Isagoge Philosophica

Multa quidem dicuntur apud Philosophos universalia cum adiectione aliqua; ut universales causae, signa universalia, universalia pronunciata, et quae aliis modis sic unitatem habent, ut tamen ad plura pertineant. Verum universale simpliciter, et absolute, ac minime singulare, id solum esse definitur, quod cum sit unum quid, aptum est natura sua ut sit in pluribus; veluti animal in singulis animalibus, et homo in singulis hominibus. Describitur etiam ex proprietate quadam, unum quippiam natura aptum ut de pluribus praedicetur, seu vere dicatur. Nam quia res est, aut non est, oratio vera, aut falsa dicitur. Sic animal praedicatur de Alexandro, et Bucephalo, quia in illis esse cernitur; et homo similiter de Socrate, Platone et Alcibiade, quod in eis suum esse habeat.

Non est autem necesse ut id quod universale est, sit unum quippiam re ipsa in iis de quibus praedicatur, ut cum via dicitur de ea, quae hinc et illinc proficiscentibus aclivis simul re ipsa, et declivis est; sed nomine et ratione sive conceptu. Quam multa enim re ipsa sunt ea plura, in quibus universale existit, tam multa et illud re ipsa sit necesse est; quo pacto dicimus, animal in Alexandro, et Bucephalo esse duas res quasdam, et hominem in Socrate, Platone, et Alcibiade tres; cum tamen non solum nomen, sed etiam ratio animalis in Alexandro et Bucephalo una, et eadem sit; eodemque modo nomen, et ratio hominis in Socrate, Platone, et Alcibiade.

Nec vero dictum est à Philosophis, quicquid est universale, esse actu in pluribus, sed aptum, ut sit in pluribus; quia etsi actu in uno singulari sit tantum, aut etiam in nullo; si tamen aptitudinem habeat ut sit in pluribus, sive simul, ut Orator, aut Propheta; sive successive, ut Monarcha, aut Summus Pontifex; universale utique censeri debet.

Dicitur porro universale aptum, non per potentiam externam, sed natura sua; quia si quid in rerum natura esset, quod per alienam potentiam in pluribus existere non posset, cui tamen spectata rei natura nihil repugnaret in pluribus reperiri; satis hac ex parte ipsa eius natura et conditio foret, ut universale diceretur. Quanquam duo haec, quae nonnulli Ethnici Philosophi, et alii quidam ex nostris in Mundo, et substantiis separatis vera simul esse putaverunt, pugnare inter se existimamus.

Coeterum non esse satis si res aliqua quovis modo possit esse in pluribus, ut eorum habitudine dicatur universalis, veluti per realem compositionem, aut inhaerentiam; ex posteriori definitione colligitur. Est enim anima in homine, et equo tanquam realis forma in pluribus compositis; et albedo in cygno, et marmore, ut reale accidens in pluribus subiectis inhaesionis: nec tamen aut haec universalis est comparatione cygni, et marmoris; aut illa respectu hominis, et equi, cum de illis vere dici nequeant: quod idem in aliis plerisque rebus facile est observare. Sed necesse est, ut in illis esse possit per veram identitatem, eamque talem, ut plura illa, in quibus est, illud esse affirmentur.

Quanquam neque id satis est, nisi sit veluti eorum forma: erit autem, si illis dederit esse aliquod, aut ad essentiam eorum pertinens, aut illis quasi subiectis adiunctum, appositumve. Qua de causa nec corpus dicitur universale comparatione albi, et nigri; neque album aut nigrum respectu dulcis, et mollis, cum quibus in butyro album coniungitur, et nigrum in casia.

Denique plurium nomine, intelligenda sunt non quaevis plura, sed talia, ut in eis unum illud sit multiplicatum, et suo ipsius nomine plura dici possit, ut homo in Socrate, et Platone plures homines; et animal in homine, et equo plura animalia. Si quid enim commune ita sit in pluribus, et de pluribus dicatur, ut tamen in eis multiplicatum non sit, nec nomine suo plura in illis appellari possit, id iam non universale dicendum erit, sed singulare; quo pacto se habet Deus Optimus Maximus divinarum personarum comparatione.

Cum igitur, quicquid universale est, ratione modo aliquo una et eadem possit esse in pluribus; ex multiplicitate rationis unius, et eiusdem, modorumque essendi, ut ita dicam, in pluribus, colligendum est, quam multa sint universalium genera.

Dici autem potest ratio una et eadem (si id quidem fusissime intelligatur) modis quatuor. Aut enim est una et eadem quodammodo, nempe sola attributione ad unum aliquid, aut proportione plurium inter se, simpliciter autem plures ac diversae, ut rationes sani et aegri: alia enim dicuntur sana aut aegra, quia sanitate, aut aegritudine affecta sunt; alia quia haec efficiunt aut conservant; alia quia indicant: et quemadmodum corpus ad huiusmodi externas affectiones se habet, sic quodammodo animus ad interiores, ac suas. Aut est quidem eadem simpliciter in iis, quibus convenit, sive aeque ab illis participata, sed non una simpliciter, hoc est, in se ipsa, cuiusmodi sunt rationes domus, navis, mundi, exercitus, et aliarum huiusmodi rerum; quia etsi eodem modo conveniunt iis de quibus dicuntur; nulla tamen earum est una in se, sive quae unam aliquam naturam declaret: sed res multae certo quodam modo, aut ordine coagmentatae, ac dispositae, ex quibus natura aliqua una non resultat. Aut vero contra res habet, quod sit una simpliciter, atque in se, sed non eadem simpliciter in iis, de quibus dicitur; cuiusmodi est ratio colorati comparatione albi, et carbonis. Nam etsi naturam vere unam declarat, tamen albo convenit essentiali habitudine, carboni autem accidentaria. Aut denique est et una simpliciter, et eadem simpliciter, seu (quod dici solet) omnino una et eadem; quia et est una in se, et eodem modo participatur ab iis, de quibus dicitur; quales sunt rationes hominis, et animalis.

Ac ea quidem quae primo modo unius et eiusdem rationis sunt, etsi saepe ab Aristotele universalia appellantur, et nonnunquam ab aequivocis excluduntur; veluti cum ait, ens et unum esse maxime universalia; et ens quidem multis modis dici, sed non aequivoce: nobis tamen hoc loco non sunt fusius tractanda; partim quia non proprie dicuntur universalia, sed opinione quorundam, et imitatione proprie dictorum universalium; partim quia verius in aequivocis, quam in univocis numerantur, atque in ipso libri Categoriarum initio ab Aristotele aequivocorum nomine comprehenduntur, ut a Praedicamentorum tractatu excludantur. Quocirca satis est, si Dialectici hoc loco intelligant multa quoque ex hoc genere universalium sub scientiam cadere, aptaque esse, ut de illis, et ex illis demonstrationes fiant: quod saepe docet Aristoteles. Quae autem secundo modo unius, et eiusdem rationis sunt, ea, quia non sunt unius alicuius verae naturae, nec per se (si res quidem diligentius expendatur) in praedicamentis locum habent; non proprie hic tractanda sunt: sed tamen, quia eorum rationes eodem modo communicantur iis, de quibus dicuntur, quasi propria universalia haberi debent; eisque dissimulatione quadam attribuenda sunt, quae hic de generibus, speciebus, et caeteris universalium formis dicentur; praesertim cum in tanta syncere universalium ignoratione, haec ut vera genera, et species saepe a Philosophis in exemplum afferantur, et quasi talia tractentur. Quae vero tertio modo sunt unius, et eiusdem rationis, etsi quatenus non eodem modo participantur, neque univoce dicuntur, in hac tractatione locum non habent, quemadmodum neque in praedicamentis; simpliciter tamen, quia unius verae, et syncerae naturae sunt, ad utramque disputationem spectant, quod cum iis conferri possint, quibus aeque communicantur, ut coloratum cum albo, et nigro. At quae quarto, extremoque modo sunt unius, et eiusdem rationis, ut omni ex parte vere, ac proprie universalia censentur, eaque sola absolute ac simpliciter in definitione universalis intelligi solent; ita sola deinceps a nobis in varias formas distribuenda, communiterque ac divisim, quatenus tamen licebit, tractanda sunt.

