De Controversiis, Prima Controversia Generalis: De Verbo Dei

Instituenti mihi de libris sacris disputare, primo se offert illa Quaestio: Sitne Scriptura Prophetica et Apostolica ut verbum Dei recipienda: an id solum pro verbo Dei habendum sit, quod Spiritus sanctus privatim unicuique in corde loquitur. Quam quaestionem, indignam alioqui quae tractetur apud Theologos Christianos, peperit nobis, hoc tempore, partim Swenckfeldii et Libertinorum deliratio, partim improbitas et impudentia Lutheranorum. Gaspar Swenckfeldius (ut Fredericus Staphilus, in libro De Concordia discipulorum Lutheri, et Petrus Palladius in libro De haeresibus hujus temporis testantur) verbum scriptum tanquam litteram occidentem respuit, soloque spiritu interno contentos nos esse jubet. De Libertinis, qui auctoribus Copino et Quintino exorti sunt, in hunc modum scribit Joannes Calvinus: «Jam, inquit, diximus, istos initio aperte ridere solitos si quis Scripturas allegaret: nec dissimulasse quin eas pro fabulis haberent. Interim tamen non desinebant iis uti, si quis esset locus, quem in sensum suum torquere possent. Non quod eis adhiberent fidem, sed tantum ut perturbarent idiotas, atque ita concuterent, ut tandem eos ad se possent facilius adducere. Si quis locus ipsis objiceretur respondebant: Nos litterae minime obnoxios esse, sed spiritum qui vivificat sequi oportere. Quin etiam porcus ille Quintinus unumquemque Apostolorum aliquo scommate notaverat, veluti Picardico suo sermone, Paulum vocans vas fractum, Joannem juvenem stolidulum, Petrum abnegatorem Dei, Matthaeum foeneratorem.»¹ Haec ille.

Porro Martinus Lutherus, et Joannes Calvinus, et quotquot sectatores et discipuli eorum sunt, hunc ipsum Swenckfeldii et Libertinorum errorem Romano Pontifici totique Catholicae Ecclesiae impudentissimo mendacio adscribere non verentur. Lutheri verba in libro De Conciliis et Ecclesia, prope extremo sic habent: «Papa, hac ipsa de re pene totum orbem terrarum immani mole commentariorum et librorum refert, et in meros laqueos conscientiarum, leges, exactiones, jura divina et humana, articulos Fidei, nomen peccati et justitiae convertit: ut meritus sit denuo tradi ignibus suum Decretale; facile enim carere posset Ecclesia tali libro, qui horribile et irreparabile damnum dedit in magna parte generis humani: sacram Scripturam in coeno et pulvere sepeliit, et doctrinam Christianam pene integram delevit.» Haec Lutherus, quorum similia passim leguntur in libro adversus Regem Angliae, et in libro de falso statu Cleri, et alibi. Calvini verba initio libri seu Instructionis adversus Anabaptistas haec sunt: «Nec enim Papistarum more dicimus, sacrosanctas Scripturas missas fieri oportere, ut auctoritati hominum acquiescamus; hoc enim effugium censemus blasphemiam execrabilem esse.» Quapropter ut et illorum errorem, et horum mendacium breviter refellamus, illud imprimis statuendum erit: Propheticos et Apostolicos libros juxta mentem Ecclesiae Catholicae, et olim in Concilio III Carthaginensi² et nuper in Concilio Tridentino³ explicatam, verum esse verbum Dei, et certam ac stabilem regulam Fidei. Id vero his argumentis comprobamus.

Principio Moses, Prophetae, Christus ipse, Joannes, Apostoli, vel divina dogmata ex Scripturis ipsi confirmabant, vel certe ad Scripturas legendas alios hortabantur, nec ullum unquam ad interni spiritus judicium Scripturis neglectis remiserunt. Quorum testimonia non eo a nobis adferentur, quod ab adversariis magnificari existimemus; sed ne Scripturae, quarum auctoritate adversus nos qui eas merito veneramur, adversarii interdum abutuntur, pro eorum sententia facere videantur.

Moses igitur: Si difficile, inquit, et ambiguum apud te judicium esse perspexeris, etc. Et infra: Facies quodcumque dixerint, qui praesumunt loco quem elegerit Dominus, et docuerint te juxta legem ejus.¹ Ubi satis aperte S. Moses controversias exortas in populo Dei ex lege Domini dijudicandas docet. Ad eumdem modum et Isaias clamat: Ad legem magis, et ad testimonium.² Et Malach. Labia Sacerdotis custodient scientiam, et legem requirant ex ore ejus: quia Angelus Domini exercituum est.³ David quoque: Beati qui scrutantur testimonia ejus.⁴

Christus vero primum legationem suam Scripturae testimonio confirmat, illis Prophetae verbis in medium allatis: Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, etc..⁵ Deinde Sadducaeos ex divinis litteris confutat, cum ait: Nonne ideo erratis non scientes Scripturas? Et infra: De mortuis autem quod resurgant, non legistis in libro Moysi etc.⁶ Porro Pharisaeis quo alio argumento silentium imposuit quam illo, quod ex David deprompsit? Et rursus eosdem Pharisaeos, non ad spiritum aliquem internum, sed ad Scripturas divinas rejicit dicens: Scrutamini Scripturas.⁷

Jam vero Joannes Baptista testem legationis suae, non spiritus interni judicium, sed Isaiam Prophetam adhibuit; siquidem interrogatus quis esset: Ego, inquit, vox clamantis in deserto, dirigite viam Domini, sicut dixit Isaias Propheta.⁸ De Beroeensibus illud non sine laude commemoratur in Actis Apost. quod cum Paulum Apostolum audissent, scrutabantur quotidie Scripturas, si haec ita se haberent.⁹ Ipsi vero Apostoli Petrus, Paulus, Joannes, Jacobus, Judas, non modo in singulis epistolis frequenter adhibent testimonia Legis et Prophetarum, quae nimis longum esset hoc loco recensere; sed interdum etiam Scripturarum auctoritatem universe praedicant: Habemus, inquit S. Petrus, firmiorem propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes, tanquam lucernae lucenti in caliginoso loco.¹⁰ Et S. Paul.: Ab infantia, inquit, sacras Litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem. Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corrigendum, ad erudiendum in justitia, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus.¹¹ Denique Deus ipse ad Josue: Non recedat, inquit, volumen legis hujus ab ore tuo, sed mediteris in eo diebus ac noctibus.¹² Cum Mose igitur pugnant, cum Prophetis, cum Apostolis, cum Christo ipso, ac Deo Patre, et Spiritu sancto, qui sacras litteras et oracula divina contemnunt.

Deinde regula Catholicae Fidei certa notaque esse debet; nam si nota non sit, regula nobis non erit: si certa non sit, ne regula quidem erit. Porro privata Spiritus revelatio, ut ut in se certa sit, nobis tamen nota esse nullo modo potest, nisi forte divinis testimoniis, id est, veris miraculis confirmetur; quorum extrema penuria ii praesertim laborant, qui hoc nostro saeculo non minus quam caeteri spiritum jactant. Nam quis mihi fidem faciet, non mentiri Anabaptistam, cum se a spiritu afflatum dicit? Sed fac; non mentiri: qua via cognoscam spiritum illum, spiritum lucis et non spiritum tenebrarum esse? Et cum tam multi hoc tempore ducem ac doctorem Spiritum Sanctum habere se gloriantur, et tamen inter se sic animis sententiisque dissideant ut alii aliis sint haeretici, fieri certe non potest ut omnes recte sentiant. Quod si aut falluntur omnes, aut quod est omnino necessarium, aliqui: quis affirmare audebit, ex eorum numero se non esse, qui a spiritu Satanae deluduntur?

