibus in genere, plus habent de dissimilitudine, quam de similitudine: et omnino magis abducunt a veritate, quam in verum intellectum inducant.

Has autem extremitates ut declinemus, mediam amplectimur sententiam, duoque hic resolvenda suscipimus: Primum, quod, etiam praevia fide et revelatione, nullae proferri possint convincentes rationes, quae Trinitatem evidenter persuadeant. Secundum vero, quod aliquae saltem proferri possint congruae rationes et similitudines, quibus emolliatur difficultas intellectus infidelis et ad illius mysterii fidem et assensum disponatur.

Conclusio prima. — Intellectus creatus, quacumque etiam divina revelatione illustratus, non potest evidenter et certo demonstrare mysterium divinae Trinitatis.

Probatur 1. Auctoritate sanctorum Patrum, maxime vero Iustini in expositione fidei de Trinitate:

Quamvis, inquit, mens pura nobis sit insita, per quam saepe celsiora nobis ratiocinando apprehendimus; tamen carne gravata hebescit ad evidentem perceptionem rerum maiorum. Nullo igitur modo, cum simus homines, possumus penetrare ad illam primam, ac beatam essentiam: quid dico divinam essentiam? imo nec ad mysteria quidem eius; nihil enim divinum manifestum est hominibus.

Cui concinit sanctus Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 1.:

Afferimus, inquit, aliquando rationem, non quam petunt cum de Deo quaerunt, quia ipsi eam non valent sumere, nec nos fortasse vel apprehendere, vel proferre, sed qua demonstretur eis, quam sint inhabiles, minimeque idonei percipiendo, quod exigunt.

Adstipulatur sanctus Hilarius lib. 8. De Trinit., ubi mysterium hoc rationem naturalem transcendere affirmans, ait:

Hoc enim Ecclesia fide intelligit, hoc Synagoga non credit, hoc Philosophia non sapit, unum ex uno et totum a toto, Deum et Filium, neque per nativitatem Patri ademisse, quod totus est, neque hoc ipsum totum non secum nascendo tenuisse.

Probatur etiam ratione. fides, aut revelatio, efficere nequit, ut effectus pure naturales et sensibiles connexionem necessariam habeant cum Trinitate personarum: ergo nec efficere potest, ut per eorum effectuum evidentem notitiam, divina Trinitas evidenter demonstretur. Consequentia patet: non enim potest causa evidenter cognosci per effectum, nisi pariter innotescat connexio necessaria, quam habet cum illo effectu. Deinde fides efficere nequit, ut ratio naturalis, suis tantum viribus innixa, feratur ultra suam sphaeram: sed mysterium Trinitatis est extra sphaeram luminis naturalis: ergo attingi nequit ab ipsa ratione naturali. Denique, supposito etiam lumine fidei, omnes discursus naturales manent intra sphaeram luminis naturalis, quod non potest aliquid divinum ostendere, nisi beneficio creaturarum: sed creaturae ex se potius inducunt in assensum impossibilitatis huius mysterii, quam in assensum illius existentiae: ergo revera, quamvis aliquis per revelationem et fidem noverit mysterium Trinitatis, non tamen excogitare potest rationes naturales, quae illud mysterium alteri non credenti evidenter persuadeant.

Probatur 2. Ex infirmatione omnium rationum, quae proferri possent ad hoc mysterium demonstrandum. Si quae rationes evidenter probare possent divinam Trinitatem, maxime quinque sequentes: sed nulla ex eis est demonstrativa.

Prima namque ratio sic formari posset ex Doctore in 1. dist. 2. q. 7. n. 3.: quicumque habet a se et sine imperfectione principium productivum sufficiens ad producendum, potest producere: sed aliqua persona divina habet a se et sine imperfectione principium productivum sufficiens respectu alterius personae divinae: ergo potest producere alteram personam divinam. Probatur minor. primo namque constat esse unam personam, eadem ratione, qua constat esse Deum, siquidem Deitas debet esse personata, ut agere et producere possit: secundo illa divina persona habet memoriam fecundam, hoc est intellectum infinitum et obiectum infinitum praesens et applicatum in ratione intelligibilis: insuper habet hanc memoriam infinite fecundam a se, quia est improducta; et illam habet sine imperfectione, nulla enim imperfectio in Deo est invenienda: sed illa memoria infinite fecunda est principium productivum alicuius infiniti perfecti; non quidem alterius Dei, quia Deorum pluralitas repugnat: ergo alterius personae divinae. Probatur minor. memoria fecunda ex ratione sua formali est productiva notitiae genitae: ergo memoria fecunda personae divinae improductae est productiva notitiae genitae sibi proportionatae, adeoque infinitae: sed notitia illa infinita non est accidens, quia hoc Deum dedecet: ergo est quid subsistens, et consequenter quid spirituale vivens vita intellectuali, alias non esset proportionatum principio productivo: adeoque est persona divina: ergo memoria fecunda in Deo producit aliam personam divinam; sicque iam duae sunt divinae personae, una producens, alia producta.

Quod autem tertia possit similiter cognosci, patet; nam illa divina persona improducta habet voluntatem a se infinite perfectam; voluntas autem infinite perfecta est productiva amoris infiniti et sibi proportionati: infinitus autem ille amor productus debet esse divina persona, alias principio producenti non esset proportionatus: ergo ratione naturali probari potest evidenter divina illa personarum Trinitas.

Verum quamvis haec ratio omnium urgentissima videatur aliquibus, nihilominus eam facile diluere posset Philosophus Ethnicus. Primo negando minorem, affirmandoque Deum non intelligere, nisi per intellectionem realiter identificatam, non vero a se distinctam, propterea eius intellectionem non esse realem productionem termini realiter distincti, sed solum operationem. Secundo reponere posset intellectum producere quidem aliquid immanens, sed inhaerens, non vero aliquid subsistens, adeoque ex eo non liceret inferre Verbum a Deo productum esse aliquid subsistens. Tertio denique quamvis concederet intellectum divinum esse productivum Verbi subsistentis et realiter a principio producente distincti, non tamen idcirco teneretur admittere tres personas; imo ansam haberet asserendi, esse infinitas divinas personas productas; cum enim Verbum et Spiritus sanctus habeant intellectum et voluntatem, eorum quilibet posset alterum Verbum et Spiritum sanctum producere, et illi iterum alios, et sic in infinitum.

Secunda ratio sic formari potest; quod est summe, ac infinite bonum, est summe, ac infinite communicabile: sed Deus naturaliter cognoscitur esse summum, ac infinitum bonum: ergo summe, ac infinite debet communicari: atqui extra se non potest sic infinite, ac summe communicari, quia nequit produci creatura summe infinita: ergo necessum est, ut intra se infinite communicetur: sed illa communicatio fieri non potest, nisi per intellectum et voluntatem: ergo oportet, quod Deus sese communicet per operationem intellectus et voluntatis alteri intra se; non quidem alteri secundum essentiam, quia non possunt esse plures Dii: ergo secundum personam; adeoque tres erunt personae divinae, nimirum una, quae sese communicat, et duae aliae, quibuscum communicatur; uni quidem per intellectum, alteri vero per voluntatem.

At responderet Philosophus, primo negando maiorem, quoniam actualis communicatio nullam infert perfectionem in causa communicante, sed tantum in effectu producto, actualis enim illuminatio non est perfectio existens in Sole, sed in corporibus illuminatis. Responderet secundo communicationem infinitam repugnare Deo, quoniam illa videretur non posse fieri absque divisione essentiae et productione alterius Dei, quod implicat. Tertio denique distinguere posset maiorem: infinite bonum est infinite communicabile, syncategorematice, ita ut semper magis possit communicari, concedet: categorematice vero, ita ut possit habere simul communicationem sibi adaequatam, negabit.

Tertia ratio: Deus naturaliter cognoscitur felicissimus: sed felicitas non potest esse unius solitarii; exigit enim consortium: ergo consortem habere debet: sed creaturae cum sint dissimiles et ab aeterno non fuerint, non possunt Deo veram et perfectam societatem tribuere: ergo necesse est, quod Deus habeat consortem, qui non sit creatura: at ille non potest esse alius Deus, quia plures Dii repugnant; ergo oportet habeat alias divinas personas. Unde Tertullianus Contra Praxeam:

Ante omnia Deus erat solus, ipse sibi Mundus et locus et omnia, solus autem, quia nihil extrinsecus praeter illum: ceterum ne quidem tunc solus: habebat enim in semetipso rationem suam, scilicet Verbum suum, Filium suum et suum Spiritum sanctum.

Verum Philosophus negaret ad felicitatem entis infinite perfecti requiri consortium alterius; sibi namque Deus plene sufficit, utpote cum sit bonorum omnium maximum et centrum.

Quarta ratio peti potest a summa Dei Charitate: ubi est summa bonitas, ibi est perfecta Charitas, quae necessario est ad alterum, et summa Charitas non est, nisi erga alterum summe bonum: sed in Deo est summa bonitas: ergo summa Charitas, quae sit erga alium summe bonum, non quidem erga creaturas, quae non sunt summe bonae: neque erga alium Deum, quia plures Dii repugnant: ergo oportet, ut sit erga aliam personam divinam; adeoque plures personae divinae probari possunt ratione naturali.

Verum Philosophus negaret minorem, non enim ubi est summa bonitas ibi necessario debet esse perfecta Charitas, habens rationem amicitiae; sufficit enim amor infinitus, quem Deus habet erga seipsum.

Quinta denique ratio sic formari posset: cognoscimus naturaliter nullam perfectionem esse Deo denegandam: sed producere sibi simile in natura est summa perfectio: ergo cognoscitur non esse Deo deneganda.

Verum refellere posset Philosophus primo distinguendo minorem: nempe quod producere sibi simile sit summa perfectio in entibus corruptibilibus, ut nempe suam speciem servare possint; non vero in entibus corruptionis expertibus, ut patet in Angelis, qui alios Angelos non procreant; adeoque cum Deus sit omnis corruptionis expers, non esset in eo perfectio producere sibi simile. Secundo responderet illam productionem Deo repugnare; quia ut vere produceret sibi simile deberet producere alterum Deum, quod implicat. Tertio si sit summa perfectio producendi sibi simile, cum personae divinae, quae producerentur, essent infinitae perfectae, etiam alias personas divinas deberent producere; sicque esse deberent numero infinitae personae divinae.

Constat itaque nullam posse proferri rationem naturalem, quae mysterium Trinitatis infideli ita evidenter persuadeat, ut ei non possit suum denegare assensum. Solum itaque suaderi potest hoc mysterium probabiliter per illas praefatas rationes; necnon et per quasdam similitudines rerum naturalium, in quibus exaratur adorandae Trinitatis vestigium et imago, ut aperiet

Conclusio secunda. — Probabiliter suaderi et explicari posse mysterium Trinitatis ex rebus naturalibus, in quibus quodammodo illius vestigia et imagines apparent et elucent. Constans est sanctorum Patrum sententia. Idque suadent variis similitudinibus.

Primo quidem in Sole Trinitatis imaginem expressam inveniunt sanctus Athanasius q. 1. et Nazianzenus Oratione 45., eo quod unum illud sit sidus in quo tria tamen distincta sunt, nempe orbis solaris, radius et lumen. Quemadmodum enim, inquit Athanasius, sol constat tribus subsistentiis, ita et unus Deus tribus personis. Typus enim Patris est orbis solaris: Typus Filii est radius: Typus Spiritus sancti est lumen solis. Proinde sicut in Sole orbis, radius et lumen, non dicuntur tres Soles, sed unus Sol: similiter et in Deo Pater, Filius et Spiritus sanctus unus Deus et non tres: unde compendiaria expositio fidei, quae tribuitur Cyrillo Alexandrino, habet: Sol est Pater, radius Filius, splendor ignitus est Spiritus sanctus.

Secundo eandem Trinitatis imaginem inferunt sancti Patres ab elementis; primo quidem ab igne: nam ut ait S. Athanasius supra laudatus, tres sunt subsistentiae unius ignis, scilicet subiectum ignis et urens et lucens: et tamen una est natura ignis. Sic Pater est ignis, Filius est urens, Spiritus sanctus est vis illuminans. Subsistentia autem hic appellat res individuales, quamvis sint accidentia. Ipsi concinit Isidorus lib. 2. De differentiis Spiritualibus cap. 2. Sicut ignis, inquit, candor et calor tria quidem vocabula, sed res una: ita in relatione personarum Trinitas est, in substantia vero naturae unus Deus.

Tertio ab elemento aeris, in quo Iridem pinxit Deus, ut in ea veluti triumphali curru sancta Trinitas cerneretur: sicut enim in una Iride tres colores ita conveniunt, ut visus nequeat discernere, qua in parte color unus terminetur et distinguatur ab alio: sic in sancta Trinitate divinae personae ita in Deitate conveniunt, ut sint unicus Deus.

Quarto ex elemento Aquae, nam fons efficit fluvium et rivum, quasi triplex aqua et tamen unica: unde Nazianz. Oratione 37. oculum fontis appellat Patrem, fontem vero Filium, et fluvium Spiritum sanctum. Tertullianus vero libro Contra Praxean capite 8. Patrem Fonti, Filium Fluvio, Spiritum Rivo assimilat.

Quinto ab elemento Terrae, quod in ea sit Radix, Truncus et Rami, quae omnia unicam arborem formant, ut expendit supra laudatus Tertullianus ibidem, necnon et sanctus Augustinus lib. De fide et Symbolo cap. 9.

Sexto illud ipsum colligit ex omnibus creaturis sanctus Augustinus 6. De Trinitate capite ultimo: Oportet, inquit, ut Creatorem per ea, quae facta sunt, intellectum conspicientes Trinitatem intelligamus, cuius in creatura quomodo dignum est, apparet vestigium. Quod vestigium postmodum explicans subdit: in illa enim Trinitate summa origo est omnium rerum et perfectissima pulchritudo et beatissima delectatio. Hoc ipsum etiam colligit libro 4. super Genesim, ex eo quod Deus Sapientiae 11. dicatur Omnia fecisse in numero, pondere et mensura; mensura, inquit, omni rei modum praefigit: numerus omni rei speciem praebet, et pondus ad quietem ac stabilitatem trahit. Doctor Subtilis in 1. dist. 13. quaest. 6. num. 6. addit Trinitatis vestigium, quod in creatura elucet, maxime consistere in unitate, specie, ac ordine ipsarum, idque colligit ex sancto Augustino 6. De Trinitate cap. 10. dicente: Haec igitur omnia, quae arte divina facta sunt, et unitatem quandam in se ostendunt et speciem et ordinem. Unitas autem reperta in creatura repraesentat summam unitatem primi Principii, quae appropriatur Patri; et species creaturae repraesentat summam pulchritudinem, quae attribuitur Filio; ordo denique creaturae repraesentat operationem perfectissimam Dei, quae est beatitudo eius, et appropriatur Spiritui sancto.