Dividi autem haec ipsa recte in quinque vulgatas species, ex vario essendi modo in suis particularibus, hac ratione intelligetur. Aut enim pertinent ad eorum essentiam, aut minime: si pertinent, aut de illis praedicantur in quaestione quid est, aut in quaestione quale est: si in quaestione quid est, aut totam eorum communem quidditatem continent, aut partem: si partem, sunt genera; si totam species. Quod si ad essentiam eorum pertinent, nec tamen in quaestione quid est, sed in quaestione quale est, de illis dicuntur, sunt differentiae. Denique si ad eorum essentiam non pertinent, et tamen necessario conveniunt, propria dicuntur; si contigenter, accidentia. Ita non est cur plures, paucioresve species verorum proprieque dictorum universalium poni debeant.

Non sumitur autem ulla eorum specifica distinctio ex eo, quod alia praedicentur de differentibus solo numero, ut homo; alia de differentibus, aut diversis genere, ut album, aut relatum; quia etsi haec distinctio satis est ad iudicandum alia esse universaliora, alia minus universalia; non est tamen satis ad universalitatum, ut sic dicam, communitatumve naturas discernendas, cum non sumatur ex vario essendi modo in particularibus, sed ex maiori, minori particularium multitudine. Quae omnia ex propria singularum specierum explicatione apertiora fient.

Unicuique autem universali ex altera parte plura particularia respondent, ut unicuique toti sive essentiali, sive integrali, plures partes. Universale enim, quod Graece est τò καθ'ολόν, quasi de tota aliqua multitudine praedicabile; et particulare quod τò καθ᾽ἕκαστον dicitur, veluti per singula, seu singulatim numeratum; in vicem referuntur, ut totum quoddam commune, et pars ei supposita. Est enim particulare, unum quippiam, quod universali alicui subiici potest, ut Socrates homini, et homo animali, aut vigilanti. Nam quemadmodum, ut aliquid sit universale, ac praedicabile, non est necesse, ut actu insit, aut praedicetur, sed ut in esse, ac praedicari possit; ita ut sit particulare, ac subiicibile, ut sic dicam, non opus est, ut actu subsit, praedicationemque actu suscipiat, sed ut subesse, ac subiici in praedicatione possit. Hac ratione, etsi nec vigilans, erit universale praedicatum respectu hominis, nec vicissim homo, erit particulare subiectum comparatione vigilantis, si nemo actu vigilet; semper tamen illud est universale, ac praedicabile comparatione hominis, et vicissim homo, particulare, et subiicibile respectu illius.

Atque ut ex universalibus quaedam minus universalia sunt, ut homo, et albedo; quaedam magis universalia, ut animal et color; quaedam maxime, ut substantia et qualitas; ita ex particularibus quaedam sunt minus particularia, ut duo illa iam dicta, animal et color, quaedam magis particularia, ut homo et albedo; alia vero maxime, ut hic homo, et haec albedo; atque haec dicuntur singularia, et individua.

Singulare autem, sive individuum est id, quod unum aliquid cum sit, in pluribus esse, et de pluribus suapte natura praedicari non potest. Quae omnia eodem modo intelligenda sunt, atque in definitionibus universalis. Dicitur quoque individuum id, quod de uno solo praedicatur seu praedicari potest: qua in explicatione, ex parte differentiae, quae illud ab universali distinguit, affirmatio simul praedicationis de uno, cum negatione de quovis alio coniungitur. Quamquam vero praedicatio eiusdem omnino de seipso artis expers est, et quodammodo nugatoria; neque eam Aristoteles praedicationis nomine dignatur comprehendere, cum ait, a primis substantiis nullam esse praedicationem: comprehendenda tamen hic est in praedicandi verbo, ut definitio iuxta sententiam Aristotelis omnibus individuis conveniat. Nam cum ille credat, primas substantias, quae sunt praecipua individua, de nulla re praedicari posse naturali praedicatione ac directa; indirectas vero, sive contra naturam, et per accidens omnino reiiciat; efficitur, ut illud unum, de quo illarum quaeque iuxta hanc diffinitionem praedicari dicitur, sit ea ipsa prima substantia, quae praedicatur.

Quapropter ex praedicatione de uno, quam haec posterior definitio cum negatione coniungit, quatuor individuorum genera accommodate ad Aristotelis sententiam elici possunt. Unum, eorum quae suo modo praedicantur in quaestione quid est, ut Socrates de se ipso (nihil enim tam est unum, quam ipsummet:) alterum eorum, quae praedicantur in quaestione quale est, qua essentiale aliquid quaeratur, ut individualis differentia Socratis de eodem Socrate; tertium eorum, quae in quaestione quale est, accidentarium aliquid petente, sed tamen necessarium, ut hoc verum de hoc auro: quartum eorum, quae contingenter, ut hoc album, de hoc saxo. Atque haec omnia sunt vere, ac proprie singularia, sive individua, quae etiam signata, seu demonstrata et determinata dicuntur.

Sunt et alia individua, quae partim vaga, partim ex suppositione appellantur; quorum utraque, etsi revera naturaque sua de pluribus dici possunt; tamen pro veris individuis aliquando usurpantur. Vaga, sunt ipsa universalia cum nota particularitatis adiuncta, ut quidam homo, quoddam animal: tametsi, quae de pluribus specie dici possunt, potius particularia vaga, quam vaga individua dici debent, quod pro universalibus aliquando accipiantur; ut cum dicimus, quoddam animal esse speciem. Itaque non ex generibus, sed ex infimis speciebus, si proprie loquendum est, fiunt vaga individua; ut apud Aristotelem cum in primarum substantiarum exemplum affert; quendam hominem, et quendam equum, sumpto equo, non pro toto equorum genere (si equus de pluribus specie dicatur) sed pro certa eorum specie.

Ex suppositione vocantur ea, quae actu quidem de uno solo dicuntur quia nihil sit aliud, de quo tunc praedicari possint; sed tamen ex se apta sunt, ut de pluribus dicantur, veluti Sophronisci filius, qui de solo Socrate dicebatur, quod Sophroniscus nullum haberet, praeter Socratem. Ex quibus colligi potest, non recte definiri individuum, cum dicitur id esse, quod ea habet, quorum singula quidem de pluribus dicuntur, simul autem iuncta in aliquo alio nunquam erunt, nisi definitio de solo individuo ex suppositione tradatur. Nam etsi multa communia simul iuncta de uno solo aliquando dicantur, neque unquam futurum sit, ut alicui alteri rei conveniant (ut si quis describens Paridem dicat, esse filium Priami Troiani Regis ex Hecuba natu maximum; aut Aristotelem, esse Nicomachi, et Phaestiadis filium Alexandri Magni praeceptorem) non dubium est tamen, quin spectata natura communium attributorum, de pluribus dici possint. Itaque et Priamus ex eadem uxore suscipere potuit alium filium natu maximum, si alio tempore primum suscepisset; et Nicomachus alium ex Phaestiade, qui praeceptor etiam Alexandri fuisset. Communia enim quantumvis multa iungantur, nunquam tamen naturam communitatis amittunt, ut alia aliis singularitatem quam in se non habent, conferre possint. Atque haec de universalium, et particularium ratione, distinctioneque dicta sint, deque singularibus, quae magna ex parte, vel ipsis sensibus nota sunt, et perspecta.

Cognoscuntur autem à nobis universalia abstractione, sive separatione quadam a singularibus, in quibus existunt, non reali tamen, sed rationis considerationisque. Valeant enim illa Platoni ascripta universalia anilibus fabulis similia, quae si re ipsa a singularibus seiuncta essent (quod Aristoteles illum putasse, aut fingit) neque ad eorum esse, neque ad cognitionem conferrent.