At sacris Scripturis, quae Propheticis et Apostolicis litteris continentur, nihil est notius, nihil certius; ut stultissimum esse necesse sit, qui illis fidem esse habendam neget. Notissimas enim esse, testis est orbis Christianus et consensus omnium gentium, apud quas multis jam saeculis summam semper auctoritatem obtinuerunt: certissimas autem atque verissimas esse, nec humana inventa, sed oracula divina continere.

Primo testis est veritas vaticiniorum, de qua sic loquitur S. Augustinus: «Scripturae fides mirabilem auctoritatem non immerito habet in orbe terrarum atque in omnibus gentibus, quas sibi esse credituras, inter caetera vera quae dixit, vera divinitate praedixit.» Et rursus: «Quanto minus, inquit, credendum est illis litteris quas plenas fabulosis velut antiquitatibus proferre voluerint, contra auctoritatem notissimorum divinorumque librorum, quae totum orbem sibi crediturum esse praedixit, et cui totus orbis, sicut ab ea praedictum est, credidit: quae vera se narrasse praeterita, ex his quae futura praenuntiavit, cum tanta veritate implentur, ostendit.»¹³

Secundo testis est incredibilis quaedam et plane divina conspiratio atque concordia tot virorum, qui diversis locis, temporibus, linguis, occasionibus sacra volumina conscripserunt, ut non tam ipsi scriptores diversi, quam unius scriptoris diversi calami fuisse videantur. Itaque recte Theod. praefatione in Psal. et Sanctus Greg. praefat. in Job, linguas et manus Scriptorum sacrorum nihil aliud, quam Spiritus sancti calamos appellandos esse censuerunt.

Et S. Augustinus de hac admirabili concordia Scripturarum loquens: «Auctores nostri, inquit, in quibus non frustra sacrarum litterarum figitur et terminatur Canon, absit ut inter se aliqua ratione dissentiant. Unde non immerito cum illa scriberent, eis Deum, vel per eos locutum, non pauci in scholis atque Gymnasiis litigiosis disputatioribus garruli, sed in agris atque urbibus, cum doctis atque indoctis, tot tantique populi crediderunt. Ipsi sane pauci esse debuerunt, ne multitudine vilesceret, quod religione carum esse oporteret, nec tamen ita pauci, ut eorum non sit miranda consensus. Neque enim in multitudine Philosophorum, qui labore etiam litterario monumenta suorum dogmatum reliquerunt, facile quis invenerit, inter quos cuncta quae sensere conveniant.»¹⁴

Tertio testis est Deus ipse, qui aliquando coelesti animadversione Scripturam hanc suam ab humana profanatione defendit. Miranti siquidem Ptolemaeo Regi, cur divinorum librorum nulli, neque Historici, neque Poetae veteres meminissent; Demetrius Phaleraeus respondit, ut ex Aristaeo referunt Joseph, et Euseb. praepar. Evang.¹⁵ Divinam hanc Scripturam esse, atque a Deo ipso datam; propterea si qui profanorum hominum eam attingere voluerunt, eos a Deo percussos continuo resiliisse. Affirmavitque, Theopompum quemdam, quod aliquid divinorum voluminum Graeca oratione ornare voluerat, subito, mentis quadam agitatione divinitus immissa, vehementer perturbatum ab incoepto opere coactum esse desistere: Theodorum vero Tragoediarum scriptorem, quod nescio quid e divina Scriptura ad fabulam quamdam transferre decreverat, luminibus captum orbatumque esse: ita repentina calamitate insignem temeritatem continuo esse repressam.

Quarto testis est ipsa Scriptura, cujus si verae fuerunt praedictiones rerum futurarum, ut eventus postea comprobavit, cur vera non sint rerum praesentium testimonia? Verum igitur est, quod ait David: Spiritus Domini locutus est per me, et sermo ejus per linguam meam.¹⁶ Verum quod ait Zacharias: Benedictus Dominus Deus Israel etc. Sicut locutus est per os Sanctorum, qui a saeculo sunt, Prophetarum ejus.¹⁷ Verum quod ait Petrus: Spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines.¹⁸ Et Paulus: Omnis Scriptura divinitus inspirata.¹⁹ Verum denique id quod omnes prophetae identidem repetunt: Haec dicit Dominus.

Postremo testis est infinitus prope numerus divinarum miraculorum, quae omnibus saeculis facta sunt ad ea dogmata comprobanda, quae in his Litteris continentur.

Quare cum sacra Scriptura regula credendi certissima tutissimaque sit, sanus profecto non erit, qui ea neglecta, spiritus interni saepe fallacis, et semper incerti, judicio se commiserit. Et probe sanctus Augustinus in prologo de Doctrina Christiana, his verbis Christianos admonuit: «Caveamus tales tentationes superbissimas et periculosissimas, magisque cogitemus, et ipsum Apostolum Paulum, licet divina et coelesti voce prostratum et instructum, ad hominem tamen missum esse, ut Sacramenta perciperet, atque copularetur Ecclesiae: et Centurionem Cornelium, quamvis exauditas orationes ejus, eleemosynasque respectas ei Angelus nuntiaverit, Petro tamen traditum imbuendum; per quem non solum Sacramenta perciperet, sed etiam quid credendum, quid sperandum, quid diligendum esset, audiret.»

Huc accedit, quod providentia Dei ita quodque regit et moderatur, ut cujusque natura postulat: natura autem hominum id postulat, ut quoniam animo et corpore praediti sumus, et corporalia facilius quam spiritualia capimus; per ea, quae sensibus corporis percipiuntur, quasi per quosdam gradus, ad spiritualia et coelestia deducamur. Non igitur omnes vulgo, per internum afflatum Deus docet, quid de se credi, quidve a suis agi velit: sed per corporales litteras, quas et cerneremus, et legeremus, erudire nos voluit. «De illa civitate, unde peregrinamur, inquit Augustinus, litterae nobis venerunt; ipsae sunt Scripturae, quae nos hortantur, ut bene vivamus.»²⁰

Neque vero si David, Moses, Isaias, Petrus, Paulus, Joannes, et alii quidam pauci in coetum quodammodo Angelorum admissi, ab ipso fonte veritatis per se sapientiam hauserunt, continuo caeteri etiam homines, neque divinis litteris, neque ullis doctoribus opus habebunt. Alia siquidem ratio esse debet fundamentorum, alia parietum, alia montium, alia collium. Numquid omnes Apostoli? numquid omnes Prophetae? numquid omnes fundamenta? numquid omnes montes? et si omnes montes; ubi colles? si omnes fundamenta; ubi domus? si omnes Apostoli et Prophetae; ubi synagoga populorum? de qua scriptum est in Psalm. VII. Et synagoga populorum circumdabit te.²¹ Nos igitur superaedificamur, ut Apostolus ait, super fundamentum Apostolorum et Prophetarum,²² quorum praedicatione et litteris erudimur: illi vero, qui ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis, sustentantur atque nituntur ipso summo angolari lapide Christo Jesu.