Septimo denique illam suam imaginem sancta Trinitas in homine pinxit, meritoque dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram: nam, ut docet Doctor in 1. distinct. 3. q. 9. num. 6., quemadmodum in Trinitate est eadem natura divina, et Pater et Filius et Spiritus sanctus, qui sunt tres personae realiter inter se distinctae et identificatae in eadem natura divina: ita praeter animam in nobis reperitur memoria fecunda, quae est intellectus cum obiecto, aut specie illius, et haec correspondet Patri. Deinde in nobis reperitur intellectus informatus notitia actuali, quae correspondet Filio. Et denique reperitur voluntas informata a volitione, quae respondet Spiritui sancto. Insuper sicut Pater et Filius et Spiritus S. distinguuntur realiter inter se, et tamen identificantur Essentiae divinae; ita memoria fecunda et intellectus, ut afficitur intellectione, et voluntas, ut afficitur volitione, distinguuntur realiter inter se, et tamen idem sunt realiter cum anima, quatenus nempe intellectus et voluntas considerantur in actu primo, et ut sunt facultates ipsius animae formaliter solum ab illa distinctae.

Haec omnia luculenter explicat sanctus Augustinus lib. 15. De Trinitate, cap. 20. Quisquis (inquit) haec tria, scilicet memoriam, intelligentiam et voluntatem in sua mente naturaliter divinitus instituta vivaciter perspicit, et quam magnum sit in ea, unde potest etiam sempiterna immutabilisque natura recoli, conspici, amplecti. Reminiscitur per memoriam, intuetur per intelligentiam, amplectitur per dilectionem: profecto reperit illius summae Trinitatis imaginem: ad quam summam Trinitatem reminiscendam, videndam, diligendam, ut eam recordetur, eam contempletur, ea delectetur, totum debet referre quod vivit.

Non unus est, sed multiplex a veritate deviantium error: inde vix recenseri possunt quot et quales haeresum tenebriones circa veritatum omnium maximam, nempe divinam Trinitatem exorbitaverint: eos tamen omnes triplicem in ordinem decet distinguere. Alii namque plures divinas personas, quam tres, asseruerunt: aliqui vero unicam in Deitate personam triplici officio, aut nomine solum distinctam fabulati sunt: ceteri denique tres divinas personas non esse unicum Deum, sed triplicem dixerunt; qui errores ut facilius appareant et refellantur

Notandum 1. Varios fuisse haereticos, qui divinarum personarum Trinitatem multipliciter fuerunt insectati: in primis namque Anastasius Imperator edixit non Trinitatem, sed quaternitatem adorandam esse, et idcirco divinitus eum fuisse fulmine percussum, referunt Paulus Diaconus et Pomponius Laetus apud Cellium lib. 1. De Trinitate art. 1. Cui errori subscripsisse videtur quidam Clericus Gallicus, qui, ut refert S. Anselmus lib. De Incarnatione Verbi cap. 1. et 13., tres divinas personas realiter ab Essentia divina distinguebat, dicebatque:

Si in Deo tres personae sunt una tantum res, et non sunt tres res, unaquaeque per se separata, sicut tres Angeli, aut tres animae, ita tamen ut potentia et voluntate omnino sint idem: ergo Pater et Spiritus sanctus cum Filio est incarnatus.

Nec longe abfuit Gilbertus Porretanus, nam, ut refert Matthaeus Paris in Historia Anglicana, ad annum 1119. tertia illius assertio erat: Proprietates personarum relationes quaedam aeternae sunt, quae non sunt quidem, quod ipsae personae, sed divisae numero, et divisae substantiae, et habent tres unitates, et sic multa aeterna sunt, quorum nullum sit Deus. At longe enormior fuit multiplicatio personarum, quam ita damnat Concilium Braccarense primum Can. 2. dicens: Si quis extra sanctam Trinitatem, alia nescio quae divinitatis nomina introducit, dicens, quod in ipsa divinitate sit Trinitas Trinitatis, sicut Gnostici et Priscilliani dixerunt, anathema sit.

Notandum 2. Aliquos fuisse haereticos prioribus summe oppositos, qui ex unitate omnimoda essentiae inferebant unitatem etiam personae divinae; ita ut, quae distinctionem personarum in Scriptura designant, non ad personarum ipsarum diversitatem, sed ad officiorum et actionum eiusdem personae differentiam referrent, dicerentque, quod eadem persona, prout est ingenita et creaturarum productiva, nominetur Pater; quatenus vero incarnata, dicatur Filius: prout vero sanctificans creaturam, appelletur Spiritus sanctus; quasi una, eademque persona in diversos effectus, officiaque distincta distribuatur. Cui errori facem praetulisse videtur Praxeas, qui, ut loquitur Tertullianus in libro quem adversus eum scripsit: Ut de unico haeresim faciat, ipsum dixit Patrem descendisse in Virginem, ipsum ex ea natum, ipsum passum: subditque: Praxeas duo negotia Diaboli Romae procuravit, prophetiam expulit, et haeresim immisit. Paracletum fugavit, et Patrem crucifixit. Unde Optatus Milevitanus lib. 5. Adversus Parmenianum, Praxeam Patripassianum appellat, quod Patrem divinum crucifixum et passum fuisse assereret. Ipsi subscripserunt Noetus, qui ut refert S. Epiphanius haeresi 57. dicebat, unum Deum esse eundem Patrem, Filium, et Spiritum sanctum in carne passum et genitum. Faverunt et Montani discipuli, quamquam enim sanctus Epiphanius haeresi 48. dicat, Montanus de Patre et Filio et Spiritu S. similiter sentit velut sancta Catholica Ecclesia; nihilominus sanctus Hieronymus Epistola ad Marcellam qu. 54. de Montani discipulis, ait: Trinitatem in unius personae angustias cogebant: unde Nicephorus lib. 4. Historiae c. 22. Montanus, inquit, De divina Trinitate et mundi creatione eadem nobiscum docuit, nonnulli tamen ex sectatoribus eius postea tres Divinitatis substantias, unam esse sunt opinati. Verum hunc errorem pene sepultum ab inferis denuo excitavit Sabellius Afer Pentapolitanus, qui, ut refert sanctus Anastasius Orat. Contra Gregales Sabellii, dicebat: Dilatari Patrem in Filium sumendo carnem, et in Spiritum sanctum sanctificando homines: unde Patrem et Filium et Spiritum sanctum non tres personas, sed eandem tribus nomenclaturis appellabat; inde eius discipuli Patripassiani dicti sunt, eo quod Patrem incarnatum, passum et mortuum fuisse assererent. Cui errori postmodum adhaeserunt Paulus Samosatenus, deinde Photinus Sirmiensis Episcopus, necnon et plures moderniores haeretici, ut iam dictum est.

Notandum 3. Alios haereticos per extremum praedictis oppositos distinctionem personarum in Deo quidem agnovisse; verum negasse unitatem essentiae; qui duos adhuc in erroris rivulos distribuuntur; quidam enim negaverunt consubstantialitatem Filii cum Patre, quibus praeivisse fertur Origenes, tamen hic error Ario tamquam auctori tribuitur, quia ab eo ita propagatus, ac disseminatus fuit, ut per universum orbem venenum suum effuderit. Eo autem extincto et in morem Iudae in secessu effusis eius visceribus, suborta est Semiarianorum secta, qui errorem Arii, utcumque temperantes, Filium Patri similem, eique coaeternum, non tamen consubstantialem et aequalem asserebant. Vocem Homousion, quae consubstantialem significat, quasi emollito rigore, in Homoiousion, hoc est similem in substantia commutantes: ita ut ipsa similitudine vocis et consonantia, plerosque fallerent, quasi voce catholica utentes. Ipsis annumerari solent Macedoniani, qui Spiritum sanctum vere Deum esse negabant, dicebantque eorum aliqui Patrem esse omnipotentem, Filium semipotentem, Spiritum vero sanctum nullipotentem. Alius autem ipsis oppositus excrevit error Tritheitarum, qui tres asserebant naturas et substantias per omnia similes, quorum dux fuit Philoponus, ut refert Nicephorus lib. 18. cap. 49., de quibus Dionysius Romanus apud Athanasium in Epist. De Decretis Nicaenae Synodi ait: Isti quodammodo tres Deos constituunt, dum in tres substantias alienigenas sanctam unitatem dispertiuntur. Hinc opera pretium est in praesentiarum tria resolvere. 1. Tantum tres esse divinas Personas: 2. Eas realiter invicem distingui: 3. Illas esse vere unicum Deum. In sequenti autem Quaestione Personarum consubstantialitatem probabimus.

Conclusio prima. — Revera tres sunt divinae personae realiter invicem distinctae. Quod tres sint satis, superque constat, tum Veteris, tum Novi Testamenti Oraculis supra relatis. Quod vero invicem realiter distinguantur, iisdem sacris probatur textibus; sed insuper confirmatur idipsum ex variis illis locis, in quibus Scriptura sacra Generationem, Paternitatem et Filiationem in Deo commemorat, quae sine reali Personarum distinctione verificari nequeunt: Nam, inquit S. Aug., lib. 1. De Trinit. cap. 1. nulla omnino res est, quae seipsam gignat, ut sit: et Tertullianus Contra Praxean:

Omne, quod prodit ex aliquo, secundum eius sit necesse est, de quo prodit, non idem tamen est separatum: Secundus autem ubi est, duo sunt, et Tertius ubi est, Tres sunt: Tertius enim est Spiritus S. a Deo et Filio, sicut tertius e radice, fructus ex frutice, et tertius e fonte, rivus ex flumine, et tertius e sole, apex ex radio.

Nec dicas cum Sabellianis haec vocabula Patris et Filii solum denotare in Deo distinctionem Personarum, non entitative et realiter, sed penes diversa officia, quae unica divina Persona gerit et exequitur, dicaturque Pater ratione creationis, Filius ratione incarnationis, et Spiritus sanctus ratione iustificationis: nam, ut recte replicat Tertullianus adversus Praxean c. 10.:

Fieri nullo modo possunt, ut Pater se sibi Filium faciat, et Filius se sibi Patrem praestet: quae instituit Deus, etiam ipse custodit, habeat necesse est Pater Filium, ut Pater sit, et Filius Patrem, ut filius sit; aliud est autem habere, aliud esse, v. g. ut maritus sim, habere oportet uxorem, non ipse mihi ero uxor; sic etiam ut Pater sim, Filium habeo, non ipse mihi ero Filius, et ut Filius sim, Patrem habeo, non ipse mihi ero Pater: quae enim me faciunt, si habuero; tunc ero Pater, si Filium habeam: Filius ero, si Patrem: Porro si ipse ero quid eorum, iam non habeo quod ipse ero, nec Patrem, quia ipse ero Pater, nec Filium, quia ipse ero Filius; in quantum autem alterum ex his habere me oportet, alterum esse in tantum, si utrumque fuero, alterum non ero, dum alterum non habeo: si enim ipse ero Filius, qui et Pater, iam non habeo Filium, sed ipse sum Filius: non habendo autem Filium, dum ipse sum Filius, quando Pater ero? habere unum Filium debeo, ut Pater sim, etc.

Praeterea idipsum constat, ex illis ipsis Scripturae verbis Ioan. 8. quibus Filius affirmat, Ego ex Deo processi: et ibidem: solus non sum, sed Ego et qui misit me Pater. Et c. 14. Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis. Nam procedens debet realiter distingui ab eo a quo procedit, et missus ab eo a quo mittitur et rogans ab eo quem rogat: cum idem non possit a seipso procedere, nec seipsum mittere, aut rogare, ut recte urget ibidem Tertullianus, necnon S. Athanasius Orat. Contra Gregales Sabellii.

Denique Scriptura sacra diserte pronuntiat, Filium Dei ante Luciferum genitum, et divinam Sapientiam prodisse ex ore Altissimi, ante omnem creaturam: et Verbum esse in principio apud Deum, et per illud omnia esse facta: ergo revera intra ipsum Deum admittenda est realis Personarum distinctio, et non solum ex diversa connotatione et respectu ad effectus in creaturis producendos. Adde quod haec divina veritas iis firmetur principiis, quibus eam convellere nituntur Sabelliani, etenim

Obiciunt 1. Varia Scripturae loca, quibus Dei unitas praedicatur, unde inferunt unicam esse Personam: sic Deuteron. 6. Audi Israel, Dominus Deus noster, Dominus unus est. Et c. 4. Dominus ipse est Deus et non est alius praeter ipsum.

Verum tantum abest, ut verba haec Personae unitatem indicent, imo Trinitatem significant et denotant distinctionem: mirabili enim Dei instinctu factum est, ut Moyses et ceteri Veteris Testamenti Scriptores, ipsam Dei unitatem trina repetitione significarent, ut nempe tres Personas in unitate Divinitatis designarent, ut colligunt sancti Patres, praesertim Athanasius in libris De Trinit.

Obiciunt 2. Illud Ioan. 14. Ego in Patre et Pater in me est: unde inferunt Patrem et Filium unicam esse Personam duobus tantum nominibus distinctam. Confirmant ex illo Isaiae 43. et 45. Tantum in te Deus et non est absque te Deus, vere tu es Deus absconditus.

Verum ex eis textibus Personarum distinctionem colligunt sancti Patres, maxime Athanasius Dialogo 3. De Trinit. et Hilarius lib. 4., qui illa verba Isaiae sic ponderat: Habitantem ab eo, in quo habitat discernens Isaias, Personae tantum distinctione non generis; Deus enim in eo est, et in quo est Deus, Deus est; non enim Deus in diversa, atque alienae a se naturae habitaculo est.

Obiciunt 3. Illud Ioan., Ego et Pater unum sumus.