Fit autem haec abstractio, cum intellectus sensuum ministerio colligit ex rebus singularibus, non naturas ipsas communes, quae in eis existunt, sed species quasdam, similitudinesve naturales, quibus illae sine ulla individuali differentia repraesentantur. Omnis enim cognoscendi facultas, quae in nobis est, per species quasdam ex rebus ipsis acceptas abstrahit, ac secernit suum obiectum ab aliarum cognoscentium facultatum obiectis; verbi causa cum in butyro simul existant et albedo, et dulcedo, et peculiaris odor, et mollitudo, aliaque accidentia, et ipsa etiam butyri singularis substantia: aspectus quidem per speciem albedinis, quam per oculos accipit, abstrahit, ac seiungit albedinem a dulcedine, caeterisque in lacte existentibus, cum quibus illa re ipsa nihilominus coniuncta manet; et similiter gustatus per speciem dulcedinis abstrahit dulcedinem; eodemque modo ceteri sensus, tum externi, tum etiam interni: nisi quod sensus cum sint materiales, organoque corporeo affixi, sola singularia cognoscunt, nec nisi quaedam materialia, et sensibilia ab aliis materialibus, et sensibilibus abstrahere possunt; qua de causa species omnes, quibus ad cognoscendum utuntur, sensibiles vocantur. At intellectus cum sit immaterialis potentia, neque organo ulli corporeo inhaereat, nobilitate naturae suae potest universalia percipere, eaque a singularibus abstrahere per altioris naturae species, quas vocant intelligibiles.

Huiusmodi vero abstractio hunc in modum efficitur. Vulgati quidem sensus externi, cum sint primi quasi ianitores mentis nostrae, acceptis, et haustis quodammodo speciebus sensibilium accidentium earum rerum, quas praesentes habent; sumptaque per eas notitia intuitiva seu praesentiali eiusmodi accidentium; renunciant sensui communi, qui omnibus praesidet, et partim internus, partim externus dici potest, quaenam accidentia coram habeant; transmissis videlicet ad eum similibus quibusdam speciebus, per quas ille omnia, quae a singulis percepta sunt, cognoscere potest; eaque inter ipsa conferre, ac distinguere. Dici autem potest sensus communis partim internus, partim externus, quia etsi sede et quasi domicilio internus est; officio tamen, si externus appelletur, nihil referet, quod nihil privatim apud se, sed tantum in praesentia rerum ipsarum cognoscere potest, quemadmodum, et quinque externi vulgati.

Deinde vero sensus communis pulsata quodammodo phantasia, quae proxime intellectui ministrat, et omnino internus est sensus, per species, quas ab externis sensibus accepit, occasionem ei praebet hauriendi ex illis quasdam alias species, quae phantasmata vocantur, et adeo nobilis naturae sunt inter sensibiles, sive materiales, ut absentia quoque, praeterita, futura, et alia pleraque earum rerum, quae aliis sensibus percepta non sunt, repraesentare possint, ut praeteritam iniuriam percussionis, et futurum commodum pabuli, venenum item, quod in herba noxia est, et utilitatem, quae in salubri; quorum phantasmatum quasi admonitu, et suggestione, canis fustem, et ovis lupum fugit, illeque venatorem, haec pastorem sequitur: tantaque est eorum vis in hominibus propter coniunctionem phantasiae cum intellectu, ut doctissimis hominibus placeat, illa substantias quoque ipsas singulares materiales, quae sub sensibilibus accidentibus latent, repraesentare posse; ipsamque phantasiam eiusdem coniunctionis causa, singularia ex singularibus componere, et ex aliis in alia ratiocinando discurrere.

Denique phantasia, quae una potentia cum sit, ex variis officiis, quibus fungitur, varia nomina, rationesque sortitur; oblatis, ut ita dicam, intellectui phantasmatibus, ei materiam, obiectaque intelligendi subministrat. Nam etsi phantasmata ipsa per se, cum materialia sint, in intellectum, qui immaterialis est, agere non possunt: tamen cum intellectus duplex sit, alter qui ex materialibus immaterialia agere; alter qui immaterialia pati potest (quorum ille agens, hic patiens, et patibilis, possibilisque appellari solet) phantasmata lumine agentis intellectus elevata intelligibiles species in intellectum possibilem imprimunt, non multo secus atque colores, qui cum per se, atque in tenebris species sui in oculos immittere non possint, adventante lumine solis, aut lucernae eiusque vi elevati movere oculos possunt, in eosque imprimere sui similitudinem qua ab illis cerni possint. Est enim intellectus agens quoddam internum ac spiritale lumen perinde quodammodo faciens ex rebus potentia universalibus, actu universalia, atque lumen corporale efficit ex coloribus potentia visibilibus, actu visibiles, ut ait Aristoteles.

Atque his speciebus intelligibilibus, quae naturas universales sine ulla singularitatis admistione repraesentant, dicitur uterque intellectus abstrahere naturas universales a rebus singularibus; agens quod eas gignat, patiens, quod per eas quasi directo aspiciens sola universalia cognoscat; tametsi inflexus quodammodo, et dimissus ad inferiora; singularia quoque per easdem species adiunctis phantasmatibus intelligit. Neque enim neganda est, intellectui nostro vera, et determinata rerum singularium perceptio; cum praesertim facultatibus cognoscendi superioribus concedenda sit omnis cognitio, quae inferioribus tribuitur, tametsi modo diverso nobiliorique.

Ex his constat, duplicem esse abstractionem, sive eam spectes, quae fit per sensitivas potentias; sive quae per intellectum. Una est, qua obiectum potentiae separatim repraesentatur in specie; altera, qua separatim cognoscitur. Verum nos de abstractione, quae fit per potentias sensitivas, exempli causa, et cuiusdam manuductionis, haec diximus; simulque ut aperiremus quisnam sit progressus cognoscentium facultatum ad primam usque universalium naturarum abstractionem, quae fit a singularibus.

Quo autem pacto fiat abstractio magis universalium a minus universalibus, quod iam munus solius intellectus est, nihil refert, si praetereatur hoc loco. Eadem enim ratio est in abstractione magis universalium a minus universalibus, atque universalium a singularibus; ut tum primum natura universaliter existere in mente censeatur, cum per speciem quamlibet intelligibilem repraesentatur, aut per conceptum illi conformem percipitur; sive species, et conceptus communiores sint, sive minus communes; sive etiam species gignantur ministerio phantasmatum, sive sola intellectus operatione.

Atque hac una ratione verum esse potest, quod apud Philosophos dici consuevit, universalia fieri operatione intellectus. Nam cum quicquid fit, novam existentiam actualem acquirat, eaque sit duplex; realis una, quam universalia, ut talia sunt, habere nequeunt (quidquid enim realiter existit, singulariter existat necesse est:) altera obiectiva, quam eisdem sensitivae facultates dare non possunt; efficitur, ut sola intellectus operatione universalia, ut talia sunt, fiant, suoque modo gignantur, seu (quod idem est) obiective existant; habitu quidem, in speciebus intelligibilibus, quibus repraesentantur; actu vero, in conceptibus, quibus percipiuntur.

Denique universalia, et particularia tribus modis, quemadmodum et causae et effecta, considerari possunt. Nam ut causae et effecta uno modo spectantur quatenus res quaedam sunt, ut sol quatenus sol, et aurum quatenus aurum: altero, ut causae aut effecta sunt, veluti sol, ut gignit aurum, et aurum, ut gignitur a sole; tertio ut invicem referuntur, alterum ut causa ad effectum; alterum ut effectus ad causam; sic res habet in universalibus et particularibus. Primo enim modo considerantur, ut res quaedam, nulla universalitatis, particularitatisve habita ratione, ut animal, quatenus animal et homo quatenus homo; secundo, ut universalia sunt, aut particularia: aliud enim in animali est, esse animal; aliud, esse commune homini, et bestiae, cum illud omnibus animalibus conveniat; hoc soli animali praecise sumpto, seu non considerato cum ulla differentia contrahente: eodemque modo aliud est in homine, esse hominem, quod solis hominibus convenit; aliud esse speciem animali subiectam, quod ab aliis animalibus participatur. Tertio modo considerantur, quatenus mutuis relationibus sese respiciunt, universalia quidem, ut tota quaedam communia; particularia vero, ut partes quaedam subiectae.