Sole exoriente, montium cacumina illustrantur; inde autem ad colles, et usque ad imas valles radii luminis derivantur. Ita juxta Psalm. LXXI, suscipiunt montes pacem populo, et colles justitiam: «Montes, inquit S. Augustinus, excelsae animae sunt, colles parvae animae sunt; sed ideo montes excipiunt pacem, ut colles possint excipere justitiam. Quae est justitia quam colles excipiunt? Fides: quia justus ex fide vivit. Non autem exciperent minores animae fidem, nisi maiores animae, quae montes dictae sunt, ab ipsa sapientia illustrarentur, ut possent parvulis trajicere, quod possint parvuli capere.» Et infra: «Oculos nostros cum levamus ad Scripturas, quia per homines ministratae sunt Scripturae, levamus oculos nostros ad montes, unde auxilium veniet nobis.»²³

Postremo, si in quavis humana Republica, sublatis legibus institutisque majorum, id unicuique liceret, quod naturali sua prudentia aequum ac justum censeret; quanta perturbatio rerum omnium? quanta confusio sequeretur? quam brevi tempore tota ea Respublica funditus interiret? et nemo tamen est, qui non aliquid sapiat in rebus humanis, quique omni prorsus judicio careat. Quid igitur fieret, si in ea Republica, quae divina potius quam humana est, et in qua multa necessario supra rationem naturalem credenda, multa supra humanas vires agenda sunt, sacra eloquia divinitus inspirata tollerentur e medio, et solus internus afflatus expectandus et sequendus esset? quid, quod maxima pars hominum ex rudibus et imperitis constat, qui nihil sibi divinitus indicari, ne per somnium quidem unquam senserunt; quid igitur isti? expectabunt semper? nihil interim credent? in omnem aeternitatem peribunt? an assequentur sine fide justitiam? vel beatitudinem sine justitia? Sed habent Swenckfeldiani ac Libertini argumenta, quibus sententiam confirmant ac tuentur suam, scilicet, ut non sine ratione insanire videantur. Illa igitur qualia sint inspiciamus.

«Apostolus Paulus, inquiunt, disertis verbis litteram a spiritu distinguit, et illam ad Testamentum vetus aperte rejicit, quam etiam occidentem vocat; hunc autem novi Testamenti proprium esse confirmat, et vivificantem nominat. Idoneos, inquit, nos fecit ministros novi Testamenti non littera, sed spiritu. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat.¹ Igitur quemadmodum vetus Testamentum Judaeorum est, et nihil ad homines Christianos pertinet; ita nec Scripturae divinae, quae nihil aliud, quam litterae sunt, ad Christianos homines pertinebunt.»

Ad hoc argumentum facile respondemus, ac primum si res ita se habet, et nihil ad nos sacrae litterae pertinent, cur ipse Christus ait Joan. V: Scrutamini Scripturas? cur Paulus tot litteras scripsit? cur I. Tim. IV discipulum monuit, ut lectioni operam daret? Sed nimirum Apost. Paulus, neque per litteram occidentem, sacram Scripturam; neque per spiritum vivificantem, internam Spiritus allocutionem intelligi voluit. Neque aliud sunt Paulo littera et spiritus, quam Joanni lex et gratia. Lex, inquit Joan. cap. I, per Mosem data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.² Et S. Aug. Contra Faustum: «Eadem, inquit, lex, quae per Mosem data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est, cum accessit litterae spiritus, ut inciperet impleri justitia legis, quae non impleta reos etiam praevaricatione faciebat.»³ Quod autem Paulus per litteram legem significet, ex verbis sequentibus potest intelligi. Nam cum dixisset: Idoneos nos fecit ministros novi Testamenti; non littera, sed spiritu: Littera enim occidit, spiritus autem vivificat; subjecit continuo: Quod si ministratio mortis, litteris deformata in lapidibus, fuit in gloria, ita ut non possent intendere filii Israel in faciem Moysi, propter gloriam vultus ejus, quae evacuat; quomodo non magis ministratio spiritus erit in gloria?⁴ Quibus verbis nullum reliquit dubitandi locum, quin per litteram occidentem lex in lapidibus descripta intelligenda sit.

Sed operae pretium erit breviter explicare, lex illa per Mosem data, cur littera, cur occidens, cur Testamenti veteris propria esse dicatur; ne, dum Libertinos et Swenckfeldianos refellimus, aliquid Lutheranis concedere videamur.

Ac prima quidem dubitatio facillima et pene nulla erit, si Moses cum Christo, et lex conferatur cum gratia. Etenim Moses cum legem datam a Deo deferret ad populum, nihil detulit aliud quam litteras incisas in lapide; Christus vero, nec litteras ullas scripsit, nec ab alio scriptas attulit, sed spiritum dilectionis et gratiae, qui ne scribi quidem potest, cordibus suorum afflavit. Itaque merito Christi lex, spiritus et gratia: lex Mosis, littera nominata est.

Cur autem occidere lex dicatur, non eadem omnium sententia est. Origines Contra Celsum,⁵ litteram occidentem significare videtur esse Scripturam ipsam, cum juxta propriam verborum significationem exponitur: eandem autem spiritum esse vivificantem, si mystice et spiritualiter exponatur: «Litteram, inquit, nominavit, cum juxta sensum divinas litteras accipimus; spiritum vero cum juxta intellectum.» Et clarius lib. VII, ante medium: «Dicimus, inquit, legem esse duplicem, videlicet, alteram juxta litteram, alteram juxta sententiam, sicut et majores nostri docuerunt. Jam illam, quae sic, ut scriptum est, accipitur, non tam nos, quam Deus, per quemdam Prophetam jus non bonum nominat, et praecepta non bona. Quem imitatus Paulus noster pronuntiavit litteram occidere, quod perinde est, ac si verba dixisset occidere. Caeterum, Spiritus, inquit, vivificat, quod tantumdem valeat, ac si nos eorum intellectu vitam consequi scripsisset.» Haec Origenes; cujus sententia si ita accipiatur, ut nihil omnino in divinis Scripturis ad litteram exponi possit, exploratum errorem continet, et jam dudum a Patribus explosa est. Vide Epiph. epist. ad Joan. et in haeresi Origenis. Chrysost. hom. XIII in Gen. Hieron. in epist. ad Pammachium, de erroribus Jo. Hierosol. et in cap. X Danielis. August. lib. XIII. de Civ. Dei, cap. 21. et lib. VIII Gen. cap. 1. Si sic autem, ut quae figurate dicta sunt, ea secundum propriam verborum significationem explicare prohibeantur; vera quidem sententia est, sed in hunc Pauli locum minime quadrat. Nec enim Apostolus, cum litteram dicit occidere, de figuris Scripturarum loquitur; sed de notissimis illis praeceptis, quae in duabus tabulis lapideis scripta erant. Sic enim ait: Littera occidit, spiritus autem vivificat. Quod si ministratio mortis litteris deformata in lapidibus fuit in gloria, etc. Et rursum in epist. ad Rom. ubi aliquoties repetit, legem occidere, non aliam legem adfert in medium, quam illam: Non concupisces. «Et utique, ut verbis utar August., non figurate aliquid dicitur, quod accipiendum non sit secundum litterae sonum, cum dicitur: Non concupisces: sed apertissimum saluberrimumque praeceptum est: quod si quis impleverit, nullum habebit omnino peccatum.»⁶

Jam vero S. Joan. Chrysost. in II ad Corinth, cap. III. et qui eum secuti sunt, Theodor. Theoph. OEcumenius, necnon Commentarius, qui S. Ambrosio attribuitur, et alii nonnulli, litteram occidentem, legem punientem; spiritum vivificantem, gratiam liberantem a peccatis esse docent. Lex enim non modo adulteros et latrones, sed etiam eum, qui Sabbato ligna collegerat, imperabat occidi.⁷ Gratia vero sceleratissimos etiam homines, et omni flagitiorum genere contaminatos, per lavacrum regenerationis, aut per verbum reconciliationis absolvit.