Verum contextus ille in eos militat: nam, ut notat sanctus August. tract. 36. in Ioan., Si unum, non ergo diversum: si sumus, ergo et Pater et Filius, sumus; enim non diceret de uno, sed unum non diceret de diversis: unde Nazianz. lib. 1. De Fide: Unum, inquit, ad unitatem Divinitatis refert: sumus autem personis assignat. Simili modo Tertullianus lib. 1. Contra Marcionem, ponderat illud 1. Ioan. c. 2. Tres sunt, qui testimonium dant in Coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt; aitque: Qui tres, inquit, unum sunt, non unus, quomodo dictum est, Ego et Pater unum sumus? Respondet, ad substantiae unitatem, non ad numeri singularitatem.

Obiciunt 4. Omnia, quae Pater habet, Filius pariter obtinet: ergo nihil est, per quod Filius a Patre realiter possit distingui. Antecedens probant ex Matth. 11. Omnia mihi tradita sunt a Patre meo: et Ioan. 16. Omnia, quae habet Pater, mea sunt: et c. 17. Omnia mea tua sunt et tua mea sunt.

Verum ex illis ipsis verbis colligunt sancti Patres personarum distinctionem, oportet enim inter dantem et accipientem, sit realis distinctio. Unde communiter praefatos contextus interpretantur, quod Pater omnia dederit Filio, praeter esse Patrem. Hinc Concilium Florentinum in litteris Unionis ait: Omnia, quae Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suo gignendo dedit, praeter esse Patrem: cui concinit illud Nazianz. Orat. 44. in Sanctam Pentecostem: Omnia, inquit, quaecumque Pater habet, sunt Filii, praeterquam ingenitus non est: omnia quaecumque Filius, Spiritus sancti sunt, si generationem exceperis. Quod autem praedicta exceptio implicite contineatur in ipsis Christi verbis, docet Athanasius Orat. 4. Contra Arianos dicens: Sed ne quis videns Filium habere omnia quaecumque Pater habet, ex indiscreta similitudine eorum, quae habentur, sabelliano more deceptus impie sentiat, existimetque Filium etiam Patrem esse: ea de causa hoc Verbum prolatum est: Datum est mihi et accepi et traditum est mihi, nulla alia de causa, quam ut ostenderet se Patrem non esse, etc.

Et paulo inferius illud Ioan. 5. Quemadmodum Pater habet vitam in semetipso, ita quoque Filio dedit vitam habere in semetipso. Ita ponderat: Nam ex hac voce dedit indicat sese Patrem non esse, ex ipso autem dicto ita Filii similitudinem, proprietatemque cum Patre significat.

Obiciunt 5. Scriptura sacra affirmat Deum esse solum, Ps. 85. Tu es Deus solus; et 1. ad Timotheum 1. Regi saeculorum immortali et invisibili soli Deo: ergo et solitarius est: sed solitudo non stat cum consortio trium Personarum: ergo tres Personae non sunt in Deo admittendae.

Respondent sancti Patres etiam Scripturas docere Patrem non esse solum, sed Filium esse cum ipso; nam Christus ipsemet Ioan. 8. diserte pronuntiat: Solus non sum; sed ego et qui misit me Pater. Et in Lege vestra scriptum est, quia duorum hominum testimonium verum est: ego sum, qui testimonium perhibeo de meipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me Pater: quae verba sanctus Athanasius Contra Gregales Sabellii, ita ponderat: En tibi duas Personas, et nisi dicas vere duos esse, cum haec loquitur, non permittis testimonium verum existere; id enim testimonium confirmat, sed si non ab uno, sed a duobus perhibeatur. Idcirco Scripturae ita conciliandae sunt, ut priores non excludant Trinitatem Personarum, et posteriores non inducant pluralitatem Deorum.

Respondent secundo, quod Deus dicatur solus, per exclusionem deorum aliorum; non vero per exclusionem Divinarum Personarum, haecque expositio firmatur ab ipsa Scriptura sacra, nam Ioan. 17. legimus: Haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum Deum verum: additur; et quem misisti Iesum Christum. Insuper de Filio dicitur Isaiae 45. Non est absque te Deus: vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator: et Baruch 3. Hic est Deus noster et non aestimabitur alius adversus eum: subditur autem, Post haec in terris visus est, ut significet priora verba de Filio Dei esse intelligenda; nec tamen sequitur inde quod Pater non sit revera Deus et Dominus; adeoque particula, solus, non est exclusiva Personarum, sed deorum inanium.

Respondeo 3. Cum Doctore in 1. dist. 2. qu. unica, vocabulum, solus, sumi posse dupliciter, nimirum vel categorematice, vel syncategorematice: categorematice sumptum idem est, ac solitarius, idcirco locum non habet in divinis: unde falsae sunt istae enuntiationes, Deus est solus, Pater est solus: id est solitarius. Syncategorematice vero sumi potest quatuor modis: vel enim determinat subiectum essentiale respectu praedicati essentialis, et sic vera est haec propositio, Tu Deus solus et verus Deus: vel determinat subiectum personale respectu praedicati essentialis, et sic falsa esset propositio, solus Pater est Deus, unde cum de Patre dicitur Ioan. 17. Ut cognoscant te solum Deum verum, particula, solus, non se tenet ex parte subiecti, nempe Patris, sed ex parte praedicati, nempe veri Dei, ut sit hic sensus, Ut cognoscant te, Pater, qui es verus Deus solus. Tertio sumi potest, solus, quatenus determinat subiectum personale respectu praedicati personalis, et sic vera est propositio, Solus Pater generat, solus Filius generatur. Quarto denique determinat subiectum personale respectu praedicati notionalis communis pluribus personis, et sic non recte iungitur subiecto importanti unam dumtaxat personam; sed debet iungi subiecto importanti utramque, non enim recte diceres, Solus Pater spirat, sed dicere deberes, solus Pater et Filius spirant.

Obiciunt 6. Nonnulla sanctorum Patrum testimonia, quibus affirmare videntur divinas Personas solis nominibus et consideratione intellectus esse distinctas: sic S. Greg. Nazianz. Orat. 13. postquam tria supposita divina distinxit characteribus propriis, subiungit: Deum unumquodque, si seorsim consideretur, mente videlicet ea, quae separari nequeunt, separante: idem Orat. 35. Unam quoque Dei essentiam et naturam et appellationem esse; tametsi per cogitationes quasdam distinctas, nomina quoque simul distinguantur.

Verum ipsemet S. Nazianz. hanc iniuriam longe a se proscribit, nam Orat. 49. ostendens se in prioribus opusculis professum fuisse veram Personarum distinctionem realem, ait: Quippe cum et hanc sectam, id est Sabellianam, in eodem libello damnaverim, et personarum distinctionem secundum vocabulum scripserim, nam et nemo pro una persona potest unum sunt dicere et unitatem generis nisi personis assignare: unde Orat. 35. Paris impietatis est, inquit, vel Sabellii more personas connectere, vel Arii instar naturas distinguere, ac separare. Ergo quando dicit unam personam seorsim ab alia consideratam intellectione distingui, ita est intelligendus, quod vix intellectus noster possit revera unam personam ab alia seorsim concipere et seiungere; nam a parte rei quaelibet persona habet in se manentes duas alias personas per circumincessionem, et quantum ad essentiam est idem cum ipsis, adeoque non potest ab illis realiter separari.

Obiciunt 7. Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se: sed Pater, Filius et Spiritus sanctus, sunt iidem essentiae divinae: ergo sunt idem inter se.

Distinguo maiorem. ut iam distinxi: quacumque aliqua identitate sunt eadem alicui, pari identitate sunt eadem inter se, concedo; unde cum Personae divinae non sint eaedem personaliter et suppositaliter, sed tantum essentialiter in tertio, sic nec esse debent inter se eaedem personaliter, sed tantum essentialiter.

Obiciunt 8. Implicat aliquid unicum esse simul et multiplex: sed Deus unus et Trinitas est divisa, ac multiplex: ergo Deus non est Trinitas.

Distinguo maiorem. sub eadem ratione qua unum est non potest esse divisum et multiplex, concedo; sub alia ratione qua non est unum, nego: sic ergo Deus est unus in essentia et multiplex in personis; adeoque non est unus, et divisus, et multiplex sub eadem ratione, sed sub diversa.

Obiciunt denique. nihil est admittendum in Deo, quo sublato Deus maneret infinite perfectus: sed seclusa Trinitate personarum, Deus remanet infinite perfectus, nam esse infinitum est de essentia ipsius Deitatis: ergo, etc.

Negat minorem. Doctor, in 1. dist. 2. quaest. 53.; sublata enim una persona, non manebit alia infinite perfecta, non quod una persona constituat perfectionem essentiae, aut alterius personae, sed quod omnes personae realiter identificentur essentiae, et sic realiter essentialiter etiam invicem identificentur: implicat autem, quod auferatur unum identificatum realiter alio subsistente, alias idem realiter esset ablatum et non ablatum, quod implicat. Vel distinguo minorem. sublata Trinitate personarum, Deus remaneret infinite perfectus, si illa conditio esset possibilis, concedo: si sit impossibilis, uti revera est, nego.

Instabis. Ex infinitate divinae naturae colligimus divinitatem esse unam et immultiplicabilem: sed persona divina, ut distincta formaliter ab essentia, non minus est infinita: ergo nec minus una et immultiplicabilis.

Distinguo maiorem. ex infinitate simpliciter et absolute, concedo: ex infinitate secundum quid et in certo ac determinato quodam genere, nego.

Similiter distinguo minorem. persona divina non minus est infinita simpliciter et absolute, nego: infinita secundum propriam suam rationem formalem, transeat. Vel aliter, nego minorem. persona enim formaliter, ut persona est, nec infinita est, nec finita, nec imperfecta, nec perfecta, ut infra probabimus.

Conclusio secunda. — In Deo tres tantum sint divinae personae, nec plures, nec pauciores esse possunt. Haec est de fide definita in pluribus Conciliis, quorum omnium doctrinam colligit et iterum probat Concilium Lateranense capite Damnamus his verbis:

Credimus et confitemur, quod una quaedam summa res est, quae veraciter est Pater et Filius et Spiritus sanctus, tres simul personae, ac sigillatim quaelibet earum... Quaelibet trium personarum est illa res, videlicet substantia, essentia, seu natura divina... Et illa res non est generans, neque genita, nec procedens, sed est Pater, qui generat, et Filius, qui gignitur, et Spiritus sanctus, qui procedit, ut distinctiones sint in personis, et unitas in natura. Licet igitur alius sit Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus, non tamen aliud, sed id quod est Pater, est Filius et Spiritus S. idem omnino, ut secundum Orthodoxam et Catholicam fidem consubstantiales esse credantur.

Hoc ipsum aperte tradit S. Athanasius in Symbolo: Unus ergo Pater, non tres Patres, unus Filius, non tres Filii, unus Spiritus S., non tres Spiritus SS. Probant pariter omnes Scripturae sacrae contextus, quibus in priori Quaestione sanctam Trinitatem, hoc est tres esse divinas personas, insinuavimus. Insuper ipsae Scripturae sacrae aperte unicum esse Patrem pronuntiant, dum singulari nomine Deus Pater exprimitur. Sed et diserte explicant unicum esse Filium, et unicum Spiritum sanctum, etenim Filium unigenitum appellant, sic Ioan. 1. Unigenitus, qui est in sinu Patris. Et infra: gloriam quasi Unigeniti a Patre. Et cap. 3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Similiter de Spiritu sancto 1. Corinth. 12. Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus. Et infra: Haec autem omnia operatur unus, atque idem Spiritus. Et rursus: in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus. Sed evidentius hoc ipsum loquitur Ioannes Epist. 1. cap. 5. dicens: Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus S. Licet autem haec propositio exclusionem non exprimat directe et explicite, nihilominus implicite illam designat et importat, iuxta communem sanctorum Patrum interpretationem.

Probatur eadem veritas ratione: primo quidem, si plures quam tres essent divinae personae, plures pariter essent Dii, non vero unicus Deus: sed implicat plures esse Deos: ergo etiam implicat plures esse divinas personas quam tres. Probatur maior. ideo plures personae efficiunt unicum Deum, et non habent distinctam Divinitatem et essentiam quia Pater eandem Divinitatem indivisim Filio communicat per generationem; quam praeterea Pater et Filius communicant Spiritui sancto per spirationem. Sed talis communicatio eiusdem Divinitatis in Deo foret impossibilis, si plures essent Patres, plures Filii, aut plures Spiritus S. Ergo, etc. Minorem probant SS. Patres, qui ex ea communicatione unicum esse Deum fatentur, imprimis S. Ignatius Epistola ad Philippenses colligit: Unus ergo Deus Pater et non duo, vel tres, unus scilicet, qui est et non est praeter eum solum verus, Dominus enim inquit, Deus unus est... Unus quoque Filius Deus Verbum. Et paucis interpositis pro unitate Spiritus sancti concludit: Iterum ergo, neque tres sunt Patres, neque tres Filii, sed neque tres Paracleti. Sed unus Pater et unus Filius et unus Paracletus. Quibus Ignatius observat pertinere ad unitatem Dei, quod non sint plures Patres, nec plures Filii, nec plures Paracleti.

Ipsi concinit S. Basilius lib. 3. Contra Eunomium: Sic, inquit, in Trinitate unitatis ratio conservabitur, si unum Patrem profiteamur, unum Filium, unum Spiritum sanctum. Subscribit et Epiphanius haeresi 64. Pater, inquit, et Filius et Spiritus S. unus Deus, Trinitas in veritate et Monas, propterea enim unus Deus, quoniam nec duo Patres, neque duo Filii, neque duo Spiritus sancti. Unde S. Fulgentius in responsione ad primam obiectionem Arianorum, rem totam concludit: si ambo, inquit, vocarentur Patres, essent profecto natura dissimiles, unusquisque enim ex semetipso constaret et communem substantiam cum altero non haberet, nec Deitas una esset, quibus una natura non esset. Idem ad obiectionem 5. dicit de Filio: Duo quippe ingeniti, inquit, non possunt unam habere naturam, ubi nec unus in uno eorum ex se generationem invenit, nec unus ex uno eorum in se substantiam nativitatis agnoscit, etc.

Probatur 2. Tot sunt et non plures divinae Personae, quot improductae et productae: sed unica tantum est et esse potest persona improducta, et duae productae: ergo tantum tres possunt esse divinae Personae. Maior clara est, Minor vero probatur, quoad primam partem a Doctore in 1. dist. 2. qu. 7. num. 37.: Si plures esse possent personae improductae, essent necessario infinitae; sed implicat esse infinitas personas in Deo: ergo et plures personas improductas. Minor patet: illae enim infinitae personae improductae vel essent eiusdem speciei et solo numero distinctae, vel diversae. Non primum, quia implicat esse plura infinita, solo numero diversa, ut probavimus demonstrando unitatem Dei. Non etiam diversa, quia sic nulla earum esset infinita, quippe cum non haberet perfectiones personae alterius speciei, sicut homo non habet omnes perfectiones brutorum, nec bruta perfectiones hominis obtinent, adeoque non esset infinite perfecta, quippe cum non haberet omnes perfectiones possibiles.