Ac primo quidem modo omnes scientiae, et artes de universalibus disserunt, ut initio dictum est: non tamen omnes de omnibus, sed aliae de aliis, ut Physica, de omnibus animalium, et plantarum generibus: Moralis scientia: de cunctis virtutum et vitiorum formis, Medicina, de omnium morborum, et curationum communibus differentiis. Secundo autem et tertio modo ad solam primam Philosophiam, et Dialecticam spectat, de universalibus, et particularibus agere. Esse enim universale, et particulare, relationesque universalium et particularium inter se cum communes rerum affectiones sint, nec magis ad ea quae cadunt sub unius scientiae considerationem, quam ad ea, quae sub alterius, pertineant; ad eas scientias spectent necesse est, quae versantur circa res omnes, cuiusmodi sunt sola prima Philosophia, et Dialectica; ut sophisticem mittamus, quae non ad veritatem, sed ad captionem comparata est. Verum modus considerandi utriusque, diversus est. Prima enim Philosophia de his agit, ut de communibus rerum affectionibus: Dialectica vero, quatenus eorum cognitio ad disserendi rationem, communemque usum confert. Mirum enim in modum pendet non modo doctrina, sed usus etiam Dialecticae ex universalium, et particularium consideratione, eorumque respectuum, quibus universalia ad particularia, et vicissim particularia ad universalia affecta sunt. Quanquam respectus ipsi, sive relationes minoris momenti, et in prima Philosophia, et in Dialectica, censentur, quam ipsae universalium, et particularium rationes, quae superius explicatae sunt.

Sed cum in definitionibus universalis tria spectentur, rerum universalium unitas, aptitudo ut sint in pluribus, et aptitudo ut dicantur de pluribus, illud intelligere oportet, etsi omnia haec ab utroque artifice modo aliquo tractantur, primum tamen Philosophum de duobus tantum prioribus, Dialecticum vero de solo tertio ex proprio instituto disserere. Primus enim Philosophus non alia de causa de generalibus praedicandi modis agit, nisi ut eorum ductu generales essendi modos inveniat: neque item de definiendi ratione disputat, nisi ut multa de rerum quidditate, ac natura doceat. At Dialecticus ideo quaedam de modis essendi rerum, earumque unitate, et distinctione tradit, seu potius a primo Philosopho accipit, ut omnes praedicandi, disserendique rationes colligat. Atque hoc idem de tribus aliis particularium conditionibus, quae his altera ex parte respondent, de eorum, inquam, unitate, et aptitudine, ut suis universalibus subsint, eisque in praedicatione subiiciantur, sentiendum est.

Illud etiam praetereundum non est, duplicem esse rerum universalium unitatem, quarum altera formalis dici solet; altera nostro iam more praecisionis appellatur.

Formalis unitas nihil est aliud quam indivisio rei universalis in seipsa, hoc est, in natura, rationeve sua; qualis est indivisio animalis in eo quod est animal, et hominis in eo quod est homo. Non sic indivisa sunt senatus, populus, quadriga, quia in rationibus suis non sunt indivisa, sed actu divisa ac multa. Dicitur autem formalis haec unitas, quia est pluribus communicabilis, quemadmodum, et ipsa res universalis, cuius est unitas, primaque proprietas.

Unitas vero praecisionis idem est, quod indivisio rei universalis non in seipsa, sed in sua particularia, qualis est indivisio animalis in hominem, et bestiam, hominisque in Socratem, et reliquos singulares homines. Dicitur vero praecisionis, quia non convenit rei universali in quocunque statu sumptae (quo pacto ei convenit unitas formalis, quae semper rem comitatur, sive antequam ad sua particularia contrahatur, sive cum iam in eis contracta est, sive postquam est ab illis abstracta, et quasi avulsa per intellectum) sed praecise in eo statu, in quo apta est, ut ad sua particularia descendat, et in ea dividatur ac multiplicetur. Quatenus enim res apta est ut sit in pluribus, in eaque dividatur, et multa dici possit, necdum tamen naturae ordine divisa et multiplicata est; eatenus est indivisa in illa, ac proinde unum quid, hac praecisionis unitate. Alioqui si sumatur ut iam est in suis particularibus, in eisque divisa et numerabilis, iam est multa, et non unum, hoc unitatis genere.

Differunt autem in tribus potissimum haec duo genera unitatum. Primum quod unitas formalis est proprietas rerum universalium, ut res sunt; unitas autem praecisionis est proprietas earum, ut universales sunt, sive quatenus aptae ut sint in pluribus. In hac enim aptitudine posita est, tota universalitatis essentia, quo tamen modo illa essentiae nomine appellari potest.

Proinde in priori illa definitione, qua universale dicitur unum quid aptum ut sit in pluribus, nomine unius, quod loco generis ponitur, et pro re universalitati subiecta sumitur, intelligenda est unitas formalis, aut potius unitas, ut communis est formali, et numerali rerum singularium: unitas autem praecisionis, etsi in ea definitione non exprimitur; ex aptitudine tamen essendi in pluribus, quae rationem universalitatis complet, necessario colligitur; quippe cum id, quod aptum est, ut sit in pluribus, dum eam retinet aptitudinem, ut paulo ante diximus, indivisum in plura sit, ac unum, hoc genere unitatis.

Differunt etiam in eo quod unitas formalis est indivisio pure negativa; unitas autem praecisionis, privativa.

Formalis enim nullam supponit aptitudinem rei universalis, ut sit multa in seipsa: id enim quod in seipso indivisum est, nullo modo in seipso divisum esse potest: praecisionis autem unitas supponit aptitudinem, qua res universalis esse potest in suis particularibus divisa et multiplicata. Eodem modo dicimus, negationem aspectus, in lapide quidem, esse puram negationem, quod lapis nullam habeat aptitudinem ad videndum; in homine autem caeco, esse privationem; quod is natura sua aptus sit ut videat.

Denique differunt in hoc, quod formalis unitas multiplicatur cum rebus ipsis universalibus in earum particularibus; unitas autem praecisionis non item; tam multae enim sunt unitates formales naturae animalis in particularibus animalibus, et naturae humanae in particularibus hominibus, quam multa sunt animalia particularia, et ipsi particulares homines. At unitas praecisionis est unica tantum unius communis naturae in sua communitate acceptae, cum qua communitate ad sua particularia non descendit; ex quo discrimine patet, unitatem formalem esse etiam universalem, quemadmodum est res ipsa, cuius est unitas; unitatem vero praecisionis esse singularem, quo pacto est singularis aptitudo ea, quam supponit, ac sequitur. Unde fit, ut a sola unitate praecisionis, dicere possimus animal esse unum numero genus; et hominem unam numero speciem; totque esse numero primaria obiecta intellectus nostri, quot sunt numero res universales.

Itaque cum unitas generaliter sumpta in formalem, et numeralem dividatur, formalisque sit propria rerum universalium, quatenus absolute sumuntur, praecisionis autem unitas sit numeralis earundem rerum, quatenus sunt universales; reliquum erit ut unitas numeralis simpliciter et absolute sumpta sit propria et peculiaris rerum singularium. Atque haec communiter de quinque universalium speciebus formisve dixisse sit satis.

Nunc de singulis agendum, si prius tamen admoneamus, ea, quae in hoc libello vel dicta sunt hactenus, vel post dicentur, quae difficiliorem videantur habere intelligentiam, non esse hoc loco a praeceptoribus accuratius explicanda, minus etiam tractanda, fusius et exquisitius disputanda, sed familiaribus tantum exemplis exposita, quasi credita supponenda esse, ut iis intelligendis, quae toto Philosophiae cursu tradenda sunt, usui esse possint. Nam ut his penitus ignoratis necesse est Philosophicae auditores in medio cursu saepe hallucinari, et passim impingere; ita cum in ipso ingressu longioribus, gravioribusque disputationibus onerantur, ut ea profundius intelligant, despondent animum, et a suscepto opere vi quodammodo illata desistunt; aut certe ita se gerunt, ut non modo ea tandem non percipiant quod maioribus Philosophiae praesidiis indigeant, sed etiam fessi et taedio affecti ad reliqua persequenda minori affectu, et studio ducantur. Quocirca satis erit ea hoc loco utcumque capere, memoriaeque mandare et fere sola Magistrorum fide tenere, donec suis locis apertius intelligantur. Oportet enim, ut tradit Aristoteles, discentem credere; quod de iis praecipue dictum esse constat, qui in ipsis scientiarum exordiis versantur. Atque hoc idem in praedicamentorum tractatu, in explicatione futurorum contingentium, quae in libris de interpretatione traditur, et aliis locis similibus observandum est. Denique velle rudibus adhuc ingeniis et parum exercitatis haec omnia quasi ad calculos, ut aiunt, revocare, eorumque a novis auditoribus accuratam rationem poscere, ineptum valde, et indecorum est: turpe est enim ea a tyronibus exigere, quae saepe a veteranis pro dignitate vix praestari solent.