Caeterum haec etiam explicatio non omnino satisfacit: nam lex divina sicut improbis poenas, ita praemia bonis constituit: et sicut scriptum est Maledictus qui non permanet in sermonibus legis hujus, nec eos opere perficit;⁸ ita scriptum etiam est: Levit. XVIII: Custodite leges meas, atque judicia, quae faciens homo, vivet in eis.⁹ Cur igitur lex occidere dicitur, non etiam vitam afferre? nam si propterea littera occidens merito appellari potest, quod transgressores suos occidat; pari ratione littera vivificans dici poterit, quod cultoribus suis vitam propaget.

Verissima igitur, et verbis Apostoli maxime consentanea S. Augustini sententia est, legem videlicet sine gratia litteram occidentem ab Apostolo Paulo, duabus de causis esse appellatam. Primum, quod cum impleri non possit, eum cui datur quodammodo praevaricatorem efficiat. Lex, inquit idem Apostolus Rom. IV, iram operatur: ubi enim non est lex, nec praevaricatio.¹⁰ Deinde, quod ipsa prohibitione concupiscentiam augeat: nam, ut ille recte ait: Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata: Occasione, inquit Apostolus, accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam,¹¹ et S. Augustinus de spiritu et littera: «Doctrina, inquit, illa quae praecipit: Non concupisces, bona et laudabilis lex est: sed ubi sanctus non adjuvat Spiritus inspirans pro concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est, charitatem diffundens in cordibus nostris; profecto illa lex, quamvis bona, auget prohibendo desiderium malum: sicut aquae impetus, si in eam partem non cesset influere, vehementior fit obice opposito, cujus molem cum evicerit, majore cumulo praecipitatus violentius per prona provolvitur. Et hoc est, quod fallit peccatum per mandatum, et per illud occidit, cum accedit etiam praevaricatio, quae nulla est, ubi lex non est.»¹²

Quare nec per se, nec aliqua propria vitiositate sua, sed ex occasione solum, eaque accepta, non data, lex occidit. Nam peccatum, ut Apostolus ait: Occasione accepta per mandatum seduxit me, et per illud occidit. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum, quod ergo bonum est, mihi factum est mors? absit: sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem.¹³

Postrema restat quaestio: cur lex, sive littera propria Testamenti veteris esse dicatur. Nam nec in Testamento veteri viguit lex sine gratia, sive littera sine spiritu; cum tam multi floruerint eo tempore justissimi, viri incedentes, ut ait Luc. de Zacharia et Elizabeth, in omnibus mandatis, et justificationibus Domini sine querela:¹⁴ nec in Testamento novo regnat spiritus sine littera, sive gratia sine lege, cum Christus dixerit: Audistis quia dictum est Antiquis, non occides: qui autem occiderit reus erit judicio. Ego autem dico vobis, quia omnis, qui irascitur fratri suo, reus erit judicio;¹⁵ et quae sequuntur. Et rursum: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto non potest introire in regnum Dei;¹⁶ et: Euntes, docete omnes gentes, baptizantes, eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti: docentes eos servare omnia quaecumque mandavi vobis.¹⁷

Quid est igitur quod Apostolus ait: Idoneos nos fecit ministros novi Testamenti, non littera, sed spiritu,¹⁸ qua ratione litteram, hoc est, legem a Testamento novo excludit, in quo tot leges ab ipso Christo praescribi videmus? Sed facile quaestio ista dissolvitur, si quid per se, et proprie ad utrumque Testamentum pertineat, ex proprio utriusque Testamenti fine discernamus. Testamenti veteris finis proprius erat id efficere, ut genus humanum in ipso primo parente, tanquam in radice corruptum, et vitiatum, aegrotationis vulnerumque suorum admoneretur, atque inde timore et dolore concepto Medicum quaereret. Ad hunc finem lex perducit. Per legem cognitio peccati, inquit Apostolus¹⁹ et rursum: Peccatum non cognovi, nisi per legem,²⁰ et B. Augustinus: «Utilitas, inquit, legis est ut hominem de sua infirmitate convincat, et gratiae medicinam, quae in Christo est, implorare compellat».²¹

Quare per se, ac proprie Testamentum vetus, quod legibus ac litteris continetur, timorem adducit, in servitutem generat, ut Paulus loquitur Rom. VIII et Galat. IV. Qui vero sub veteri Testamento justi liberique fuisse leguntur, ii non littera Testamenti veteris, sed spiritu Testamenti novi tales fuerunt. «Dispensabant, inquit S. August. illi sancti pro congruentia temporis Testamentum vetus, pertinebant vero ad Testamentum novum.»²² Et de peccatorum merit. et remiss. «Regnum mortis, sola in quolibet homine gratia destruit Salvatoris, quae operata est etiam in antiquis sanctis, quicumque antequam in Carne Christus veniret, ad ejus tamen adiuvantem gratiam, non ad legis litteram, quae jubere tantum, non adiuvare poterat, pertinebant.»²³ Finis autem Testamenti novi non alius est, quam mederi, sanare, liberare. Id vero totum praestat gratia. Infelix ego homo, inquit Paulus, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum:²⁴ et S. Augustinus libro De spiritu et littera: «Per legem, inquit, cognitio peccati, per gratiam sanatio animae a vitio peccati.»²⁵

Igitur Testamentum novum per se ac proprie, non legem adfert, sed gratiam, nec litterae, sed spiritus solius ministerium est, nihilque est aliud, quam charitas Dei diffusa in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis, quod tanto ante Propheta praedixit, cum ait Hierem. Ecce, dies venient, dicit Dominus, et feriam domui Israel, et domui Juda faedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus vestris in die qua apprehendi manum eorum, ut educerem eos de terra AEgypti; pactum, quod irritum fecerunt, et ego dominatus sum eorum, dicit Dominus. Sed hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus: Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam.²⁶ Itaque si de eo agatur, quod per se ac proprie ad utrumque Testamentum pertinet, verissime Paulus dixit: Idoneos nos fecit ministros novi Testamenti, non littera, sed spiritu. Nec minus vere Joannis: Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est.²⁷

Sed quanquam Testamentum novum per se ac proprie leges non adferat, leges tamen duplici ratione complectitur. Primum enim eas omnes leges, quae ad bene beateque vivendum referuntur, gratia novi Testamenti non destruit, sed confirmat: quippe quae humanae infirmitati ad eas implendas vires praebet: Legem, inquit Apostolus, destruimus per fidem? absit, sed legem statuimus, et infra: Quod enim impossibile erat legi, in quo infirmabatur per carnem; Deus filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut justificatio legis impleretur in nobis,²⁸ et S. August. lib. de spiritu et littera: «Lex ergo data est, inquit, ut gratia quaereretur, gratia data est, ut lex impleretur. Neque enim suo vitio non implebatur lex, sed vitio prudentiae carnis. Quod vitium per legem demonstrandum, per gratiam sanandum fuit.»²⁹

Deinde novas etiam quasdam leges Christus tulit, ut de Baptismo, de Eucharistia, de Sacramentis caeteris, vel exhibendis, vel suscipiendis: quia tametsi Christus non ideo ad nos venit, ut tanquam alter Moses novae legis pondere nos premeret, sed ut jacentes sub onere legis auxilio gratiae sublevaret; tamen ad vetera morum praecepta saluberrimas illas leges adjungendas putavit, quae dum ad Sacramenta nos ducunt, atque ad gratiam per Sacramenta perducunt: non solum non premunt onere ponderum, verum attollunt etiam vice pennarum, ut loquitur Augustinus lib. de perfect. just. Sed de prima objectione satis dictum est.