Probat minorem. Doctor: quidquid potest esse in pluribus suppositis, et non determinatur ad certum numerum suppositorum per aliquid a se distinctum, ex ratione sua potest esse in infinitis, et si sit ens necessarium, de facto est in infinitis, nam ut loquitur Aristoteles 1. phys. textu 32. In perpetuis non differunt posse et esse: sed Persona divina improducta, si possit esse in pluribus suppositis, non posset determinari ab aliquo, ut esset in certo et determinato numero suppositorum, quia determinari ab alio, ut sit in supposito, est contra rationem personae improductae: ergo ex se posse; esse in infinitis, et sic de facto essent infinitae personae productae: sed hoc implicat: ergo et illud unde sequitur.

Probatur 2. eandem partem minoris: nunquam pluralitas ponenda est sine necessitate: sed nulla est necessitas admittendi plures personas improductas, neque enim illud spectaret productionem personae improductae, neque iuvaret quidquam ad perfectionem personarum productarum: ergo nequeunt esse plures. Tertio, quia essentia una actu existens, non potest ex se habere diversos modos existendi sine productionibus. Unde enim repetenda esset illa existendi diversitas? Ergo persona improducta non potest esse multiplex.

Probatur eadem minor, quoad secundam partem. nempe duas tantum esse personas productas, ab eodem Doctore ibidem numero 18.: tot sunt et non plures personae productae, quot sunt principia productiva adaequata et sufficientia diversae rationis in persona improducta: sed illa principia sunt tantum duo, nempe intellectus et voluntas: ergo et duae tantum personae productae. Minor patebit in Disputatione sequenti, ubi demonstrabimus duas tantum esse admittendas divinas processiones et productiones, adeoque tantum duas personas productas.

Hanc ipsam veritatem probat sanctus Bonaventura ex sufficienti combinatione, quam triplicem confert in 1. dist. art. 1. qu. 4. Primam quidem sic format: Prima Persona, quae est innascibilis et inspirabilis, generat et spirat. Secunda vero Persona, quia inspirabilis, sed genita, non generat, sed spirat. Tertia Persona, quia spiratur et procedit a generante, nec generat, nec spirat. Et ideo impossibile est esse plures personas, quam tres. Secundam vero sic format cum Richardo a sancto Victore lib. 3. De Trinit. et 20. Ex triplici amore; triplex enim est amor, videlicet gratuitus, debitus, et ex utroque permixtus: ergo tantum debent esse tres divinae Personae, una quae tantum dat, in qua est amor gratuitus; alia quae tantum accipit, in qua est amor debitus; et media, quae dat et accipit, in qua est amor permixtus ex utroque. Tertiam vero colligit ex origine, nam, inquit, contingit intelligere personam, quae est principium personae et non est principiatum, et rursum personam, quae est principiatum et non principium personae; et tertio modo personam, quae est principiatum et principium. Quartus autem modus, quod nec sit principium, nec principiatum, est omnino impossibilis, nec intelligibilis.

Dices 1. In rebus creatis generatio ex naturae foecunditate procedit: ergo similiter in Deo praeter duas processiones, quarum una est per intellectum et alia per voluntatem, admittenda est alia ex naturae foecunditate proveniens, et per consequens alia persona procedens distincta a Verbo et Spiritu sancto.

Respondet Doctor. ibidem n. 21. distinguendo consequens: ponenda est in Deo productio ex naturae foecunditate, tamquam ex principio adaequato, negat: ex inadaequato et partiali, concedit. Principium enim adaequatum et totale productionis Filii includit intellectum et essentiam divinam, quorum quodlibet partialiter concurrit ad illam productionem. Idem dicendum de voluntate divina respectu productionis Spiritus sancti. Unde quamvis essentia divina concurrat ut principium quo ad productionem Filii et Spiritus sancti, non habet exinde rationem principii distincti adaequati et per se productivi alicuius Personae divinae, sed tantum quatenus concurrit cum intellectu et voluntate; adeoque cum sint tantum duo adaequata principia productiva Personarum divinarum, etiam duae tantum sunt divinae Personae productae.

Instabis. Unius et eiusdem principii adaequati possunt esse plures productiones et distincti termini: ergo quamquam in Deo sint tantum duo principia productiva, exinde non sequitur duas tantum esse personas productas. Probatur antecedens. intellectus creatus, v. g. est principium adaequatum verbi mentalis; sed plura verba totalia et adaequate distincta potest producere: ergo, etc.

Distinguo antecedens. si termini producti non sint adaequati, tam intensive, quam extensive, hoc est, si non adaequent omnimodam perfectionem principii producentis, tam in essendo, quam in operando, concedo: si sic, nego. Idcirco autem intellectus creatus potest producere plura distincta verba mentalia, quia nullum eorum verborum adaequat perfectionem intellectus in essendo. Hic enim est substantia, illud vero accidens; nec in operando, quia intellectus, qui concurrit cum una specie impressa ad productionem unius verbi, potest iterum concurrere cum alia specie dissimilis obiecti repraesentativa ad productionem alterius verbi. Secus autem est in divinis, Verbum enim divinum adaequat omnimodam perfectionem sui principii productivi, tam in essendo, quia est consubstantiale Patri, quam in operando, quia omnem intellectus divini foecunditatem exhaurit et adaequat; adeoque neganda est consequentia.

Subsumes. atqui eiusdem principii productivi possunt esse distincti termini adaequati, tam in essendo, quam in operando: ergo licet duo tantum sint principia adaequate productiva in divinis, non minus plures esse possunt personae productae. Probatur antecedens. ignis productus adaequat omnem perfectionem ignis producentis, est enim eiusdem omnino naturae et activitatis cum eo; sed ab eodem igne possunt alii duo ignes produci ex duabus distinctis materiis diversimode applicatis: ergo, etc.

Distinguo antecedens. si aliunde non repugnet, nempe si terminus adaequatus non sit infinitus, concedo: si sit, nego. Unde cum unius principii productivi finiti possint esse varii termini etiam finiti, quia plura entia finita eiusdem rationis non repugnant, cum unum non debeat involvere perfectionem alterius; idcirco potentia finita, non obstante sua limitatione, potest extendere se ad duos terminos simul, quos seorsim posset producere. Secus autem accidit, dum terminus productus est infinitus, quia duo infinita eiusdem omnino rationis existere repugnat, vel enim unum involveret perfectiones alterius, vel non: si sic, ergo non essent diversa, nec consequenter duo; si non, ergo neutrum esset infinite perfectum, cum non haberet eas perfectiones, quas aliud infinitum complecteretur. Ideoque neganda est consequentia.

Urgebis. Sicut se habet potentia finita ad effectum et terminum finitum, ita et infinita ad infinitum: sed finita potest habere plures terminos adaequatos finitos: ergo multo magis potentia infinita poterit habere varios terminos adaequatos infinitos. Probatur antecedens. si quod intercederet discrimen, maxime vel quia effectus infinitus exhaurit foecunditatem potentiae productivae, vel quia est incompossibilis cum alio effectu infinito eiusdem rationis: at hoc non officit. Non quidem primum, quia non apparet ratio, cur effectus adaequatus infinitus magis exhauriat foecunditatem potentiae infinitae, quam finitus exhauriat foecunditatem potentiae finitae: at hic non ita foecunditatem suae potentiae exhaurit, ut illa non possit ultra producere alterum terminum adaequatum, ut patet allato exemplo ignis: ergo nec unus terminus infinitus ita exhaurit foecunditatem potentiae infinitae, ut ipsa ulteriorem terminum producere non possit. Non etiam secundum: tum quia cum effectus sit posterior causa, non impedit causae foecunditatem: tum quia omnia Attributa divina et tres divinae Personae sunt plura infinita eiusdem rationis in ratione Attributi et Personae, licet aliunde discrepent: ergo etiam plures esse poterunt termini infiniti Intellectus divini, licet proprios habeant particulares characteres, quibus distinguantur.

Distinguo maiorem. secundum aliquam proportionem, concedo: secundum omnimodam, nego. Verum quidem est, quod licet potentia finita exigat terminum finitum adaequatum, ita et infinita debet habere aliquid infinitum pro termino suo adaequato; at falsum est, quod sicut finita facultas habere potest successive varios terminos adaequatos finitos, ita infinita poterit habere varios infinitos; unde neganda est consequentia. Ad probationem dico varietatem terminorum infinitorum eiusdem divinae potentiae utrinque repugnare, nimirum primo, quia unicus terminus exhaurit et adaequat foecunditatem suae facultatis; si enim aliquid ultra posset illa facultas producere, iam non infinite ageret in productione primi termini, siquidem omnem omnino perfectionem non tribueret isti priori termino, si alium aeque perfectum et similibus praecellentiis donatum posset producere. Repugnat secundum, quia implicat duo esse infinita eiusdem rationis propter tam expressas implicantias. Nec illud evincunt allata exempla, etenim personalitates divinae formaliter consideratae nec infinitae sunt, nec finitae, ut patebit infra. Similiter attributa formaliter considerata nec sunt finita, nec infinita, ut sic enim distinguuntur formaliter, tum ab infinitate formali, quae est modus divinae essentiae, tum ab infinitate radicali, quae est ipsius divinae essentiae differentia constitutiva et distinctiva. Unde non sunt infinita formaliter, sed tantum realiter, quatenus nimirum identificantur ipsi divinae Essentiae, adeoque non sunt plura infinita, sed unicum, quia non habent rationem infiniti, ut sunt distincta, sed solum ut sunt identificata.

Dices 2. Tot sunt divinae Personae, quot sunt principia earum constitutiva: sed haec sunt quatuor: ergo et illae. Maior patet: Minor probatur: Principia divinarum Personarum constitutiva sunt relationes oppositae: at hic sunt quatuor, videlicet Paternitas et Filiatio, Spiratio passiva et activa: ergo, etc.

Nego minorem. et ad probationem illius distinguo maiorem: Relatio uni tantum Personae conveniens est illius principium constitutivum, concedo: quae convenit pluribus Personis, nego. Spiratio autem activa convenit Patri et Filio, qui indivisim Spiritum sanctum spirant, ideoque non est alicuius divinae Personae constitutiva, imo Patrem per Paternitatem et Filium per Filiationem iam constitutum supponit.

Instabis. Sicut se habet generari et spirari, sic se habet generare et spirare; sed generari et spirari, quae significantur per relationes Filiationis et Spirationis passivae, constituunt distinctas Personas: ergo pariter generare et spirare, quae explicantur per Paternitatem et Spirationem activam duas distinctas Personas debent constituere.

Nego maiorem. nam generari et spirari opponuntur saltem mediate, et ideo constituunt diversas personas, nempe Filium et Spiritum sanctum. Generare autem et spirare non opponuntur ullo modo, ideoque non debent diversas Personas constituere.

Dices 3. In ente summe necessario idem est esse, ac posse: at Filius divinus potest alium Filium producere: ergo eum revera producit. Probatur minor ex S. Augustino lib. 3. Contra Maximinum asserentem Filium Dei non esse Patri aequalem, quem cum Augustinus ita perstrinxisset cap. 7.:

Prorsus ad hunc articulum res colligitur, ut Deus Pater aequalem sibi gignere Filium, aut non potuerit, aut noluerit. Si non potuit, infirmus; si noluit, invidus invenitur; sed utrumque hoc falsum est. Patri ergo Deo Filius verus aequalis est; tandem cap. 12. ita concludit: Absit autem, ut quomodo putas, ideo sit potentior Pater Filio, quia Creaturam genuit Pater, Filius autem non genuit Creatorem (hoc est alium Filium,) neque enim non potuit, sed non oportuit:

ergo revera censet S. Augustinus Filium Dei alium Filium sibi similem potuisse gignere, quem tamen non genuit, ne forte plures essent divini Filii.

Confirmatur. ibi S. Augustinus totus est, ut probet quod si Pater divinus non potuit generare sibi Filium aequalem, fuit impotens, et quod e converso, si sit omnipotens, debuit generare sibi Filium aequalem: ergo a pari, si Filius non possit generare alium Filium, non erit omnipotens, nec consequenter Deus, adeoque ex mente sancti Augustini revera Filius divinus potuit alium filium gignere.

Respondet Doctor in 1. dist. 20. qu. unic. n. 12. negando minorem. Ad consequentiam vero S. Augustini dicit eam valere solum per locum extrinsecum, ita ut si Pater non gigneret sibi Filium aequalem, revera non esset omnipotens, non quod omnipotentia sit principium et ratio cur Pater possit alterum Filium producere, alias cum Filius et Spiritus sanctus sint pariter omnipotentes, etiam Filios generare deberent; sed quod si Pater Filium non posset sibi aequalem producere, illa impotentia argueret in eo aliquem defectum, qui certe alius esse non posset, quam defectus omnipotentiae, cum nihil aliud esset in Patre, quod Filii aequalis productionem praepedire posset. At non est eadem ratio de Filio, siquidem negatio productionis alterius filii non potest refundi in defectum illius omnipotentiae, sed in aliam rationem, nempe ex eo quod duo termini adaequati et infiniti eiusdem facultatis omnino repugnent. Et consequenter, non idcirco Filius divinus alterum filium non produxit, quia non potuit, seu quia non est omnipotens, sed quia non oportuit, seu quia duorum Filiorum productio repugnat ex seipsa.

Respondeo 2. S. Augustinum ibi arguere ad hominem, cum enim Maximinus concederet simul Filium Dei esse naturalem Filium, et tamen esse factum et creaturam, inde sequebatur, quod aliquis Filius Dei fuit factibilis, qui foret aequalis Patri: ergo Pater non fuit Omnipotens, si non potuit facere hunc Filium aequalem et factibilem. Hanc autem fuisse sancti Augustini mentem colligitur ex sequentibus verbis, subdit namque:

Immoderata esset divina generatio, si genitus Filius Nepotem gigneret Patri, quia et ipse Nepos, nisi Avo suo pronepotem gigneret, secundum vestram mirabilem sapientiam, impotens diceretur. Similiter etiam ille, si Nepotem non gigneret

Avo suo, et pronepotem Avo suo, non a vobis appellaretur omnipotens, nec impleretur generationis series, si semper alter ex altero nasceretur, nec eum perficeret ullus, si non sufficeret unus omnipotens. Itaque omnipotentem genuit Filium, quoniam quaecumque ipse facit, haec et Filius facit similiter.