Sed iam quid genus sit, et quam vim habeat, dicamus.

Genus si fuse sumatur, multis modis dicitur. Nam saepe nomine generis pro speciei, aut quasi speciei abutimur; ut cum dicimus, multa esse genera linguarum, multa colorum; et omnino cum communius aliquid in minus communia deducimus, etsi minus communia nihil commune sub se habeant, sed ipsa singularia duntaxat. Proprie tamen quatuor ferme videntur esse generis significata.

In primis generatio rerum eiusdem speciei, si continuata sit, nec intercisa, genus appellatur, quasi communis quaedam genitura; idque nulla ratione habita alicuius primi progenitoris. Quae eadem significatio toti etiam multitudini generantium, et genitorum eiusdem successionis accommodatur. Hac significatione utimur, cum dicimus, Quandiu fuerit hominum genus, hoc est, eorum continuata generatio, vel generantium, et genitorum non intermissa successio: quae tamen hac significatione non diceretur unum genus, si communi illa totius orbis inundatione omnes homines, qui tunc erant, periissent, aliique ratione alia, quam per generationem ex foemina, procreati essent.

Dicitur et genus, ipsa origo continuatae generationis ab uno aliquo generante.

Qua ratione dicimus omnes homines, qui unquam geniti ex muliere fuerunt, genus duxisse ab Adamo; itemque a Noe omnes, qui post generale diluvium nati sunt; Graecos etiam a Graeco, et Iones ab Ione. Quam usurpationem facile in totam quamlibet familiam transferimus, in qua duplex habitudo cernatur; altera nativae cuiusdam dependentiae a primo parente, ac capite totius multitudinis; altera consanguinitatis omnium inter se se, qua utraque habitudine unumquodque huiusmodi generum ab aliis eiusdem significationis generibus distinguimus. Affinis huic significationi est ea, qua genus sumitur pro origine ex patria, aut natione etiam; quamquam, et natio communior quaedam patria dici potest, cum Aeneas et Italiam quaerat patriam, et genus ab Iove summo: ut Poëta in eodem versu utriusque generis meminerit, et eius, quod a patria ducitur, et eius quod a primo progenitore. Hoc pacto dicimus, Platonem esse genere Atheniensem, et Aristotelem stagiritam; vel potius Platonem Achaicum genere, et Aristotelem Macedonem; patria vero hunc stagiritam, illum Atheniensem. Nam etsi patria maiorem vim habet in generatione cuiusque, natio tamen generalius in gignendo concurrit.

Tertia iam usurpatio Philosophorum est propria, ut genus sumatur pro subiecto, in quo variae differentiae cernantur; sic superficies dicitur planarum figurarum genus, et solidarum solidum, diversaeque scientiae, et artes circa diversa subiecta genera versantur, de quorum singulis singulae proprias cuiusque affectiones demonstrant; nec licet uni in alterius genus transitum facere, ut ait Aristoteles.

Quarta praecipuaque significatio, Philosophisque maxime familiaris est, qua genus id dicitur, cui subiiciuntur species. Atque huic similes sunt aliqua ex parte duae superiores. Est enim genus hoc modo sumptum, principium quoddam, et quasi origo suarum specierum in quas veluti propagatur, et in earum compositione quasi materiae, oppositarumque differentiarum subiecti vicem obtinet. Hoc igitur describens Aristoteles, genus id esse ait; quod de pluribus specie differentibus in quaestione quid est praedicatur. Quod si omnia, quae in hac descriptione intelliguntur exprimenda sunt, eoque modo locanda, ut congruenti ordine excludantur ea, quae a ratione generis aliena sunt; dicendum est, genus esse universale quiddam, quod necessario, et secundum essentiam praedicatur in quaestione quid est de differentibus specie, seu (quod his verbis innuitur) in completa naturae communis significatione. Sic enim explicata notione generis, primum excluduntur individua, quae a ratione generis remotissima sunt; deinde accidentia, quae sunt infimae classis universalia; tertio vero loco propria; quae necessario conveniunt; tum quarto differentiae, quae iam ad essentiam pertinent; extremo species, quae sola ex universalibus complete continet naturam communem singularium.

Non sunt tamen haec omnia variae differentiae, quibus generationis ordine constituatur genus, ut sunt illae, quibus definimus hominem, cum dicimus illum esse substantiam corpoream, corruptibilem, viventem, sensitivam, rationalem; sed indicant unam differentiam (qualiscunque ea sit) quae tantam vim habet, quantam ista particulatim declarant. Quod cum ita sit, non erunt quaerendae inter universale, et quinque eius vulgatas species aliae species interiectae, quae in eas dividantur; quemadmodum nec sub colore quaerimus interiectas colorum species, quae in ultimas distribuantur; tametsi inter has, aliae magis cum his, quam cum illis conveniant. Nec differt descriptio haec a profundiori generis definitione, nisi quatenus pro essendi verbo, quod praedicationis fundamenta significat, utitur verbo praedicandi; ut sic habere possit suo modo essentialis definitio: Genus est universale, quod necessario, secundum essentiam, et quidditative est in pluribus specie differentibus. Atque haec duo documenta in caeteris similibus aliorum universalium definitionibus memoria repetenda sunt.

Dividitur autem genus ratione rerum, quae genera denominantur, in genera summa, et subalterna. Summum genus est, quod supra se genus aliud non habet: et quod genus cum sit, non etiam est species, ut substantia, quantitas, qualitas: subalternum autem sive medium, Quod supra se aliud genus habet; et quod cum genus sit, est etiam species, veluti substantia corporea, et quantitas continua.

Sunt autem genera summa, si de veris rebus, et completis sit sermo, decem numero, substantia, quantitas, qualitas, ad aliquid, actio, passio, in loco esse, in tempore, situs, et habitus, quae categoriarum prima principia, et quasi fontes habentur: ens enim, quod rerum omnium commune genus videri potest, generis rationem non habet, quia etsi omnino aequivocum non est, non tamen est univocum, ut tradit Aristoteles; sed inter haec medium quippiam, quod analogum appellant. De subalternorum autem generum, sive mediorum multitudine, cum et genera et species sint, in explicatione speciei commodius agetur.

Species vulgo dicitur externa rerum forma, quae aspectui obiicitur; a qua res aliae speciosae, aliae deformes, aliae neutrum dicuntur. Hinc est illud Euripidis; prima quidem species digna est, quae imperet; quo alludit Aristoteles cum ait; si corpore tantum excellerent homines, quantum Deorum imagines, omnium iudicio digni viderentur, quibus serviretur a caeteris.

Apud Philosophos autem saepe nomine speciei appellantur similitudines quaedam naturales, quibus cum sensus, tum intellectus res sibi obiectas percipiunt; quas superius sensibiles et intelligibiles appellari diximus. Forma etiam, quae substantiam cuiusque rei naturalis complet, nonnunquam species dicitur; quam illi secundum causarum genus faciunt.

Usurpatissima vero apud eos significatio est, qua speciem sumunt pro parte genere subiecta, quae tamen communis sit; quo pacto homo est species animalis, et arboris laurus. Eam porro sic definiunt; species est, quae generi in quaestione quid est subiicitur, et de qua genus in quaestione quid est, praedicatur. Explicatius autem sic describi potest, ut dicatur, Particulare quiddam, quod generi in quaestione quid est, proxime subiicitur, seu (quod eodem redit) de quo genus sic praedicatur. Homo enim species est animali subiecta, et de qua animal non in quaestione, quale est, sed in quaestione, quid est, dicitur; verum non interventu alterius, sed proxime, sive immediate.