Objectiones caeterae, quia communes sunt Swenckfeldianis et Libertinis, cum Lutheranis et Calvinistis, in ea disputatione commodius dissolventur, in qua de interprete Scripturarum, et judice controversiarum adjuvante Domino disseremus.

Scripturam Propheticam et Apostolicam, sacram divinamque esse, satis, ut arbitror, demonstratum est disputatione superiore. Sequitur, ut qui sint vere Prophetici et Apostolici libri deinceps explicemus. Est autem omnis haec de numero sacrorum librorum disputatio divisa in partes tres. Primum enim de iis libris agendum erit, de quorum auctoritate nulla unquam fuit inter Catholicos homines disceptatio. Deinde de iis qui tametsi vere Prophetici, aut Apostolici sint, non tamen semper aeque certa et explorata eorum auctoritas fuit. Postremo de iis, qui quamquam a nonnullis clarissimis doctissimisque viris aliquando in numero divinorum voluminum haberentur, publico tamen totius Ecclesiae judicio nunquam approbati sunt.

Primi ordinis librorum haec sunt nomina: Pentateuchus Mosis, liber Josue, Judicum, Ruth, Regnum quatuor, Paralipomenon duo, Esdrae et Nehemiae duo, Job, Psalterium CL Psalmorum, Proverbia, Ecclesiastes, Cantica, Prophetae maiores quatuor, Prophetae minores duodecim, Evangeliorum libri quatuor, Acta Apostolorum, Epistolae Pauli numero XIII, omissa videlicet sola Epistola ad Hebraeos, Epistolae Canonicae duae, Petri una, Joannis altera.

Secundus ordo hos libros continet: Esther, Baruch, Danielis partem, Tobiam, Judith, Sapientiam, Ecclesiasticum, Machabaeorum primum et secundum, Marci, Lucae, Joannis partes quasdam, Epistolam ad Hebraeos, Epistolam Jacobi, posteriorem Petri, primae Joannis particulam, secundam et tertiam Joannis, Epistolam Judae, Apocalypsim.

Tertius ordo illa omnia comprehendit, quae recensentur ab Innocentio epist. III ad Exuperium, Gelasio dist. XV. can. Sancta Romana, Athanasio in Synopsi, Eusebio l. III hist. cap. 25 ex quibus haec pauca videntur exstare, oratio Manassae III et IV, lib. Esdrae III, item et IV Machabaeorum. Psalmus CLI, Appendix libri Job, liber Hermetis qui inscribitur Pastor.

Ac primi quidem ordinis libros in Ecclesia Catholica divinam auctoritatem semper habuisse, testes sunt omnes summi Pontifices, omnia Concilia, omnes Patres, qui quacumque de causa libros enumerare studuerunt. Vide ex Pontificibus Innocentium I. in epist. III ad Exuperium c. ult. Gelasium I in decreto de libris sacris, quod exstat in II Tomo Conciliorum. Ex Conciliis Laodicenum can. LIX, Carthaginense III, can. 47, Florentinum in Institut. Armenorum juxta fidem summae Conciliorum, Tridentinum sess. IV.

Ex Graecis Patribus, Origenem apud Eusebium lib. VI hist. cap. 18. Ipsum vero Eusebium lib. III hist. c. 25. Athanasium in Synopsi, Gregorium Nazianzenum in lib. de Genuinis Scripturis carmine conscripto, Epiphanium in lib. de mensuris et ponderibus, Item eundem adversus haeresim Anomaeorum, Cyrillum Hierosolymit. catechesi IV, Joannem Damascenum libr. IV, de Fide, cap. 18.

Ex patribus Latinis, Hieronymum, cum in prologo Galeato, tum in epist. ad Paulinum de studio sanctarum Scripturarum, Ruffinum in explicatione symboli, Augustinum lib. II de Doctrina Christiana capite 8. Isidorum lib. VI Etymologiarum, c. 1. His adde tres alios scriptores, qui solius Testamenti veteris libros recensent, Josephum lib. I adversus Appionem, Melitonem Sardensem apud Eusebium lib. IV hist. c. 26.,¹ et Hilarium praefatione in Psalmos.

Porro caeteri Patres Justinus, Irenaeus, Basilius, Tertullianus, Cyprianus, Ambrosius, omnesque alii, tum Graeci, tum Latini, quamvis divinorum librorum seriem non describant, passim tamen eorum testimoniis sic utuntur, ut eos omnes in sacris divinisque libris a se habitos non obscure testentur.

Et si vero in Ecclesia Catholica, Orthodoxorum omnium consensione enumeratorum librorum semper viguit auctoritas; non defuere tamen haeretici, qui libris iisdem omnem prorsus auctoritatem detrahere niterentur. Quoniam autem illas eorum haereses majorum nostrorum diligentia jamdudum extinctas ac sepultas, rursum hoc nostro saeculo Sixtus Senensis in extrema sua Bibliotheca stylo prosecutus est, quam brevissime potero ab antiquis istis non tam hostibus, quam umbris hostium me expediam. Igitur decem et octo haereses adversus eos libros, quos in primo ordine recensuimus, diversis temporibus exstiterunt.

Prima eorum est, qui libros Testamenti veteris, quod eos a malo Deo quodam dictatos existimarent, in universum respuebant. Ita sensere primum Simoniani, Basilidiani, Marcionitae apud Irenaeum lib. I cap. 20, 22, 29., deinde Manichaei apud Epiphan. haeres. 66. Bogomiles apud Eutymium Panopliae par. II. tit. 23. cap. 1. Albigenses apud Antonin. par. IV. tit. 11. c. 7. Nostro etiam saeculo, quindecim Anabaptistarum praedicantes in Colloquio Franckenthal, vetus Testamentum haud aliter in disputationem Fidei admittendum censuerunt, quam quatenus cum novo Testamento concordat.

Refellunt hanc haeresim Epiphanius in haeresi Manichaeorum, Augustinus, cum in lib. adversus Faustum Manichaeum, tum in aliis duobus contra adversarium legis et Prophetarum, et Petrus Cluniacensis in epist. contra Petrobrusianos.

Et sane mirandum videtur, eos haereticos qui Testamenti novi libros venerabantur, contemnere potuisse libros Testamenti veteris, cum hi ab illis et plurima et luculentissima suae auctoritatis habeant testimonia: Necesse est, inquit Dominus, impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi, et Prophetis, et Psalmis de me.¹ Et Apostolus: Paulus, inquit, Apostolus segregatus in Evangelium Dei, quod ante promiserat per Prophetas suos in Scripturis sanctis.² et rursum: Scriptum est, quia Abraham duos filios habuit, unum de ancilla, et unum de libera, quae sunt per allegoriam dicta: haec enim sunt duo Testamenta.³ Item alibi: Multifariam multisque modis, olim Deus loquens Patribus in Prophetis, novissime locutus est nobis in Filio, etc.⁴

Altera haeresis Ptolomaei cujusdam fuit: qui, ut Epiphanius refert haeres. XXXIII, legem Mosis tres in patres dividebat; atque unius quidem mundi Opificem auctorem faciebat, alterius Mosem, tertiae Seniores Synagogae. Nec vero mundi Opifex Ptolomaeo Deus verus erat, sed medium quoddam numen inter Deum, et Diabolum. Itaque non modo legem universam, sed nec ullam ejus partem sacram divinamque esse censebat.