Conclusio tertia. — Tres divinae Personae sunt unus numero Deus.

Haec est de fide determinata in Conciliis Nicaeno lib. 2. ubi sancta Trinitas individua et indivisa praedicatur; Toletano 6. e. 1. In Trinitate tanta est unitas substantiae, ut pluralitate careat et aequalitatem teneat, nec minor in singulis, quam in omnibus, nec maior in omnibus, quam in singulis personis maneat; et Toletano 11. Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus singulariter dicitur. Et infra: Singulariter ergo unaquaeque persona unus Deus affirmatur et creditur. Quae omnia Lateranense cap. Firmiter complectitur, dicens:

quod unus solus et verus Deus... Pater, Filius et Spiritus sanctus, tres quidem Personae, sed una essentia, substantia, seu natura simplex omnino: Pater a nullo, Filius a Patre solo, ac Spiritus sanctus pariter ab utroque. Pater generans, Filius nascens, et Spiritus sanctus procedens.

Hoc ipsum constantissime tuentur sancti Patres. In primis vero Damasus Papa in professione Fidei, ubi anathematizat eum qui diviserit Deum Patrem et Deum Filium et Deum Spiritum sanctum, affirmans Deos dici et non Deum, propter unam Deitatem, ac potestatem, quam esse credimus Patris et Filii et Spiritus sancti. Unde signanter S. Epiphanius in Ancorato advertit, quod seraphim apud Isaiam dicant: sanctus, sanctus, sanctus, non vero, sancti, sancti, sancti, quo singulare celebre pronuntient, neque trium numerum occultent, sed ter quidem dant sanctificationem, uniformiter autem et singulariter proferunt sermonem, ne multitudinem Deorum nominent.

Hanc ipsam veritatem plurimis rationibus probant sancti Patres. Primo quidem a Simplicitate Dei: Simplicitas enim Divina non esset strictissima, si non esset unica et indivisibilis essentia, ut constat exemplo naturae humanae, quae in omnibus hominibus non est proprie et vere simplex, quia constat multis naturis realiter et numero distinctis. Hanc rationem attigit S. Dionysius lib. De Divinis Nominibus cap. 1. In omnibus, inquit, ferme sacris libris advertimus Divinitatem sancte praedicari, ut singularem quidem, atque unicum, et simplicitatem, atque unitatem illius excellentis individui. Ipsi concinit S. Gregorius Nyssenus in fine libri ad Ablabium:

Quoniam igitur, inquit, hypostases quidem sanctae Trinitatis causae ratione discernit, aliud quidem absque causa, aliud vero ex causa esse postulans, Divina autem natura et variationis et divisionis per omnem considerationem expers esse deprehenditur. Idcirco proprie una Deitas et unus Deus est, et alia omnia Deo convenientia nomina singulariter efferuntur.

Confirmat sanctus Athanasius dialogo primo De Trinitate contra Anomeum. Essentia, inquit, neque proprietatem habet, non communem hypostasibus, quae essentiae subsunt, nec numeri multiplicationem admittit, cum sit unica et singularis.

Secundo probant ex infinitudine divinae essentiae: essentia enim infinita aliam consortem non patitur, quia careret perfectione alterius, quae possibilis esset in eadem specie, quapropter unaquaeque: essentia creata numerice circumscribitur et finitur, nec admittit perfectionem alterius. Quod autem non circumscribitur, inquit Nyssenus laudatus, non numeratur et quod non numeratur, in multitudine considerari non potest. Unde cum Essentia divina non circumscribatur, nec finiatur, nequit esse multiplex. Inde sancti Patres inferunt divinam Essentiam non plus, aut minus perfectionis habere in tribus personis, quam in unica.

Quod egregie expendit S. August. lib. 7. De Trinit. cap. 1. 5. et 6. ubi cum varias proposuisset rationes, cur tres personae humanae sint tres homines, tres vero divinae Personae non sint tres Dii, tandem cap. 6. concludit:

Non tantum est unus homo, quantum tres homines simul, et plus sunt aliqui homines duo, quam unus homo, et in statuis aequalibus plus auri est tres simul, quam singulae statuae, et minus auri est una, quam duae; at in Deo non ita est, non enim maior essentia est Pater et Filius et Spiritus sanctus simul, quam solus Pater, aut solus Filius: sed tres simul illae substantiae, sive personae, si ita dicendae sunt, aequales sunt singulis.

Ipsi concinit S. Bern. Epist. 190. ad Innocent.

Totum, inquit, est Pater, quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus; totum Filius, quod ipse et Pater et Filius et Spiritus Sanctus; totum Spiritus Sanctus, quod ipse et Pater et Filius; et totum unum est totum, nec superabundans in tribus, nec imminutum in singulis, nec enim verum summumque bonum, quod sunt, inter se particulariter dividunt, quoniam nec participialiter id possident, sed hoc ipsum essentialiter sunt.

Tertio denique probant sancti Patres a summa Dei Unitate et Uniformitate. Nam, inquit S. Fulgentius lib. De Fide ad Petrum cap. 1. Unus Deus Trinitas ipsa non esset, si quemadmodum Pater, Filius et Spiritus sanctus personarum sunt ab invicem proprietate distincti, sic fuissent naturarum quoque diversitate discreti. Unde subdit: Ob hoc ergo tres unum recte credimus et dicimus Deum, quia una prorsus aeternitas, una immensitas et una numeraliter est trium Personarum divinitas.

Hoc ipsum egregie expendit S. Ambrosius lib. 5. De Fide cap. 1. ubi solvens hanc obiectionem Arianorum dicentium: Si unius substantiae Patrem et Filium confitemini, non unum Deum, sed duos Deos inducitis, quia qui unius substantiae sunt, non unus Deus, sed duo Dii videntur, sicut duo homines, etc. Respondet autem:

Dominicis eloquiis approbamus, quia ubi plures sunt, ibi, aut naturae, aut voluntatum et operationum est differentia. Denique, ut suis ipsis testimoniis revincentur, duo homines dicuntur, quia licet unius naturae sint, iure nascendi tamen, et tempore, et cogitatione, et opere, et loco distant, et ideo non potest unus homo dici in significatione et numero duorum, quia non est unitas, ubi est diversitas. Unus autem Deus dicitur, et Patris et Filii, ac Spiritus sancti gloria et plenitudo signatur.

Hic non retexam omnes illas rationes scholasticas, quas satis superque inculcavi probando deorum pluralitatem esse impossibilem, adeoque divinitatis unitatem esse numericam et singularem; nihilominus hic explicandi sunt aliqui sancti Patres, qui inter divinas Personas asserere videntur tantum intercedere unitatem speciei.

Dices. Itaque sancti Patres affirmant divinas Personas invicem convenire in unitate Divinitatis, quomodo duo homines conveniunt in unitate humanitatis: sed duo homines ita conveniunt in unitate specifica, suntque revera duo homines invicem numero distincti: ergo pariter tres divinae Personae tantum conveniunt specifice, eruntque tres Dii numero distincti. Probatur maior, nam S. Gregorius Nyssenus lib. De Fide ad Simplicium, ait: In divinis dogmatibus nullam naturae differentiam efficit genitum esse, sed quemadmodum in Adamo et Abele una humanitas, sive natura humana, eorum modo in Patre quoque ac Filio Deitas, seu divina natura una est. Item S. Iustinus in Expositione fidei, sicut Adam, inquit, quamvis non eodem quo ipsius posteri modo genitus, tamen communem cum eis habet essentiam, sic nulla ratio, cur propter ingeniti nomen divellatur essentia communis Patri et Filio, Spirituique sancto. Similiter S. Athanasius Contra Macedonium Dialogo primo:

At Paulus, Petrus, ac Timotheus tres sunt, inquit, putant haeretici non esse Filium Patri consubstantialem, quoniam neque Pater: et propter differentiam personarum, substantiarumque differentium inducunt, quomodo Abel et Adam consubstantiales dici poterunt, cum neque Abel possit esse Adam, neque Adam Abel? quod si differentia personarum identitatem naturae non destruit in hominibus, quomodo non erit impium, ea de causa putare supernaturalem Dei substantiam diversificari?

Quibus patet sanctos Patres asseruisse inter divinas Personas reperiri solum unitatem specificam, non vero numericam, adeoque illas dici posse tres Deos numero distinctos.

Nego minorem. non enim ea fuit laudatorum Patrum sententia, ut omnimodam paritatem inter tres divinas Personas et tres homines instituerent: sed cum agerent adversus haereticos, dicentes Filium esse substantiam diversi generis a Patre, et consequenter inaequalem, sicut creatura diversi generis est et inaequalis Creatori, hos ita S. Patres redarguebant: si vere et proprie Filius naturalis est, necessario debet esse aequalis et eiusdem substantiae cum Patre, sicut homo generans et homo genitus sunt eiusdem substantiae et essentiae: ergo cum vos admittatis Verbum esse Filium Dei, etiam necessario debetis confiteri divinas Personas esse eiusdem substantiae. Prudenti autem consilio, nihil tunc pronuntiarunt Patres de numerica et reali unitate naturae divinae, cuius mentio haud dubie occasionem dedisset Adversariis plurium sophismatum, quibus argumentorum vim retunderent. Satis itaque iudicarunt Patres eo disputationem deducere, ut negare non possent Adversarii specificam identitatem et aequalitatem substantiae inter divinas Personas, quo semel admisso ipsis facillimum erat probare identitatem numericam, illis rationibus iam a nobis adductis. Quod autem haec revera sit laudatorum Patrum sententia satis superque colligitur, tum ex dictis, tum ex dicendis, in quibus patebit eos asserere tres divinas Personas unicum numero Deum esse.

Ex praecedenti Quaestione liquet varios haereticos, circa trium divinarum personarum aequalitatem, turpiter errasse: at omnium pessime a vero exorbitarit Arius, qui plures habuit sui erroris praecursores et sequaces, quod ut pateat evidentius

Notandum 1. Ariani erroris facem maxime praetulisse Tertullianum; is namque censuit Verbum Dei tunc a Patre genitum, ac Filium esse factum, quando res omnes creatas e nihilo fabricatus est, ad idque sermone est usus. Ita testatur cap. 7. Contra Praxeam:

Haec est, inquit, nativitas perfecta sermonis (qua nimirum sermonem ipsum specie, ornatuque suo protulit, cum dixit: fiat lux) dum ex Deo procedit conditus ab eo primum ad cogitatum nomine Sophia: Dominus condidit me in initium viarum suarum; dehinc generatus ad effectum; cum pararet caelum aderam illi simul. Exinde eum parem sibi faciens, de quo procedendo Filius factus est primogenitus, ut ante omnia genitus et unigenitus, ut solus ex Deo genitus proprie de vulva cordis ipsius.

Non minus falsa, imo etiam absurdiora contra aeternitatem Filii et aequalitatem adstruit lib. Contra Hermogenem cap. 3. ubi Deum asserit fuisse quidem ab aeterno, ac semper Deum, non tamen semper fuisse Patrem:

Pater, inquit, Deus et Iudex, Deus est, non tamen idem Pater et Iudex semper, quia Deus semper, numquam Pater potuit esse ante Filium, nec Iudex ante delictum, fuit autem tempus cum et delictum et Filius non fuit, quod Iudicem et Patrem Dominum faceret.

Haec verba eundem continent errorem, quem postea Arius disseminavit, quod ex eius libro, quem Thaliam inscripsit, S. Athanasius demonstrat libro De Synodis:

Principium, inquiebat Arius, constituit Filium eorum, quae facta sunt, ille, qui principio caret, eumque protulit, ac sibi adoptavit in Filium proprium, nihil habet Dei secundum proprietatis hypostasim, non enim aequalis est, sed neque consubstantialis. Alienus est a Filio Pater secundum substantiam, quoniam principii est expers. Intellige Monadem initio fuisse nempe Patrem: Binarius vero, nempe Filius et Spiritus S. non erat antequam existeret, sane Filio non existente, Pater Deus est, denique Filius cum non esset, Paterna voluntate extitit, etc.

Notandum 2. Arium ex Libya, ea videlicet quae Aegypto vicina est, oriundum, quod Meletiani schismatis esset particeps, a Petro Alexandrino Episcopo communione primo interdictum, ut ex actis eiusdem Petri Martyris probat Baronius ad annum 301., sed postea Ecclesiae reconciliatum, ab eodem Petro Diaconum factum fuisse. Verum, cum denuo idem ad schisma rediisset, iterum communione privatus est. Quin et Petrus in Maximini persecutione comprehensus, cum in vinculis esset, a Christo didicit desperatum esse Arium, quocirca Achillam et Alexandrum, quos divinitus noverat sibi destinatos successores, monuit ne Arium in communionem usquam reciperent. Nihilominus, cum simulasset poenitentiam, Praesule Alexandro, Presbyter factus est, et cuidam Ecclesiae, sive Parochiae, cui nomen Bauculis erat, in urbe Alexandrina Curatus praefectus est. Cum autem Alexander ille in quodam conventu Clericorum de mysterio Trinitatis disputans subtilius exponeret, quemadmodum esset Unitas in Trinitate, Arius adversus illum contendere coepit et Sabellianum errorem illi impingere. Quo factum est, ut circa annum 317. ut notat Orosius lib. 7. C. 28. suam haeresim disseminare, ac propugnare coepit. Huic initio adhaeserunt septem Presbyteri, Diaconi duodecim, Episcopus unus, nempe secundus Pentapolitanus, necnon virgines septingentae, ut docet Epiphanius Haeresi 69., quos omnes ab Ecclesia eiecit Alexander. Inde scripsit Epist. encyclicas ad singulos Episcopos numero septuaginta, quibus acceptis, Episcopi pro suo quisque ingenio, ac moribus varie rescripserunt. Alii factum probantes, et ut in ea perseveraret hortantes; alii e contra fautores Arii se palam profiteri et ut eiectos in gratiam reciperet admonere coeperunt, imprimis Eusebius Nicomediensis, cui demum adhaesit Eusebius Caesariensis et Patrophilus Scythopoleos, qui Synodos cogentes, Arium in integrum restituerunt, ut narrat Sozomenus lib. 1. cap. 15.