Nec mirari quisquam debet, quod species in definiendo genere, et vicissim genus in definienda specie adhibeatur. Nam cum in genere et specie, quatenus alterum universale est, alterum particulare, definiendis utile et expeditum sit eorum inter se relationes innuere; hoc cum sit, necesse est alterum vicissim in alterius definitione ponere. Alioqui satis foret, Aristotelem dixisse, genus id esse, quod de pluribus communi natura et essentia inter se differentibus in quaestione quid est, praedicatur.

Ut autem genus ratione rerum, quae dicuntur genera, dividitur in suprema et media, sive subalterna ita species hoc modo accepta in subalternas, et infimas. Subalternae sunt, quae ita sunt species, ut sint etiam genera: et infra quas sunt aliae species; veluti animal, quod ita est species viventis, ut etiam sit genus hominis, et bestiae. Infimae vero sunt, quae cum sint species superiorum, non sunt inferiorum genera: et infra quas non sunt aliae species; velut homo, qui ita est species animalis, ut non sit genus singulorum hominum: neque enim homines differunt a se invicem specie, sed solo numero. Haec vero omnia dicta sint de speciebus ut particularia quaedam sunt, partesve generi subiectae.

Sed cum ea, quae dicuntur species infimae superiorum, non sint genera inferiorum, de quibus tamen praedicantur in quaestione quid est, hinc nascitur alterum genus universalium, quod veteribus nomine quoque speciei appellare libuit; quae est quarta apud Philosophos speciei significatio magisque huius tractationis propria. Definiri autem solet hunc in modum. Species est, quae praedicatur de pluribus differentibus numero in quaestione quid est. Explicatius autem, et aptiori ordine; species est universale, quod necessario, secundum essentiam, et in quaestione quid est, de iis tantum praedicatur, quae solo differunt numero: seu (quod idem valet) de iis, quae differunt numero, complete dicitur; vel (si mavis) immediate: quo pacto praedicatur homo de solis hominibus singulis.

Estque haec universalium species, omnium perfectissima, et ratione rerum, quae universales dicuntur, et ratione ipsius universalitatis, communitatisve. Ratione quidem rerum, quia res omnes, quae species infimae vocantur, perfectiores sunt omnibus generibus, et differentiis, quibus constant, et quibuslibet ipsarum proprietatibus, et accidentibus. Ratione autem ipsius communitatis, quae unitate, identitateque universalium cum suis particularibus declaratur, quia nullum universale aliud tam est unum in se; tantamque identitatem habet cum suis particularibus, quam species infima cum suis individuis. Id quod in causa fuit, ut cum Plato, tum caeteri Philosophi omnes in infimis speciebus, dividendo, definiendo, ac demonstrando consistendum esse iudicaverint, ut in quibus rerum omnium universalium perfectio cernatur. Quanquam vero individua perfectiora sunt, magisque entia, quam infimae species, ut tradit Aristoteles, relinquuntur tamen iure optimo, partim quia eorum plurima, certo numero comprehendi nequeunt, ut sub scientiam nostram cadere possint; partim quia omnia, quae sub eadem specie infima continentur, parem habent inter se naturae perfectionem, ut qui vel unius cognitionem nactus fuerit, non necesse habeat aliorum notitiam investigare. In utroque autem contra se habent species. Nam exceptis paucis quibusdam, quas vel minus naturalis animalium coniunctio in dies parit, vel inserendi, activaque passivis applicandi artes paulatim inveniunt; aliarumve causarum naturalium fortuito concursu ex multis coalescere interdum solent (quarum cognitione successu temporis ditantur artes, et scientiae) caeterae omnes numero sunt certae, ac definitae, etsi nobis magna ex parte sint ignotae. Quod idem de subalternis generibus dicendum est.

Itaque sub genere summo substantiae numeramus substantiam corpoream, et incorpoream; sub corporea, corruptibilem, et corruptionis expertem; sub corruptibili, viventem et non viventem; sub vivente sensitivam, et sensus expertem, quas animal, et plantam appellamus: sub animali hominem, et brutum animal; sub homine autem, nullus iam certus est numerus singulorum. — Eodemque modo descendere possumus per eas species, quas in hoc progressu relinquimus, donec ad infimas cuiusque ordinis perveniamus. Nisi quod non est necesse bifariam semper genera dividere. Nam etsi substantia corruptibilis in simplicem, et mistam dividitur; simplex tamen in quatuor elementorum species distribuitur, plantaque in tria stirpium genera, arborem, fruticem, et herbam diducitur: quod idem in compluribus aliis generibus accidit, quae in plures, quam duas species, sed tamen finitas distribuuntur. Ita nunquam fiet, ut sive a supremis generibus descendas, sive in transversum progrediaris, in infinitas species, quae quidem sint verae, ac germanae species incurras, ut mittamus eas, quae non ordinaria, sed absoluta Dei potestate in rerum natura esse possunt, quarum numero non agimus.

De earum autem perfectione omnes consentiunt, nullas omnino aeque perfectas reperiri posse. Sunt enim species rerum, ut tradit Aristoteles, numerorum speciebus similes, ut quemadmodum in numeris nullae species sunt inter se multitudine unitatum aequales, ita in speciebus rerum nullae sint perfectione pares. Quod Aristotelis pronunciatum, etsi in iis speciebus, quarum aliae superiores sunt, aliae inferiores, proprie intelligitur, in caeteris tamen suo etiam modo locum habet, quod omnes (ut idem alibi docet) per se naturasque suas prioris, et posterioris inter se ordinem teneant; quo pacto colores, qui primo, perfectissimoque colori propinquiores sunt, perfectiores habentur; et quae animalia primo, perfectissimoque animali magis propinquant, maiorem perfectionem habeant necesse est.

Porro quemadmodum genera natura sua priora sunt speciebus suis generationis ordine; ita et species suis generibus ordine perfectionis: unde fit, ut a speciebus ad genera recte procedatur sive essendi, sive existendi consequentia; a generibus autem ad suas species, neutra consequentia retro commeet.

Item, ut species sunt nobis notiores inventionis ordine ita et genera ordine accuratae cognitionis. Nam ut in investigandis naturis communibus progredi solemus ab inferioribus, quae sunt propinquiora sensibus, ad superiora: sic in eis dividendis, definiendis, demonstrationeque tractandis a superioribus ad inferiora descendimus.

Denique ut ascendendo a speciebus ad genera, et ab individuis ad species ex multis unum colligimus, ita descendendo a generibus ad species, et a speciebus ad individua, ex uno multa facimus. Participatione enim speciei multi homines, unus homo sunt; at unus, et communis, particularium conditionum additione, plures; quod idem de animali comparatione hominis aliarumque eius specierum dici potest. Atque haec de genere, ac specie dixisse sit satis.

Differentia uno modo dicitur quaelibet diversitas; qua significatione, ea etiam dicimus differre inter se, quae toto genere diversa sunt, ut substantiam et qualitatem. Proprie tamen differentia est diversitas eorum, quae alioqui sunt unius omnino rationis: qua differentia, sola ea, quae vel genere, vel specie, vel numero idem sunt, differre inter se dicimus, ut hominem ab equo, Socratem a Platone, et eundem senem a se ipso iuvene.

Nota vero est differentiae hoc pacto sumptae in communem, propriam, et maxime propriam distinctio. Communis dicitur, quae reipsa separari potest, ut sedere, stare, iuventus, et similia. Propria, quae etsi reipsa inseparabilis est; tamen ad essentiam rei non pertinet, ut cicatrix cum callum obduxit, caesius oculorum color, et communium naturarum proprietates. Maxime vero propria est, quae essentiam efficit diversam, ut rationale; hoc enim in causa est, ut homo diversae sit essentiae ab equo, et caeteris brutis animantibus. Itaque communis, et propria rem aliter affectam reddunt, aut certe alio modo habentem, sed maxime propria efficit, ut sit aliud secundum essentiam.