Refellit hanc haeresim Zacharias apud Lucam, c. I., ubi testatur, Dominum Deum Israel locutum esse per ora Sanctorum, qui a saeculo sunt, id est, omnium Prophetarum ejus. Refellit eamdem Apostolus Paulus, cum omnem Scripturam divinitus inspiratam esse affirmat, II Timoth. III.

Tertia est haeresis Theodori Mopsuestiae Episcopi, qui Prophetas omnes, non quidem aperte rejicit, sed dum impudenter affirmat, nihil eos de Christo unquam praedixisse, ut ex fragmentis commentariorum ejus quae in V Synodo collat 4, recitantur intelligi potest, cum ipsorum Prophetarum utilitatem et auctoritatem nimium extenuat, tum ipsum Christum et Apostolos clarissimorum mendaciorum reos facit. Quid enim aliud, quam mendacium erit, quod ipsa veritas de se ait, cum perlecto testimonio Isaiae subjunxit: Hodie impleta est haec Scriptura in auribus vestris?⁵ quid aliud quam mendacium erit, quod Petrus ait: Huic omnes Prophetae testimonium perhibent?⁶

Omitto caetera Prophetarum testimonia, quae passim in Testamento novo de Christo ab Evangelistis et Apostolis explicantur. Tot enim sunt, ut brevi enumerari non possint. Vide Matth. I, II, IV, XII, XXI, XXVII, Marc. XII, XV, Luc. XI, Joan. II, XII, XIX, Actor. II, IV, XIII, Ephes. IV, Hebr. I, X, etc.

Quarta haeresis Psalmos Davidis ut humana, vel profana potius cantica, sine ullo divino afflatu conscripta repudiat. Auctores hujus erroris Philastrius in catalogo haeret. cap. 127, Nicolaitas et Gnosticos facit. Paulum Samosatenum scriptum reliquit Eusebius lib. VII. hist. c. 25, Psalmos illos, qui in Christum canebantur, tanquam recens excogitos de Ecclesia sustulisse.

Sed fortasse Paulus iste non tam Psalmos Davidis, quam Hymnos aliquos Ecclesiasticos ab Ecclesia sua removit. Neque enim credibile est, Davidis Psalmos post tot secula Samosateno recens excogitos videri potuisse. Sane deliramentum hoc refellunt apertissimis verbis, cum ipse David, tum etiam Christus et Apostoli: Haec sunt novissima verba, inquit auctor libri Regum, quae dixit David filius Isai: dixit vir cui constitutum est de Christo Dei Jacob, egregius Psalter Israel: Spiritus Domini locutus est per me, et sermo ejus per linguam meam;⁷ et Dominus: Quomodo ergo David in spiritu vocat eum Dominum dicens: Dixit Dominus Domino meo sede a dextris meis?⁸ quae verba in CIX Psal. scripta leguntur. Et Apostoli omnes una voce, Tu Domine, inquiunt, qui Spiritu sancto per os patris nostri David pueri tui dixisti: Quare fremuerunt gentes, Ps. II.⁹ Denique Apost. Paulus in epist. ad Hebraeos: Sicut dixit, inquit, Spiritus sanctus: hodie si vocem ejus audieritis; quae sunt verba Ps. XCIV.¹⁰

Quinta haeresis Hebraeorum est, qui in Talmud. ord. IV, tract. 3., nec librum Job in divinis voluminibus habent, nec ipsum Job unquam vixisse inter homines putant. Posteriores Rabbini, ut R. Salomon. R. Levi ben Gerson, et alii nonnulli, librum quidem recipere videntur, quippe quem commentariis illustrare conati sunt; sed ipsum Job non semel, nec leviter reprehendunt. Siquidem R. Salomon audacter affirmat, Sanctum Job impatientem calamitatis quae illi acciderat, non verbis, sed corde peccasse; R. autem Levi ulterius progressus scribit: hunc beatum virum abnegatae providentiae divinae, resurrectionisque mortuorum justissimas poenas dedisse.

Martinus quoque Lutherus in convivialibus sermonibus, tit. de Patriarchis et Prophetis, affirmat, se non credere omnia ita esse gesta, ut in lib. Job narrantur. Et rursus tit. de lib. veteris et novi Testamenti ait: librum Job esse veluti fabulae argumentum ad proponendum patientiae exemplum.

At profecto, nec historiam Job esse confictam, et ipsum Job vere Sanctum atque perfectum virum fuisse, locupletissimus testis adversus Hebraeos Ezechiel esse potest: Si fuerint, inquit Deus per Ezechielem, tres viri isti in medio ejus, Noe, Daniel, et Job, ipsi in justitia sua liberabunt animas suas:¹¹ ut interim omittamus, quae de S. Job, Tobias c. III. et Jacobus cap. V. scribunt; necnon quae ex hoc libro c. V. Apostolus, ut ex reliqua divina Scriptura, in medium adducit I. Corint. III; horum enim testimonia Thalmudistae non recipiunt.

Sexta haeresis eorum est haereticorum, qui teste Philastrio in Catal. haereseon, cap. 132. et Jacobo Christopolitano, praefatione commentariorum in Cantica, librum Salomonis repudiant, qui inscribitur Ecclesiastes, quod eum librum Salomon in extrema senectute composuisse videatur, cum depravatus amore mulierum, summum bonum in corporis voluptatibus constituebat, atque ad Epicuri, sive Aristippi philosophiam aditum parabat.

Martinus Lutherus in convivialibus sermonibus, tit. de lib. veteris et novi Testamenti, dicit, auctorem libri, qui Ecclesiastes inscribitur, sibi videri ocreis et calcaribus destitutum, equitare tantum in soccis, quemadmodum ipse soleret, cum adhuc esset in coenobio.

Sed tantum abest, ut Salomonis Ecclesiastes de voluptate concionetur, ut omnes potius ad humanarum rerum despicientiam Deique metum, quasi magister morum severus et vehemens, oratione gravissima adhortetur. Quale est illud exordium? Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes: Vanitas vanitatum et omnia vanitas.¹² Qualis illa peroratio? Finem loquendi pariter omnes audiamus; Deum time, et mandata ejus observa, hoc est enim omnis homo.¹³ Nec vero media dissentunt: Risum, inquit, reputavi errorem, et gaudio dixi, cur frustra deciperis?.¹⁴ Et: Dixi in corde meo, iustum et impium judicabit Deus.¹⁵ Et: Custodi pedem tuum ingrediens domum Dei et appropinqua ut audias: multo enim melior est obedientia, quam stultorum victimae.¹⁶ Et: Ne temere quid loquaris, nec cor tuum sit velox ad proferendum sermonem. Et: Melius est ire ad domum luctus, quam ad domum convivii.¹⁷ Et: Quia non profertur cito contra malos sententia, absque timore ullo filii hominum perpetrant mala.¹⁸ Et: Melior est sapientia, quam arma bellica, et qui in uno peccaverit, multa bona perdet.¹⁹ Et: Vae tibi terra, cujus Rex puer est, et cujus Principes mane comedunt. Beata terra, cujus Rex nobilis est, et cujus Principes vescuntur in tempore suo, ad reficiendum, et non ad luxuriam.²⁰ Denique: Scito, quod pro his omnibus adducet te Deus in judicium. Aufer iram a corde tuo, et amove malitiam a carne tua: adolescentia enim et voluptas vana sunt.²¹ Num ista sapiunt Aristippum? Anne unquam ex Epicuri officina tam severa praecepta prodierunt?