Inde factum est, ut continuis altercationum, ac iurgiorum flabellis in oriente excitatum incendium maiora per dies incrementa caperet, ac iam Christiana ipsa Religio et sacrosancta fidei mysteria in contemptum, ac ludibrium apud Gentiles venerant, eademque per scenas, ac theatra publice traducebantur, ut refert Eusebius lib. 2. De Vita Constantini.

Quae dissidia, ut componeret Constantinus Imperator, primum Litteris ad Alexandrum et Arium datis per Osium Cordubae in Hispaniis Episcopum, hortatus est eos ad concordiam. Quibus cum nihil proficeret Osius Synodum, ut in mandatis habebat, coegit Alexandria adversus novos suborientes haereticos. Verum cum recuperandae pacis et concordiae nulla superesse videretur spes, Constantinus Litteris ad Episcopos ubique missis, Nicaeae in Bithynia primam Synodum Ecumenicam coegit anno Christi 325. ad quam convenerunt Episcopi 318. et in qua damnatus est Arius, eiusque error proscriptus et edita fidei professio, qua Filius Patri Consubstantialis asseritur.

Notandum 3. Damnatam in Synodo Nicaena, et ab Ario eiusque discipulis recantatam haeresim, paulatim sumptis viribus, non spatiis modo regionum, atque hominum numero longe, lateque diffusam; sed in varias etiam sectas, factionesque divisam esse, maxime vero in tres factiones, quarum prima fuit Anomoeorum, qui aperte Filium creaturam esse dicebant, nec ulla re Patri similem, nedum parem et aequalem; quae Arii ipsissima fuit haeresis: altera Semiarianorum, qui Filium quidem Patri consubstantialem esse minime asserebant, sed tantum in substantia similem: tertia denique inter ambas interiecta nonnullorum extitit, qui neque consubstantialem Filium, neque substantia similem, sed tantummodo similem esse statuebant, et eundem creaturam ex caeterarum ordine esse, vel negabant, vel aperte profiteri non audebant, ut referunt Epiphanius, Athanasius, Hilarius, etc. Seu, ut scribit Rufinus lib. 1. Historiae cap. 25. triplex hoc sectae Arianae divortium triplici diverso nomine notabatur: nam alii erant Eunomiani et Anomoei, qui nulla re prorsus similem facerent Filium; alii Ariani, qui similem esse dicerent largitate gratiae, non proprietate naturae; caeteri Macedoniani, qui per omnia similem asserebant; qui Macedoniani etiam dicti sunt Pneumatomachi, hoc est S. Spiritus impugnatores, eo quod illius divinitatem negarent, et illum esse puram creaturam assererent. Duo itaque maxime in hac Quaestione stabilienda sunt, nimirum probanda divinitas Filii et Spiritus S., et eorum cum Patre consubstantialitas propugnanda, idcirco sit

Conclusio prima. — Filius est revera Patri consubstantialis et verus Deus.

Haec est de fide determinata in variis Conciliis et expressa in omnibus fidei professionibus Catholicis, eamque in primis probant omnia testimonia Veteris et Novi Testamenti in praecedenti Quaestione exarata ad probandam personarum pluralitatem in Deo.

Probatur insuper manifestis Novi Testamenti oraculis, quorum primum est praeclara illa Petri confessio Matth. 16. Tu es Christus Filius Dei vivi; asserendo enim eum esse Filium Dei vivi, naturalem Filium Dei esse professus est.

Adde. quod etiam Filius ille divinus alibi dicitur Unigenitus, Ioannis 3. et Proprius, ad Rom. 8.: si autem solum esset Filius Dei adoptivus, ut reponebant Ariani, nec unigenitus, nec proprius diceretur; multi namque sunt Filii adoptivi: insuper si Petrus solum Filium Dei adoptivum Christum pronuntiaret, non esset cur eius confessio caeteris praeferretur et ob eam beatus a Christo praedicaretur, nam qui ipsum putabant esse Eliam, aut unum ex Prophetis, etiam Filium Dei adoptivum confitebantur; oportet ergo Petrus agnoverit eum revera Filium naturalem; sed si Christus sit Filius Dei naturalis, necessario debet esse in eadem natura, seu eiusdem naturae cum suo principio; in qualibet enim alia nonnisi adoptivus esse posset.

Confirmatur. ex eo, quod Christus ipsemet se Filium Dei verum et naturalem pluribus contestatus fuerit: unde Ioannis 19. ipsum accusabant, quod Filium Dei se fecisset, aut praedicasset, Nos, inquiebant, legem habemus et secundum legem nostram debet mori; quia Filium Dei se fecit. Unde Ioann. 5. Magis quaerebant eum Iudaei interficere, quia non solum solvebat Sabbatum, sed et Patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo: Christus autem nusquam se excusavit, quod dixisset se Deum, vel Filium Dei: imo illo ipso capite subdit: Amen dico vobis, non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem, quaecumque enim ille fecerit, haec et similiter facit. Quibus verbis non solum non respondet Iudaeis, quasi calumniatoribus, sed potius seipsum iterum asserit Filium Dei et eandem cum Patre habere operationem et potentiam.

Reponunt Ariani: Christum se excusavisse apud Iudaeos volentes eum lapidare, quod Filium Dei se dixisset, nam cum dixissent Iudaei Ioann. 10.: De bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia, et quia tu homo cum sis, facis te ipsum Deum, sese autem excusat testimonio illo Scripturae: Ego dixi, Dii estis, unde intulit: Si illos dixit Deos, ad quos sermo Dei factus est, nempe Prophetas et Patriarchas, cur potiori iure non dicitur Filius Dei, quem Pater sanctificarit et misit in mundum? Quo argumento Christus se nominat Filium Dei, eo modo quo iusti et Prophetae; adeoque solum Filium adoptivum se probavit.

Verum non ea fuit Christi ratiocinatio, ut optime notavit Hilarius 7. De Trinit. imo potius argumentabatur a minori ad maius hoc modo: si Iusti et Prophetae Filii Dei vocari possunt, quanto magis ille, quem Pater peculiari modo in unitate personae divinae, seu per humanitatem a Verbo assumptam sanctificavit? Addit Chrysostomus Christum respondisse haec quidem primum Iudaeis, ut verbo tenus eorum calumniam retunderet dicendo: frustra dicitis me blasphemasse nominando me Filium Dei, siquidem idem nomen tribuitur eis, ad quos sermo Dei factus est, quos tamen viros iustos et sanctos habetis: sed reiecta calumnia, postmodum ostendit ex operibus, se non solum adoptivum, sed etiam verum Deum his verbis: *Si non facio opera

Patris mei, nolite credere mihi, ut cognoscatis, quia ego in Patre et Pater in me est*.

Adde. quod Iudaei steterunt semper in eadem opinione, quod se aequalem Deo fecisset, nam subdit Evangelista: Quaerebant eum apprehendere, ob eandem certe causam, propter quam eum prius lapidare volebant; animum autem haud dubie deposuissent, si solum se filium adoptivum asserere iudicassent, cum haec appellatio cuilibet iusto a Scriptura tribuatur.

Confirmatur 2. Filius verus est idem quod Filius naturalis: sed Christus dicitur verus Filius Dei 1. Ioann. ultimo, Ut simus in vero Filio eius, hic est verus Deus: ergo est Filius naturalis. Deinde Moyses, utpote vir iustus et sanctus, fuit Filius Dei adoptivus; et tamen Paulus ad Hebraeos 8. illum servum appellat per comparationem ad Christum quem Filium nominat: Moyses, inquit, quidem fidelis, in tota domo eius tamquam famulus, Christus vero tamquam Filius in domo sua: ergo Christus non erat Filius Dei ratione adoptionis et iustificationis, sed ratione aeternae, ac naturalis generationis. Denique, Angeli propter eminentem suam sanctitatem Filii Dei interdum appellantur in veteri Testamento: sed Christus alia ratione dicitur Filius, ac Angelus, Cui enim, inquit Paulus ad Hebraeos 1. dicit aliquando Angelorum: Filius meus es tu, ego hodie genui te? Quod tamen ad Christum dictum est. Consequens est ergo, quod sit Filius verus et naturalis per propriam generationem natus.

Probatur 2. Ex illo Ioannis 10. Ego et Pater unum sumus; illud enim, Unum, in neutro genere sine alio substantivo nomine, idem significat, quod Unum ens; unius autem entis unica est essentia. Cum ergo Pater et Filius non sint unum accidente, quia Deus accidentis sicut et mutationis est incapax; nec sint unum relatione, imo relationibus personaliter et realiter distinguantur; merito infert S. Augustinus libro De Trinitate capite 2. eos esse unum substantia.

Reponunt Ariani tam veteres, quam novi, nempe Transylvani, Patrem equidem et Filium unum esse non essentia, sive substantia, sed animorum consensu et unanimi voluntatum concordia. Confirmantque ex Ioann. 17. ubi Christus orat ut fideles omnes Unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te; ut et ipsi in nobis unum sint: et rursus: Ego claritatem quam dedisti mihi dedi eis, ut sint unum, sicut et nos unum sumus: sed fideles inter se et cum Christo Domino non sunt unum substantia et essentia, sed consensu fidei et concordia charitatis: ergo ex praedicto oraculo Pater et Filius non probantur esse unum essentia, sed voluntatum concordia.

Contra reponunt S. Patres quotquot de divina Trinitate scripserunt; primo quod in sacris litteris quoties plura sic dicuntur unum, ut non addatur quale sint unum, significatur eadem natura, atque essentia, quia, ut notat S. August. citatus cap. 3. unum et ens convertuntur. Unum ens autem idem est quod unica essentia, quae est abstractum entis, cuius significationis fundamentum usurpat ex 1. ad Corinth. 6. Qui adhaeret meretrici unum corpus efficitur; non dixit unum absolute, sed unum corpus: et rursus: Qui autem adhaeret Domino unus spiritus est, non dicit unum simpliciter, sed unus Spiritus: nec aliquis reperietur locus, in quo plura dicantur esse simpliciter unum, non explicando, quale sint unum, nisi sunt unum substantia et essentia. Nec refert quod ibidem de fidelibus dicatur, ut sint unum, non addendo quale unum, sufficienter enim intelligitur, quod illa unitas et identitas sit solum per consensum et mutuam concordiam, tum invicem, tum cum Deo, cum dicitur: Ut omnes sint unum et ut ipsi in nobis unum sint: aperte enim constat, quod fideles non possint invicem esse unum unitate essentiae, nec cum Deo; unde haec unitas non potest intelligi de unitate essentiae, sicut intelligenda venit unitas Christi cum Patre.

Adde. quod illo ipso contextu volebat Christus probare, quod eandem cum Patre haberet potentiam, nec idcirco posset quis oves de manu sua rapere, quia ipse et Pater unum sunt, et nemo potest de manu Patris rapere: unde necessario sequitur, quod unius et eiusdem sint naturae, atque voluntatis. Ita ratiocinantur S. Chrysostomus Ioann. 60., Hilarius lib. 7. De Trin., Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto, cap. 18., Augustinus Tract. 18. in Ioannem. Confirmantque ex eo, quod si Christus Dominus intellexisset non unum secundum potentiam, sed tantum unum secundum concordiam, inde probare non potuisset neminem posse oves de manu sua rapere, si unitas essentiae non constituit.

Probatur 3. Ex illo prima Ioannis 5.: Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt: et tres sunt, qui testimonium dant in terra, spiritus, aqua et Sanguis, et hi tres unum sunt. Quibus verbis significat S. Ioannes in coelo tres esse testes, non quidem Angelos, plures enim sunt, quam tres, sed divinos testes, nempe Personas Trinitatis, quae unum sunt, scilicet una Divinitas, essentia et substantia, ut interpretantur omnes sancti Patres.

Reponunt Ariani: Primo verba illa Tres sunt, qui testimonium dant in coelo, a solo S. Hieronymo legi.

Sed apertum mendacium est, nam ita quoque legerunt Higinius Papa Epist. 1., et Cyprianus lib. De Unitate Ecclesiae, etc.

Reponunt 2. Quod eodem modo Pater, Filius et Spiritus sanctus dicantur unum a S. Ioanne, sicut Spiritus, Aqua et Sanguis: atqui haec tria non sunt unum essentia, sed solum testimonio, quia idem testificantur, nempe Christum Dominum non naturali et humana, sed divina virtute tormenta sustinuisse, Spiritus quidem, quia fortiter exclamans post tot cruciatus expiravit, Aqua pariter et Sanguis, quae ex eius latere ipso mortuum fluxerunt; quare Centurio haec videns et audiens merito exclamavit Marci 15.: Vere hic homo Filius Dei erat. Ergo etiam Pater, Filius et Spiritus sanctus sunt tantum unum unitate testimonii, non vero unum unitate substantiae et essentiae.

Respondeo 1. Quod illud et hi tres unum sunt, cum sermo est de Spiritu, Aqua et Sanguine, in aliquibus exemplaribus non legi. Secundo, quod in Graeco idiomate non legatur simpliciter et hi tres unum sunt, sed, et hi tres in unum sunt, scilicet in unum testimonium; de tribus autem coelestibus testibus simpliciter legitur, hi tres unum sunt, quo significaret eos unum esse unitate essentiae et substantiae.

Probatur 4. Illis omnibus Scripturae textibus, quibus Filii divinitas diserte exprimitur, sic Ioannis 1.: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, unde S. Ambrosius lib. 1. De Fide Trinitatis; His quatuor aut quinque verbis omnes haereses exclusit Piscator noster; quod enim erat in principio non includitur tempore, non in principio praevenitur: ergo Arius conticescat, qui Filium Patri coaeternum negat. Quod autem erat apud Deum non commixtione confunditur; sed manentis Dei apud Patrem solide perfectione distinguitur, ut Sabellius et Photinus obmutescant, qui nullam in personis divinis distinctionem agnoscebant. Si vero Deus erat Verbum sempiterna divinitatis, in Patre et Filio inseparabilis unitas et consubstantialitas est, ut erubescunt Eudoxius et Eunomius: ecce quomodo intra unum recte omnes conclusit, ut faceret inhabiles fraudi, quamvis essent inutiles captioni.