Dividitur etiam differentia primum quidem in separabilem, et inseparabilem: deinde inseparabilis in differentiam per se, et per accidens. Differentia per se est eadem cum maxime propria, diciturque differentia per se, quia est per se divisiva alicuius superioris, et alicuius inferioris constitutiva; quo pacto sensitivum est divisivum viventis, et constitutivum animalis; rationale autem divisivum animalis, et constitutivum hominis. Differentia per accidens, si absolute sumatur, non ut membrum dividens inseparabilis differentiae, complectitur communes, et proprias, vocaturque per accidens, quia accidentario tantum discrimine dividit, ac differre facit.

Ea igitur missa, duplex est differentia per se, una specifica, altera individualis. Specifica est, quae cum genere constituit speciem, sive mediam scilicet, sive infimam; individualis autem, quae cum specie infima constituit individuum sive unum numero. Hinc fit, ut quicquid proprie differt ab alio differentia per se, et non per accidens, id omne, aut differat specie, aut solo numero.

Neque enim audiendi sunt, qui nullam differentiam per se inter individua eiusdem speciei infimae agnoscunt, sed ea tantum distingui volunt per accidentia. Nullum enim praedicamentum est, quod per se ipsum, et sine adminiculo alterius praedicamenti non sit satis ad constitutionem suarum specierum, et individuorum, siquidem impermista sunt praedicamenta omnia a summis generibus, ad individua usque, nec quaerendae sunt in uno praedicamento differentiae, quibus constituantur species, aut individua alterius. Sed quemadmodum ex potestate cuiusque generis quodammodo nascuntur differentiae specierum effectrices, ita ex potestate cuiusque speciei infimae suo modo oriuntur differentiae individuales.

Dicitur quoque differentia specifica id, quo species genus excedit. Quo eodem pacto dici potest differentia individualis esse id, quo individuum excedit infimam speciem. Ut enim homo in sua essentia communi hoc amplius habet, quam animal, quod sit rationis particeps; ita Socrates in essentia sua singulari, hoc superat essentiam hominis communis, quod sit hic singularis, ac determinatus.

Dividi etiam solet differentia per se in divisivam, et constitutivam. Verum haec potius sunt varia officia differentiae, quatenus differentia est (quod iam ex dictis patet) quam differentiarum genera, quemadmodum et tertium illud, quod est facere differre. Nulla enim differentia per se est, quae tria haec eo ordine, quo numerata sunt, non exequatur, cum et dividat aliquid superius, et aliquid inferius constituat, illudque ab alio, aliisve eiusdem divisionis membris differre faciat. Quanquam si divisivae, et constitutivae differentiae respectu unius, et eiusdem communis naturae sumantur, nulla eadem differentia est, quae tria haec praestare possit, sed necesse est, ut alia, vel aliae eam constituant, et ab alia, vel aliis differre faciant, aliae vero dividant; quo pacto alia est quae substantiam corpoream constituit et ab incorporea differre facit; aliae quae dividunt incorruptibilem et corruptionis expertem; aliae item sunt, quae animal constituunt, et ab incorporeis substantiis, incorruptibilibus, simplicibus, plantisque differre faciunt; aliae quae in varias species distribuunt.

Denique dividitur differentia specifica in generalem et specialem. Generalis est, quae constituit speciem, quae ipsa genus etiam est; ut sensitivum. Specialis, quae constituit speciem, quae non item est genus; ut rationale. Sed haec dicta sunt de differentia, quatenus differentia est, non quatenus est tertia universalium species, tametsi omnia ad hanc posteriorem considerationem non parum conducunt.

Describi autem solet differentia, ut universale quoddam est, hunc in modum. Differentia est id, quod de pluribus specie differentibus in quaestione quale est, praedicatur; idque (ut intelligi solet) secundum essentiam. Et haec quidem differentiae explicatio, quae ex Aristotele desumpta est, in solas generales differentias convenit; idque ea de causa vitio non datur, quod differentiae speciales minus notae sint, minusque usurpatae. Dicuntur autem generales in hac posteriori differentiae consideratione, quia praedicantur de differentibus specie; speciales autem, quia de differentibus solo numero: quae differentiarum genera nec differunt specie inter se, neque ipsae sunt genera, sed sola magis minusque universalium ratione distinguuntur.

Communis tamen descriptio omnibus specificis differentiis est, qua differentia dicitur id, quod de pluribus in quaestione quale est, secundum essentiam praedicatur. Complectitur enim et generales et speciales differentias; excluditque apto ordine singularia, caeteraque universalia; si hoc modo intelligatur. Differentia est universale, quod necessario et secundum essentiam praedicatur de pluribus in quaestione, quale est. Quae omnia ex iis, quae supra dicta sunt perspicua relinquuntur.

Comparatur autem differentia specifica cum genere; quod dividit tanquam forma substantialis cum propria materia; cum ipsa vero specie, quam constituit, ut eiusmodi forma cum naturali composito substantiali; cum tamen nec forma, nec materia, quae sunt partes reipsa componentes totum, praedicetur de naturali composito. Genus autem, et differentia, quae cum specie unum atque idem re sunt, in quocunque individuo, de specie dicantur. Haec de universalibus, quae essentiali praedicatione de suis particularibus dicuntur.

Proprii etiam non eadem est usurpatio, qua ratione proprium est, et qua certa universalium species. Quatenus enim proprium est, uni soli convenit, ei scilicet cuius est proprium; at quatenus universale, de pluribus dicitur.

Funditur autem proprii vocabulum, quatenus proprium est, si generaliter omnino sumatur, non modo ad ea, quae accidunt rebus, sed etiam ad ea, quae in essentiis earum continentur, sive universales illae sint, sive singulares (nihil enim est in rerum natura, quod aliquid sibi proprium non habeat) nec tantum complectitur simplicia sive incomplexa, sed complexa etiam. Qua generali consideratione ipsae etiam differentiae specificae, et individuales, dicuntur propriae speciebus, et individuis, quae ex illis proxime constituuntur; et nonnunquam apud Aristotelem ipsae definitiones qualescunque sint comparatione rerum, quae definiuntur, proprii nomine comprehenduntur.

Missis tamen iis propriis, quae ad essentias rerum pertinent, complexisque omnibus; quod quidem ad simplicia et accidentaria attinet, in ore omnium est quadripartita illa proprii divisio, qua proprium dicitur aut soli speciei accidere, sed non omni, seu toti; ut homini blaesum esse ab ortu, vel Grammaticum: aut omni, sed non soli; ut esse bipedem, vel intelligentiae participem; aut omni et soli, sed non semper; ut canescere: aut omni et soli, et semper; ut esse disciplinae, risusve capacem. Quae distinctio apta est, si partim exponatur recte, partim emendetur. Nam quod omni accidit sed non soli id revera, si simpliciter et absolute loquendum est, proprium dici non potest, ut tradit Aristoteles; neque ei convenit tradita proprii, quatenus proprium est, generalis explicatio. Potest tamen dici proprium ad aliquid (ut idem loquitur) nempe comparatione earum rerum, quibus non convenit, quod est esse proprium secundum quid; quo pacto proprium est hominis comparatione quadrupedum aut serpentium, bipedem esse: et comparatione plantarum, aut brutarum animantium, habere intelligentiam; cum alioqui duos habere pedes avibus conveniat; intelligentia vero, substantiis a materia separatis.

Emendabitur autem divisio, si nomine speciei, quo infima intelligi solet, quaelibet res universalis concipiatur. Omnes enim species, sive infimae sive subalternae, adde et omnia summa genera, sua habent propria accidentaria.

Proinde accuratior divisio erit si proprium simplex et accidentarium distinguatur: primum in proprium simpliciter, quod absolute soli convenit rei, cuius dicitur proprium: et in proprium secundum quid sive comparate, quod iam explicatum est. Deinde proprium simpliciter in proprium perfecte, et imperfecte. Perfecte illud est proprium, quod tres illas conditiones sibi vendicat, ut omni et soli, et semper accidat.