Quod si Ecclesiastes interdum edendi et bibendi delectationem non esse aspernandam praecipit, non eo facit, quod omnia voluptate metiatur, sed ut avaros et sordidos quosdam perstringat, qui malunt necessariis ac licitis vitae humanae commodis et delectationibus seipsos fraudare, quam de cumulo pecuniarum vel minimum detrahere.

Nec pauca etiam sunt, quae in hoc libro non ex sententia Salomonis, sed ex vulgi, atque insipientium, et voluptariorum hominum opinione dicuntur: quod eleganter et copiose demonstrat S. Gregorius, lib. IV Dialog. cap. 4.

Sed nec illud vere ab haereticis affirmatur, librum hunc eo tempore esse conscriptum, quo Salomon amore mulierum corruptus erat; id quod quatuor rationibus demonstrari potest. Primum enim in III. lib. Reg. cap. IV et XI. et in eo libro qui Ecclesiasticus inscribitur, cap. XLVII, cum ordine recenseantur acta Salomonis prius de libris ejus, quam de amoribus narratur.

Deinde in hoc ipso libro, de quo agimus, constanter affirmat Ecclesiastes, sapientiam suam, quam videlicet divino munere quondam acceperat, ad eam usque aetatem secum permansisse: Sapientia quoque, inquit, perseveravit mecum:²² non est autem verisimile, coelestis sapientiae lumen cum ea cordis depravatione simul habitare potuisse, de qua loquitur Scriptura, cum ait III Reg. XI. Et averterunt mulieres cor ejus; cumque jam esset senex, depravatum est cor ejus per mulieres, ut sequeretur Deos alienos.²³

Deinde in secundo capite hujus libri enumerat Salomon omnes delicias suas, palatia, piscinas, pomaria, servos, ancillas, cantica, modulationes, aurea vasa atque argentea, et alia id genus permulta; tot vero concubinarum atque uxorum, prae quibus omnes alias delicias facile contemnebat, quaeque solae cor ejus emollire atque corrumpere potuerunt, nec meminit quidem. Amare igitur nondum caeperat, quo tempore librum hunc conficiebat.

Postremo, quis credat ab animo illo tam molli, atque effeminato, qualis erat Salomonis, cum is septingentarum conjugum, et trecentarum pellicum amoribus inserviret, tam graves sententias, quales paulo ante recitavimus, proficisci potuisse?

Non ignoro, sententiam veterum Judaeorum esse, teste S. Hieronymo in c. I Ecclesiastae, librum hunc esse compositum a Salomone post peractam peccatorum poenitentiam, quam etiam sententiam idem Hieronymus approbare videtur in Commentario Ezechielis, cap. XLIII, sed probabilior semper existimavi S. Augustini sententiam, qui in Psal. CXXVI et alibi saepe, Salomonem reprobatum a Deo fuisse scribit, quod Scriptura divina senectutem ejus gravissime reprehendat, nec de poenitentia aliquid usquam addat. Si quis tamen priorem sententiam sequi malit, nihil impedio, cum utraque sententia ad id, quod modo agimus, deserviat. Atque hactenus de Ecclesiaste.

Septima haeresis non dissimilis est superiori, ut enim Philastrius c. 133. et Jacobus Christopolitanus loco notato scriptum reliquerunt; non defuerunt ex antiquis haereticis, qui existimarunt, Canticum Canticorum, non spiritu Dei veri, sed Cupidinis afflatu scriptum esse, nihilque aliud eo Cantico comprehendendi, quam sermones amatorios Salomonis Regis, et uxoris ejus filiae Pharaonis. Quocirca profanum esse Canticum, eaque de causa nullum in toto libro Dei nomen inveniri, quod idem Castalioni tribuit Beza, praefatione in Josue.

At si sponsa illa quae in his carminibus tantopere celebratur, filia Pharaonis, id est, potentissimi Regis esset, quam multa ineptissime a sapientissimo homine dicerentur! An illud Cant. I. in filiam Regis convenire potest: Filii matris meae pugnaverunt contra me, posuerunt me custodem in vineis: Vineam meam non custodivi?²⁴ Num etiam illud ibidem: Abi post vestigia gregum tuorum, et pasce haedos tuos?²⁵ Quid illud: Invenerunt me custodes, qui circumeunt civitatem, percuaserunt me, et vulneraverunt me?²⁶ Quid item illud: Quis mihi det, te fratrem meum sugentem ubera matris meae, ut inveniam te foris, et deosculer te?²⁷ Quis credat filiam Regis AEgypti vel mulierem rusticanam, vel sororem Salomonis esse, vel a custodibus murorum vulnerari potuisse?

At eadem, quae alicubi ut rusticana describitur, alibi filia principis appellatur: Quam pulchri, inquit, sunt gressus tui in calceamentis filia Principis.²⁸ Et rursum, quae cap. V vulnerata dicitur a murorum custodibus, eadem cap. VI, terribilis introducitur, ut castrorum acies ordinata. Nimirum haec est prudentia Spiritus sancti, ut explicaret Deus benevolentiam suam in genus humanum, et quam ardenti charitate per mysterium Incarnationis Ecclesiam, quasi sponsam aliquam, sibi Christus copulaverit, multo ante cani voluit carmen nuptiale.

Ut autem nulla daretur occasio suspicandi, vel filiam Pharaonis, vel aliam certam feminam isto carmine laudari, ea de sponsa sua scribi voluit, quae nulli uni mulieri aptari possent.

Qua etiam ratione factum esse credimus, ut cum sponsae forma commendatur, et quasi coloribus suis depingitur, ea dicantur, quae aptissime quidem in Ecclesiam conveniunt, feminam vero aliquam dedecorare potius quam ornare possint. Quae namque esset species ejus mulieris, cujus caput esset vastum ut Carmelus, nasus ut turris, oculi ut piscinae, dentes ut greges ovium detonsarum, ipsa vero tota nigra ut tabernacula Cedar.

Neque vero illud alienum est, quod ex decem nominibus Dei, quae passim occurrunt in divinis libris Testamenti veteris, quaeque breviter explicantur in epist. S. Hieronymi ad Marcellam, quae est n. 136, nullum in hoc spirituali epithalamio locum habet. Siquidem in reliquis libris Testamenti veteris, Deus, quod ageret cum synagoga, id est, cum ancilla, identidem se Deum, Dominum, fortem, omnipotentem nominabat; in Canticis vero amoris, ubi Dei Filius cum Ecclesia, id est, sponsus cum sponsa colloquitur, merito ea nomina praetermittit, quae ad incutiendum terrorem accommodata erant: et solum se sponsum, patrem, amicum, amantem, atque amatum appellat; quae nomina ad amorem fovendum, vel excitandum pertinent.

Octava haeresis Porphyrii est, de quo ita scribit S. Hieronymus, praefatione Commentariorum in Daniele: «Contra Prophetam Daniele duodecimum librum scribit Porphyrius, nolens eum ab ipso, cujus inscriptus est nomine, esse compositum, sed a quodam, qui temporibus Antiochi, qui appellatus est Epiphanes, fuerit in Judaea: et non tam Daniele ventura dixisse, quam illum narrasse praeterita. Denique quidquid usque ad Antiochum dixerit, veram historiam continere: si quid autem ultra opinatus sit, quia futura nescierit, esse mentitum.»