Confirmatur. ex illo Isaiae 45. Te adorabunt, teque deprecabuntur; tantum in te est Deus et non est Deus absque te; vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator: quibus aperte Christi divinitas significatur. Secundo ex illo Baruch. 3. Hic est Deus noster; et non aestimabitur alius ad eum; subdit autem: Post haec in terris visus est, etc. est super omnia Deus benedictus in saecula. Plures alios Scriptura contextus Filii divinitatem insinuantes sparsim proferemus in huius Operis decursu.

Quoniam autem Ariani impudenter iactitarunt neminem ex Patribus ante ortam de Filii divinitate et consubstantialitate controversiam, illius meminisse, operae pretium est nonnullos Ecclesia nascentis Patres proferre, qui trium divinarum Personarum divinitatem et consubstantialitatem professi fuerint: hi sunt autem in primis Clemens Romanus lib. 8. Constit. Apostol., Ignatius in Epistola ad Antiochenos, ad Philadelphos, ad Philippenses, Dionysius Areopagita lib. De mystica Theologia cap. 2. et lib. De divinis Nominibus cap. 1., Iustinus lib. De Fide et in Apologia ad Antonium et in Dialogo cum Tryphone., Irenaeus lib. 3. c. 8. 9. 16. 19. 20. et lib. 1. cap. 11., Clemens Alexandrinus lib. 1. Paedag. cap. 6. et lib. ult. cap. ult., Tertullianus lib. Contra Praxeum, Cyprianus lib. 2. ad Quirinum cap. 6., et alii priorum saeculorum Scriptores Orthodoxi ante Concilium Nicaenum: post quos tam multi Doctores pro hac veritate scripserunt, ut longum et inutile foret eos recensere.

Obiciunt Ariani primo varios Scripturae sacrae contextus, quibus Filius divinus dicitur creatus et creatura: sic Proverbiorum 8. graece legimus De Sapientia, Dominus creavit me in initio viarum suarum in opera sua; similiter ad Colossenses cap. 1. Christus dicitur Imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae, id est primaria et praecellentissima omnium creaturarum, ut interpretantur Ariani; ergo revera non est Deus, neque aeterno Patri consubstantialis.

Nego consequentiam. et ad primum contextum Respondeo 1. quod versio Graeca hoc in loco non videatur concordare textui Hebraico, qui loco Creatit habet Possedit me, ut exprimit Vulgata nostra: Inter possessionem autem (inquit Hieronymus Epist. 139. in qua eundem locum pertractat) et creationem multa diversitas est; possessio enim significat, quod semper Filius in Patre et Pater in Filio fuerit: creatio autem eius, qui prius non erat, conditionis exordium: hinc Basilius Seleuciensis Orat. 1. De Adamo in Paradisum translato ait: Factus est homo possessor eorum, quorum iam fuerat creator.

Respondeo secundo. quod cum in Christo duae sint naturae, humana scilicet et divina, quadam

Quaedam ipsi tribuuntur secundum unam naturam, quae non competunt alteri; itaque secundum naturam divinam revera est increata Sapientia, secundum humanam autem dici potest Sapientia creata, ut interpretantur sancti Patres plurimi, maxime Athanasius Orat. 3. ubi hunc locum tractans, Dominus creavit me, ait: Non sic existimare debemus totum Verbum natura suapte creaturam esse; sed creaturam induisse corpus, ac propter nos illum a Deo creatum fuisse.

Vel, ut inquit Ambros. lib. 3. De Fide cap. 5. Ariani, velut Iudaici caupones, miscent aquam cum vino, quia divinam generationem, humanamque confundunt, ad divinitatem referentes, quod de carne sit dictum. Quapropter S. August. lib. 1. De Trinitate, cap. 11. hanc regulam commendat intelligendarum Scripturarum De Filio Dei, ut distinguamus quid in eis sonet secundum formam Dei, in qua aequalis est Patri, et quid secundum formam servi, quam accepit a Patre.

Similiter respondeo ad 2. contextum, quod Christus ut Sapientia incarnata dicitur primogenitus, quia prius fuit a Deo destinatus, omnia enim propter Christum; et eius incarnatio tacta motivum Deo fuit hominis et mundi fabricandi.

Obiciunt 2. Illos Scripturae textus, quibus Filius dicitur Patri inferior et subditus, sic Ioannis 14. Pater maior me est. Et Matth. ultimo, Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra: et ad Philippenses 1. Factus obediens usque ad mortem: ergo revera non erat Patri aequalis secundum divinitatem, auctoritatem et potentiam.

Respondeo 1. Hic omnia quidem esse vera secundum humanitatem assumptam, non vero secundum divinitatem, seu, ut loquitur S. Athanasius in Symbolo, Aequalis Patri secundum Divinitatem, etc. Humanitatem enim induendo etiam servitutem induit: unde cum dixisset Apostolus, Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, subdit: Semetipsum exinanivit formam servi accipiens, etc. Et hoc modo verificari potest, quod Patri subditus fuerit et quod ipsi donata fuerit auctoritas in coelo et in terra, quam iure humanae nativitatis sibi non vendicabat.

Respondeo 2. quod Filius etiam ab aliquibus Patribus dicatur minor Patre secundum divinitatem, quatenus nempe principium habet a Patre, qui idcirco dicitur maior, quia caret principio: sic sanctus Hilarius etsi praefatum locum de humana natura assumpta exponat 9. lib. De Trinit. tamen etiam de divinitate interpretatur dicens: Maior itaque Pater Filio est et plane maior, cui tantum donat esse, quatenus ipse est: vel ut brevius habet Sabadius lib. Contra Arianos, Pater, inquit, maior me est, merito maior, quia solus hic auctor sine auctore est. Sed omnium clarius rem exponit sanctus Augustinus lib. De Fide et Symbolo, dicens Christum haec dixisse, partim propter administrationem suscepti hominis; partim propterea, quod Filius Patri debet, quod est, hoc etiam utique debens Patri, quod eidem Patri aequalis, aut par est: Pater autem nulli debet quidquid est.

Obicies 3. Vera divinitas non patitur defectum scientiae: sed in Filio talis scientiae defectus et ignorantia reperitur; ut constat ex illo Marci 15. ubi Christus loquens de die iudicii: De die autem illo, vel hora nemo scit, nec Angeli in coelo, neque Filius, nisi Pater.

Respondeo 1. Sanctum Ambrosium lib. 5. De Fide cap. T. credidisse falsatos Codices Evangelii ab Arianis, quoniam a veteribus abest ilillud, Neque Filius; Hieronymus quoque in Commentario ad cap. 21. Matthaei ait, in quibusdam Latinis Codicibus additum est, Neque Filius; cum in Graecis et maxime Adamantii et Pierrii exemplaribus non habeatur.

Secundo dico hanc restrictionem scientiae penes Filium esse intelligendam de eo secundum humanitatem specificative, non reduplicative, id est, non negando, quod humanitas Christi praedictum diem cognoverit, sed quod non cognoverit scientia humana; illum enim non scivit, nisi per scientiam divinitus infusam, seu per revelationem: unde Athanasius Orat. 3. ubi fuse hoc oraculum expendit, ait:

Manifestum est et finis universitatis horum, ut Verbum est, eum cognoscere; ut autem homo est, ignorare, est enim proprium hominis ignorare, et ista praesertim: verum id Salvatoris nostri benignitati peculiare est: nam postquam homo factus est, non eum puduit propter carnem ignorantem dicere, non novi, ut ostenderet se, ut Deum scientem, nescire carnaliter.

Ita pariter plerique sancti Patres, maxime Hilarius, Augustinus, etc.

Obiciunt 1. Varias sanctorum Patrum sententias; imprimis S. Ignatii Epistola ad Magnesianos, ubi de Christo ait: Unum et solum verum Deum Patrem suum annuntiaverit: ergo, inquiunt, solus Pater est verus Deus, non ita Filius. Secundo Epistola ad Tharsenses, ubi de Christo pariter ait: Non est ipse ille, qui est super omnia Deus, sed Filius ipsius. Tertio eiusdem Epistola ad Philippenses, ubi probat Patrem esse unum Deum illo Deuteronomii 6. Dominus Deus tuus Deus unus est, et circa medium introducit Christum loquentem cum Satana tempore tentationis in haec verba: Scio eum, scilicet Deum, novi unum solum, cui non denego servire, a quo tu Apostata factus es, non sum Antitheus, hoc est contrarius Deo, confiteor eius eminentiam. Ex quibus colligunt Ariani solum Patrem esse Deum, cui servitus debeatur.

Respondeo. his et aliis similibus Ignatii verbis ab eo non excludi alias personas a consortio Divinitatis cum Patre; imo ipse aperte Filii Divinitatem affirmat in Epistola citata ad Tharsenses; subdit enim de Christo: Quomodo ergo huiusmodi homo est purus ex Maria demum habens initium, ut esset, non potius Deus Verbum et Filius unigenitus, de quo dictum est: in principio erat Verbum? Unde etiam in prioribus verbis consulto non dixit Ignatius: quia non est Deus super omnia, sed quia non est ille, qui est super omnia Deus; ita ut pronomen ille, designaverit personam Filii distinctam a Patre, qui ideo praecipue dicitur super omnia, quia nimirum est fons totius Divinitatis. Caeteras Arianorum cavillationes et obiectiones solvemus in huius Tractatus decursu.

Conclusio secunda. — Spiritus Sanctus est verus Deus, ac proinde Patri et Filio consubstantialis.

Haec infertur ex praecedenti, et specialiter probatur illis Scripturae textibus, primo quibus praecipitur conferendum baptisma, In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti: Matth. ultimo, et ad Titum 3. Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti: ex quibus colligit S. Gregorius Nazianzenus: Si non est Deus adorandus Spiritus sanctus, quomodo me Deum per baptismum efficit? Quasi diceret; si per baptismum sanctificor et per Spiritus sancti invocationem participatione divinae sanctitatis efficior Deus: ergo ille est Deus adorandus, quia nemo remittere potest peccata, nec sanctificare, nisi solus Deus.

Secundo, Actorum 5. ita Petrus alloquitur Ananiam, Cur tentarit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui sancto? mox cui mentitus fuit declarat: Non es mentitus hominibus, sed Deo, ubi Epiphanius Haeresi 74. Deus ergo de Deo est, et Deus Spiritus sanctus, inquit, cui mentiti sunt, qui de agri pretio interverterant.

Probatur 2. Habere templum et esse creaturae rationalis beatitudinem, ac finem ultimum, soli vero Deo convenit: sed haec in Scriptura tribuuntur Spiritui sancto; de primo enim dicitur 1. ad Corinth. 6. An nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti? De altero vero primae Petri 1. Spiritu sancto misso de coelo, in quem desiderant Angeli prospicere. Ille autem in quem desiderant Angeli prospicere est eorum Beatitudo, ac finis ultimus: ergo, etc.

Tertio. Ille vere Deus est, cui conveniunt Divinitatis operationes et proprietates: sed illae omnes conveniunt Spiritui sancto: primo namque Divinitatis proprietas est esse ubique; at Sapientiae primo: Spiritus Domini replevit orbem terrarum. Secundo creatio est opus solius Dei: sed Spiritui sancto tribuitur Psalm. 13. Emitte Spiritum tuum et creabuntur: Iudith. 16. Misisti Spiritum et creata sunt, etc. Tertio resuscitare et vivificare mortuos est operatio propria Dei, ut constat ex illo Ioannis 5. Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic Filius, quos vult, vivificat: sed haec virtus convenit Spiritui sancto, nam ut loquitur S. Paulus ad Rom. 8. Qui suscitavit Iesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora vestra, propter inhabitantem Spiritum eius in vobis. Denique solius Dei est res futuras per Prophetas praedicere et annuntiare: sed ex 2. Petri 1. cap. Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines: ergo Spiritus sanctus est verus Deus, quippe cum habeat operationes Deo proprias; non per ministerium solum, ut olim dicebant Macedoniani, sed per auctoritatem; nam inquit Paulus 1. ad Corinth. 10. Haec omnia operatur unus, atque idem spiritus, dividens singulis, prout vult. Unde inferendum est cum S. Fulgentio lib. 3. Ad Trasimundum cap. 25.:

Dicatur igitur, inquit, si coelorum virtutem potuit firmare, qui non est Deus: si potest in baptismatis regeneratione sanctificare, qui non est Deus: si potest Charitatem tribuere, qui non est Deus: si potest in credentibus habitare, qui non est Deus: si potest gratiam dare, qui non est Deus: si potest templum membra Christi habere, qui non est Deus; et digne Spiritus sanctus negabitur Deus... Si autem haec creaturae possibilia numquam fuerunt, et inveniuntur in Spiritu sancto, quo tamen soli competunt Deo, non debemus naturaliter diversum a Patre, Filioque dicere, quem in operum potentia diversum non possumus invenire, ac sic ex unitate operis unitas est agnoscenda virtutis.

Obiciunt Macedoniani: Primo illud Ioannis, Omnia per ipsum facta sunt, nempe per Verbum: ergo etiam Spiritus sanctus per ipsum factus est. Secundo, illud ad Rom. 8. Spiritus postulat pro nobis: at si esset Deus, non postularet, sed daret: ergo non est verus Deus. Tertio, Ioann. 16. Quaecumque audierit loquetur et annuntiabit vobis: at qui audire debet et instrui, ut aliis loquatur, non est Deus: ergo, etc.

Respondeo ad 1. cum Nazianzeno Orat. 5. de Theologia, non omnia facta esse per Verbum, sed quaecumque sunt facta; Spiritum autem sanctum esse extra ordinem earum rerum, quae facta sunt, nam alioquin et Pater etiam factus esset per Verbum.

Ad secundum dico cum S. Augustino Epistola 121. Paulum asserere, quod Spiritus sanctus postulat pro nobis, quia nempe facit nos postulare adiuvando suis gratiis et auxiliis infirmitatem nostram, ut postulemus: unde Paulus ad Galatas 4. Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem, Abba Pater.

Ad tertium dico cum S. Basilio lib. 1. Contra Eunomium, Spiritum sanctum audire a Patre et Filio ea quae loquitur et annuntiat, non per instructionem et disciplinam emendicatam a sapientiore et doctiore, sed per communicationem ipsius essentiae et scientiae divinae, quam a Patre et Filio per aeternam processionem accepit.