Quicquid enim huiusmodi est, reciprocatur cum re, cuius est proprium, habetque in ea causam adaequatam, cur ita conveniat. Imperfecte autem, cui vel sola prima conditio deest, ut blaeso ab ortu, respectu hominis; vel prima et tertia; ut Grammatico, eiusdem habitudine; vel sola tertia, ut canescenti. Nam si desit secunda, id iam non erit proprium simpliciter, sed secundum quid. Ita potest alia quadrimembris solius proprii simpliciter divisio usurpari, ut vel accidat soli, et semper, sed non omni; vel soli quidem, sed neque omni, nec semper: vel soli et omni, sed non semper; vel omni et soli, et semper, quorum exempla ex dictis patent. Hac vero ratione secundus modus prioris divisionis reiicitur, quod sit proprium secundum quid; primus autem dividitur in primum, et secundum posterioris; tertius vero et quartus iidem sunt in utraque. Atque haec de proprio, quatenus proprium est, iuxta primam nominis impositionem, rationemque, satis fuerint.

Quatenus vero proprii nomen quartae universalium speciei accommodatur, alii sic definiendum putaverunt, ut in quaestione quale est, de iis tantum dicatur, quae solo differunt numero. Quo pacto etsi priori definitionis parte recte excluduntur genus et species; posteriori tamen non recte reiiciuntur differentia et accidens, quod duo haec non semper de differentibus specie praedicentur, sed saepe etiam de iis, quae differunt solo numero. Corrigi tamen solet definitio, reiecta posteriori parte, substitutisque hoc modo aliis verbis. Proprium est universale, seu quod praedicatur de pluribus in quaestione quale est, accidentaliter, et necessario: ut prima parte reiiciantur individua; secunda, genus, et species; tertia, differentia; quarta vero accidens. Exemplo sunt proprietates ridendi, capessendi disciplinas, sentiendi, generandi, incedendi, intelligendi, et alia huiusmodi; etsi earum quaedam non recurrant cum genere aliquo, aut specie. Porro necessarii nomine hac in re, non quaevis necessitas, sed quae ex ipsa natura subiectorum ducatur, intelligenda est.

Ac si proprium quidem sumatur, ut proprium est, atque adeo ut perfecte proprium (nulla enim de imperfecte propriis in hac consideratione propositae divisionis habetur ratio) illud generale dici solet, quod reciprocatur cum genere aliquo; speciale, quod cum aliqua infima specie. Si vero ut est quarta universalium species, generale dicitur, quod praedicatur de pluribus specie differentibus. Speciale, quod de iis tantum, quae solo numero differunt. Seu reciprocentur cum genere aliquo aut specie, seu minime, ut dictum est. Quae enim non reciprocantur, etsi non sunt propria simpliciter, ut propria sunt, sunt tamen quatenus universalia. Ita fit ut non sit necesse omne universale huius speciei reciprocari cum primo aliquo subiecto.

Demum accidentis nomen tribus modis potissimum accipi solet. Uno pro re, quae suapte natura subiecto inhaeret, cuiusmodi sunt color, et sapor lactis, et similia. Altero pro quovis attributo non pertinente ad essentiam rei, de qua dicitur; quo pacto accidunt rebus non solum omnia contingentia attributa, ut ferro calidum esse, et homini esse candidum, aut Grammaticum, sed etiam plurima necessaria; nec quavis tantum necessitate, sed ex ipsa subiectorum natura ducta, ut homini esse risus, aut disciplinae capacem. Qua significatione usi sumus paulo ante in verbo, Accidit, ubi quadripartitam proprii divisionem explicavimus. Tertio pro attributo, quod nec pertinet ad rei essentiam, neque ex ea necessaria veluti emanatione profluit: quo pacto alia ratione accidit homini nigrum esse, alia esse disciplinae capacem, quod hoc in ipsa hominis, quatenus homo est, natura habeat unde oriatur, illud aliunde proveniat. Atque haec est propria, et peculiaris ratio accidentis, quod quintam, extremamque facit universalis speciem; modo accidens sumatur, non ut hoc aut illud numero, sed ut est pluribus commune. Nam etsi accidentis nomen nihil universale prae se fert, potestque pro singularibus aeque, atque pro universalibus accipi: ex ipso tamen Philosophorum usu accommodatur significandae huic extremae speciei universalium, de qua nobis reliquus est futurus sermo.

Definiri autem solet accidens hoc modo sumptum, quod adest, et abest sine subiecti corruptione. Item, quod contingit inesse, et non inesse. Ac demum, quod nec genus est, nec species, nec differentia, nec proprium, inest autem rei: quarum explicationum idem est sensus. Quibus in definitionibus loco generis intelligitur universale, ut sic habeat prima definitio. Accidens est universale, quod adesse, et abesse potest, affirmarique ac negari de subiectis sine eorum eversione. Atque eodem modo intelligi potest secunda definitio. Tertiam vero sic licet exponere; Quod pluribus quidem eadem ratione convenire potest, verum non ut genus, aut species, aut differentia, aut proprium. Itaque in omnibus his definitionibus extrema ponitur contingentia ut differentia accidentis constitutiva. Explicatius tamen definietur accidens, si dicatur universale, seu quod praedicatur de pluribus in quaestione quale est, accidentaria, et contingenti praedicatione; ut apto ordine; primo loco excludantur individua; deinde genera et species, tum vero differentiae, postremo propria.

Complectitur autem hoc genus universalium non tantum accidentia realia, sed etiam attributa rationis, negationesque quae contingenter de pluribus dicuntur, atque adeo ipsas substantias more accidentium circumpositas, ut esse praedicatum, subiectum, caecum, tenebrosum, indutum, ornatum, inauratum, munitum. Omnia enim haec pluribus contingenter convenire, deque illis affirmari possunt haud destructis rebus de quibus dicuntur.

Dividitur porro accidens in id quod reipsa separabile est, et in id quod inseparabile. Nam etsi omne accidens huius speciei praedicabilium, cogitatione, eaque negativa separari potest incolumi subiecto, quippe cuius naturae in se consideratae nihil repugnat illo carere; non tamen omnia re ipsa seiungi possunt, sed quaedam possunt, quaedam non item. Nam sedere separabile est, et cogitatione et reipsa; simum vero esse, caecum, et similia cogitatione quidem separabilia sunt, non etiam reipsa. Qua in re late patens discrimen cernitur inter accidens, et proprium, quod nec reipsa, nec negativa cogitatione seiungi potest servato subiecto. Si enim, exempli causa, neges, hominem esse disciplinae capacem, ipsa negatione cogeris illum fateri, ne hominem quidem esse, cum ex ipsa natura humana necessario consequatur ad disciplinas capessendas aptitudo et propensio.

Potest etiam dividi accidens in generale, et speciale, quemadmodum et differentia, et proprium; ut generale quidem dicatur de specie differentibus veluti album, vigilare, dormire; speciale vero de solis numero differentibus, ut ridere, Grammaticum esse.

Iam si accidentia cum propriis conferantur, sitque sermo de veris ac realibus accidentibus, et propriis, illud observari solet, quemadmodum propria primo conveniunt universalibus, deinde per universalia singularibus communicantur; ita accidentia primo convenire singularibus, deinde per singularia universalibus attribui.

Quod si accidens cum omnibus quatuor superioribus universalium generibus comparetur, hoc discrimen, praeter alia, quae iam dicta sunt, inter ea cernitur, quod quatuor illa semper habent actum essendi in pluribus cum aptitudine coniunctum, sive ipsa, eorumve particularia existant, sive non existant (semper enim verum fuit Socratem esse hominem, et animal, et rationis participem, ac disciplinae capacem, etiam antequam ille, eiusmodique praedicata in rerum natura existerent; verumque est nunc postquam diem clausit extremum; perpetuoque verum erit) accidens vero etsi ex omni aeternitate habuit aptitudinem essendi in pluribus; non habet tamen actum, nisi cum et ipsum existit, et particularia, in quibus existit; ut calidum existens, in aqua, et ligno existentibus.