M PERSONARUM CONSUBSTANTIALITATIS VOCABULO A SANCTIS PATRIBUS RECTE EXPLICATA FUERIT.**

Vox ὁμοούσιος, seu Consubstantialis usurpata fuit a sanctis Patribus, maxime vero in Nicaena Synodo, ad exprimendam trium personarum unitatem essentiae et substantiae; haec enim vox tam Sabellium condemnat, quam Arium; Sabellium quidem, quia cum idem sibi ipsi non sit consubstantialis, si Pater, Filius et Spiritus sanctus essent una persona, non essent consubstantiales; Arium vero quia si Pater, Filius et Spiritus sanctus essent distinctae personae, non essent ὁμοούσιοι, sive consubstantiales, sed ad summum iuxta Arium essent ὁμοιούσιοι, sive similis substantiae; et iuxta Sabellium ὁμοούσιοι, seu unius substantiae; unde Epiphanius Haeresi 69. Ut serpens, inquit, bituminis odorem refugit, ut cervae halitum, aut hyacinthi lapillis, aut styracis suffitum; sic Arius et Sabellius illam veritatem constantem consubstantialis professionem exosum habent. Quocirca Marianus Victor in opusculo de voce ὁμοούσιος affirmat illam divinitus inventam fuisse: et S. Athanasius lib. De Synodo divinitus appellat eam Columnam, vel Cippum, in quo illorum nempe Arianorum impietas proscribitur, ac velut tropaeum de ea superata, prostrataque statuitur. Concinit et Liberius Papa Epist. 11. ad Orientales, circa medium de fide Nicaena, ubi sic loquitur: Quae nomine consubstantialis comprehensa, tamquam propugnaculum firmum et inexpugnabile omnes impetus et machinas Dei retundit et reprimit. Non solum autem Catholici eam vocem usurparunt, sed etiam Haeretici Nicaena Synodo antiquiores. Refert enim S. Athanasius in libro De Synodis Ariminensi et Seleuciensi, Paulum Samosatenum, qui Christum asserebat non esse a Deo ab aeterno genitum, sed tantum in tempore ex Maria ortum habuisse, eo usum fuisse argumento, quod nisi ita esset, consequens foret illum esse Patri consubstantialem; adeoque tres esse substantias, unam primariam et duas ex illa derivatas. Interpretabatur nempe consubstantialitatem, eo modo, quo in creaturis et corporeis rebus, in quibus videlicet ab una substantia diversa et separata, altera propagatur. Unde affirmat idem S. Athanasius in fine eiusdem libri, Episcopos, qui numero septuaginta, vel ut scribit S. Hilarius octoginta convenerunt Antiochiae, adversus Paulum

Samosatenum decrevisse Filium non esse ὁμοούσιον, id est consubstantialem Patri, eo videlicet sensu, quo Paulus Samosatenus intellexerat: unde S. Hilarius lib. De Synodis versus finem,

Male ὁμοούσιον, inquit, Samosatenus confessus est; sed numquid melius Ariani negaverunt? Octoginta Episcopi olim respuerunt; sed trecenti decem et octo nuper receperunt. Illi contra haereticum improbarunt, sic et probando et improbando unum utrique statuerunt. Quid bene constituta conferimus?

Huius autem sanciendi et usurpandi vocabuli a Patribus Nicaenis hanc causam fuisse prodit S. Athanasius lib. De Decretis Synodi Nicaenae, quod cum Episcopi Catholici in Synodo Nicaena inter se deliberarent quanam verborum formula veram fidei professionem conciperent, ut Arianam perfidiam extinguerent: primum eis venit in mentem dicere, Filium esse Deum de Deo unigenitum; sed cum Eusebius Nicomediensis, qui Arianorum partes tuebatur et fovebat, gregales suos admonuisset non esse, quod huic determinationi assentiri vererentur, propterea quod res omnes creatae similiter essent ex Deo: id animadvertentes Patres addiderunt, Ex substantia Patris esse Filium: cum autem haec additio etiam Arianis placeret, subiunxerunt Filium esse potentiam et imaginem Patris, eique per omnia similem et immutabilem: videntes autem, quod Ariani, ne huic quidem subscribere detrectarent, tunc ad labefactandam et contundendam eorum haeresim usurparunt nomen ὁμοούσιον, affirmando Filium esse consubstantialem Patri, ut non solum ei similis, sed etiam eiusdem omnino cum illo naturae, ac substantiae crederetur.

Huius vero vocabuli usurpandi ansam praebuit ipsemet Eusebius Nicomediensis, ut affirmat S. Ambrosius lib. 3. De Fide cap. 7. siquidem delata fuit ad Patres una ex eius Epistolis, quam ad suos gregales dirigebat, in qua cavebat, ne Filium verum faterentur, quoniam hoc erat Patri consubstantialem confiteri, quod iudicabat suae sententiae summe contrarium: Nam, inquit S. Ambrosius, cur ὁμοούσιον Patri nolint Filium dicere, nisi quia nolunt verum Dei Filium confiteri? Sicut auctor ipsorum Eusebius Nicomediensis Epistola sua prodidit dicens, si verum, inquit, Dei Filium et increatum dicimus, ὁμοούσιον cum Patre incipimus confiteri. Haec cum lecta esset Epistola in Concilio Niceno, hoc Verbum in Tractatu fidei posuerunt Patres, quod id viderunt adversariis esse formidini, ut tamquam evaginato ab ipsis gladio ipsorum nefandae caput Haeresis amputarent. Unde merito notat S. Nazianz. Orat. 49. Arianos omnia alia admisisse vocabula quibus Divinitatem Filii profiteri simularent praeter ὁμοούσιον: Potuissent, inquit, ὁμοούσιον sicuti et caetera verbotenus nominare, si habuissent quomodo illud ad aliam intelligentiam suo sensu perverterent. Sed cum viderent se in hoc verbo concludi, nullam omnino mentionem huius rei fieri voluerunt: ne aut profitendo crederent, aut credentes professi viderentur, subtili invento excusantes, quod aut scriptum non esset, aut Deum in substantia dici non oporteret; ne corporeus crederetur, etc. Vel, ut addit S. Athanasius lib. De Synodo Ariminensi, Vocis, inquit, istius exquisita ratio, cum omnium ipsorum simulationem, siquidem illum dicant ex Deo esse, redarguit, tum eorum argutias, quibus simplices circumveniunt, exclusit. Sane, quum omnia sophisticis calumniis adulterare et immutare possint ad arbitrium, solam hanc dictionem, ut quae ipsarum convincit haeresim reformidant; quam quidem Patres pro munimento et arce contra omnia illorum impia commenta scriptam obiecerunt.

Itaque machinas omnes et impetus ad illam abolendam distinctionem adhibuerunt Ariani; etenim Obiciebant primo hanc vocem esse novum commentum antiquis Patribus et Apostolis ignotum, nec inventum in Scriptura; adeoque respuendum, quoniam monet Sapiens Proverbiorum 22. Ne transgrediaris terminos antiquos; et Apostolus 1. ad Timoth. 6. Depositum custodi, devitans profanas vocum novitates: ergo, etc.

Ad quae respondebant sancti Patres 1. hoc argumentum esse retorquendum adversus Arianos:

Nam si penitus excludenda putant vocabula omnia non scripta, ait S. Athanasius lib. De Synodis, cur Arius tantum acervum dictionum, quae nusquam in Scripturis occurrunt, accumulavit, quales sunt, ex non extantibus, et non erat Filius antequam gigneretur, et erat quando non erat, et mutabilis est et ineffabilis est, atque invisibilis Pater suo Filio, et Filius ne suam quidem noverit substantiam, et caetera, quae in ridiculo, impioque commentario suo Arius evomuit, ex opinione sua, non illi contradixerunt?

Vel ut eleganter scripsit Hilarius lib. Contra Constantium Augustum, qui et Arianus erat:

Non novitates vocum, sed profanas devitari iubet Apostolus, tu cur pias excludis, cum praesertim ab eo dictum sit: omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est? Innascibilem scriptum nusquam legis? numquid et hoc negandum erit, quia novum est? Decernis similem Patri Filium: Evangelia non praedicant. Quid est, quod non refugis hanc vocem? In uno novitas eligitur, in alio submovetur. Ubi impietatis occasio patet, novitas admittitur. Ubi autem religionis maxima et sola cautela est, excluditur.

Respondebant 2. Revera nomen ὁμοούσιον et consubstantiale non esse novum; siquidem usurpatum fuerat a Patribus Antiquis, nempe Tertulliano lib. 4. Contra Marcionem; Prochoro in Vita S. Ioannis: S. Martialis Epist. 1. ad Burdigalenses cap. 10., etc. Quod ipsemet Ariani agnoscebant, nam refert S. Athanasius Epistola ad Africanos Episcopos, quod Eusebius Episcopus Caesariensis, cum prius suffragaretur Arianae Sectae, postea tamen Nicaeni Concilii decretis subscripsit, et apud suos idipsum propriis litteris affirmavit; cuius haec sunt verba: Novimus quosdam ex priscis eruditos et praeclaros Antistites, aliosque Scriptores cum de Patris et Filii Deitate loquerentur, voce consubstantialis usos esse; exemplar autem huius Epistolae est apud Theodoretum lib. 1. Historiae Ecclesiasticae cap. 12. Adde, quod hoc nomen Scripturis etiam sacris inseratur, utpote cum Scripturae sacrae diserte affirment, Patrem et Filium esse unum; et Filium ex utero Patris genitum et aequalem, etc. Unde S. Aug. lib. 3. Contra Maximinum capite 14. Quid est ὁμοούσιον, nisi ego et Pater unum sumus?

Respondebant 3. Quod novis morbis suborientibus, nova essent adhibenda remedia, et adversus nova dogmata etiam novas fidei formulas conscribendas, nam, ut recte reposuit sanctus Athanasius in disputatione Laodiceae habita coram Probo: Ecclesiasticae semper moris est disciplinae, si quando haereticorum nova doctrina exurgit, contra insolentes quaestionum novitates, rebus immutabiliter permanentibus, nominum vocabula mutare, et significantius verum naturas exprimere, quae tamen existentiam causarum virtutibus congruam, et quae magis easdem antiquitatis fuisse demonstrent.

Obiciebant 2. Quod Constantinus piissimus Imperator reprehenderit vocabulum ὁμοούσιον, ut novum et inutile, in Epistola quam per Osium Cordubensem scripsit ad Alexandrum et Arium, in qua ait: Valde exilis et neutiquam tanta contentione digna res est: et post pauca: De inani quadam quaestionis particula sciscitaberis: et paulo inferius: De rebus huiusmodi, nec omnino rogetis, nec ad rogatum respondeatis: tales enim quaestiones, quales nulla lex, Canonve Ecclesiasticus necessario praescribit, sed inanis dissoluti otii certatio proponit.

Respondebant sancti Patres quod nimius zelus componendi turbas in Ecclesiis excitatas, pium Imperatorem impulerit, ut facile crederet deceptoribus affirmantibus de sola voce dissidium esse Arianorum a Catholicis, sed ut scriptum legimus lib. 2. Concilii Nicaeni paulo ante subscriptiones in fragmento, Concilii Nicaeni definitione certior factus, Laudabat Deum, cum divina haec audisset dogmata, et gaudens de nostrorum Episcoporum concordia, exultabat spiritu: studebat enim neminem, neque magnum, neque parvum ab hac confessione dissentire; unde Epistolas scripsit orthodoxas adversus Arium, quae referuntur libro 4. Concilii Nicaeni.

Obiciunt denique quod vox ὁμοούσιον et consubstantialis proscripta fuerit ac damnata a Conciliis Ariminensi et Sirmiensi.

Verum respondeo quod quamquam Ariminensis, utpote faventis haeresi Arianae, auctoritatem plurimi respuant, tamen in Ariminensi, quatenus Synodi rationem habuit, non solum nihil decretum fuit contra nomen, aut rem consubstantialis, sed potius veritas Catholica de hac re iterum definita fuit, et Valens et Ursatius Arianorum Fautores cum suis quinquaginta, aut octoginta asseclis, qui Synodo intererant, a trecentis et pluribus Patribus fuerunt condemnati, atque ita Synodus fuit dissoluta: at cum eius definitio missa fuisset ad Constantium Imperatorem Arianis addictum, hic coegit aliquos ex illis Patribus et compulit confessioni ab Arianis fabricatae subscribere; quocirca Ariminensis Synodus ab aliquibus damnatur: quamquam solum damnari debeat illa subscriptio facta post Synodum a Patribus morantibus Arimini et expectantibus responsum Imperatoris. Quantum ad Sirmiense Concilium, constat nihil omnino in eo libere et recte factum fuisse; sed tantum coacte et per vim; utpote praesente et urgente Constantio Imperatore Ariano; nec refert, quod Liberius et Osius ei subscripserint, hoc enim fecerunt taedio exilii, ut fusius demonstrabimus in Tractatu de Conciliis.

Ingentem revera difficultatis Oceanum enavigandum hoc in Articulo suscipimus. Quis enim capiat, qualiter in Deo Processiones sint, et nullus motus: fluxu quodam aeterno et omnino immutabiles; semper antiqua, semper nova; semper compleantur, semper incipiant: producant terminum, non vero causent effectum. Quis aperiet qualiter Filius et Spiritus sanctus a principio procedant, nec ipsi sint posteriores? Non sint ex subiecto, nec tamen sint ex nihilo: ab alio sint, et non dependeant: in alio, et non recipiantur: ad aliud, et in se subsistant? Quomodo tandem sine corruptione sit foecunditas; sine divisione pluralitas; sine inferioritate unius ab alio emanatio? Unde merito sanctus Ambrosius libro 1. De Fide; Si Paulus ea, quae audivit raptus in tertium coelum, ineffabilia dicit; quomodo nos exprimere possumus paternae generationis arcanum, quam nec sentire potuimus, nec audire? Quocirca huius mysterii curiosum indagatorem merito ita carpit Nazianzenus Oratione 5. De Theologia: Quae ergo est haec processio, inquies? Dic tu, quo Patris ingenitura sit, et ego tibi generationem et Spiritus processionem explicare aggrediar, ut ambo mentis vesania praecipites agamur in Dei mysteria oculos iniicientes. Nihilominus quoniam doctrinae Theologicae ratio postulat, ut qui de pluralitate divinarum personarum hactenus disseruimus, etiam et modum, quo illae multiplicantur per productionem et processionem aperire debeamus: idcirco quatuor sequentes Quaestiones proponimus ventilandas 1. An sit admittenda vera et realis in Deo processio unius personae ab alia. 2. Quotuplex sit. 3. Quid et qualis, 1. Qualiter invicem discrepent processiones Verbi et Spiritus sancti.