Ac, ut omittamus de libro Danielis divinum Christi testimonium ex cap. XXIV S. Matthaei, quod a Porphyrio non recipitur, scribit Joseph. lib. XI. Antiq. cap. 8., Alexandro Magno venienti Hierosolymam, oblatum a sacerdotibus fuisse volumen Danielis, atque eum locum c. VIII demonstratum, ubi arietem ab hirco, id est, Regem Persarum a Rege Graecorum devictum ac profligatum iri, Daniel idem et praedicabat, et explanabat. Cum autem Alexander Antiochum annis amplius centum et quinquaginta praecesserit, qua ratione fieri potest ut is liber Antiochi tempore scriptus fuerit, qui tanto ante Alexandro demonstratus fuit? Quae vero post Antiochi aetatem in Daniele sequuntur vaticinia, ea non mendacia, ut vult Porphyrius, sed oracula esse verissima is demum intelliget, qui eos libros diligenter evolvit, quos S. Hieronymus praefatione Commentarii in Danielem legendos monet.

Nona haeresis Evangeliorum libros in universum fere repudiat. Auctores hujus erroris bifariam dividuntur. Nonnulli enim in ea haeresi sunt, ut neque ab Apostolis, neque ab aliis discipulis Domini scripta esse Evangelia arbitrentur, sed a quibusdam impostoribus, qui multa falsa veris admiscuerint, et tamen haec sua commenta pro scriptis Apostolicis venditaverint. Ita sensisse atque scripsisse Faustum Manichaeum, auctor est S. Augustinus lib. XXXII, Contra Faustum, cap. 2. et lib. XXXIII, cap. 3. Nonnulli vero Evangelia quidem, ab Apostolis scripta esse non negant, sed ea tamen plurimis in locis, vel ipsa secum, vel cum veritate pugnare contendunt: propterea quod Apostoli partim, ut homines interdum erraverint, partim studiose magistri sui gloriam fictis narrationibus ornare non dubitaverint.

Atque haec sententia permultos habuit patronos. Primum Ethnicos, teste Augustino II. Retract. c. 16. deinde Julianum apostatam, teste Cyrillo lib. X. in Julianum; tum Mahumetem Pseudoprophetam, teste Joanne Damasceno, libro De centum haeresibus; denique etiam nostris temporibus Othonem Brunfelsium, teste Joanne Cochlaeo libro De Scripturae et Ecclesiae auctoritate, cap. 3 et 4.

Ac priorem quidem haeresim, qui est Manichaeorum, S. Augustinus, lib. XXXII Contra Faustum, c. 16 et 21. et lib. XXXIII c. 7, duplici ratione confutat: Primum, quod Manichaei, cum ex Evangeliis errores suos confirmare nitantur, et tamen eadem Evangelia ab impostoribus quibusdam scripta esse contendant; ita sane agere videantur, ac si quis testem suum prius dicat falsitate esse corruptum, et tunc demum eum producat ad testimonium.

Deinde, quoniam si ex tam clara tot saeculorum sibi invicem succedentium contestatione continua, non satis probatur, Apostolorum esse eas litteras, quas Apostolorum dicit, et tenet Ecclesia ab ipsis Apostolis propagata, et per omnes gentes longe lateque diffusa; omnium litterarum atque librorum fides pereat necesse sit. Siquidem Hippocratis libros, Platonis, Aristotelis, Ciceronis, Varronis, aliorumque hujusmodi auctorum, unde constat esse ipsorum? Unde, si quis hoc neget; nec saltem refellitur, sed ridetur; nisi quia sic eos ab ipso eorum tempore usque ad hoc tempus successionis series commendavit, ut plane sit hac de re dubitare dementis?

Alteram deinde haeresim hisce argumentis idem Augustinus lib. I De consen. Evangel. cap. 7 et 8, non minus breviter, quam acute refellit: Primum, si de Pythagora atque Socrate, qui nihil ipsi suum scripserunt, discipulis eorum scribentibus credimus; quae causa est, cur Apostolis de magistro suo scribentibus non sit fides habenda? An illi fortassis, quoniam sapientes erant, discipulos facere veraces potuerunt; non potuit veraces facere discipulos Christus, qui, ipsis etiam consentientibus, sapientia omnibus praestitit?

Deinde cum illi ipsi, qui falsa scripsisse Apostolos clamant, Christum sapientissimum hominem fuisse censeant, neque id aliunde, quam ex Apostolorum litteris discere potuerint; an non satis perspicue convincuntur, Apostolorum libris modo credere, modo non credere, non rationis judicio, sed arbitrio voluntatis? Praeterea si magistri gloriam discipuli nimis cupide scriptis suis amplificare studuissent, debebant certe crucis ignominiam aut silentio tegere, aut attingere quam brevissime: in reditu vero ab inferis, atque ascensione in coelum explicanda orationem longissimam ponere. Quo igitur consilio Evangelistae omnes resurrectionem atque ascensionem vix commemorant; in exponendis vinculis, flagellis, cruce, contumeliis, dedecore, cruciatibus, quam diutissime immorantur? Nimirum non magistri laudes falsa narratione prosequi, sed Christi sermones, resque ab eo gestas simpliciter ac vere litteris commendare propositum habuerunt.

Decima haeresis tres Evangelistas recipit, Matthaeum, Marcum, Lucam, Joannem ut illis contrarium repudiat. Hanc haeresim sine nomine auctoris Philastrius refert c. 60. sed Alogianorum, sive Alogorum dici posse, censet Epiphanius haeres. 51, quem sequitur S. Augustinus haeres. 30.

Undecima haeresis solum Matthaeum ex Evangelistis probat: auctorem hujus haeresis Ebionem fuisse, scribit Irenaeus lib. I, cap. 26. Vide etiam de hac re Epiphanium haeres. 30, et Eusebium lib. III hist. Eccles. cap. 21.

Duodecima haeresis, quae est Cerinthi, eodem teste Irenaeo, l. III c. 14, solius Marci Evangelio utitur.

Decimatertia haeresis Marcionis est, ut Irenaeus ibidem, et Tertullianus libro de praescrip. adversus haereticos scriptum reliquerunt, solum Lucam in pretio habet; quanquam nec integrum, sed mutilum et corruptum, ut ex Tertulliano lib. IV contra Marcionem, et Epiphanio haeres. 24 planum est.

Decimaquarta haeresis Evangelistam nullum agnoscit, praeter unum Joannem; cujus haeresis auctorem Valentinum ibidem Irenaeus facit. Atque hanc haeresim vigere ac florere vehementer optasse videtur Martinus Lutherus, tametsi, quoniam rem esse hoc tempore nimis difficilem intellexit, non nimium operae ac laboris in eo ponendum esse putavit. Certe praefatione in novum Testamentum, ut etiam Joannes Cochlaeus animadvertit in libro de Scripturae et Ecclesiae auctoritate, cap. 3. et in Septicipite cap. 5. abolendam esse dicit illam falsam opinionem, quod sint tantum quatuor Evangelia. Item Joannis Evangelium esse unicum, pulchrum, verum, ac principale Evangelium, aliisque tribus longe ac late praeferendum, adeo ut etiam Pauli ac Petri Epistolae longe praecedant tria illa Evangelia Matthaei, Marci, ac Lucae.

Has quinque postremas haereses veteres Patres ut refutarent, multis rationibus demonstrare conati sunt, non modo quatuor tantum esse libros Evangeliorum, verum etiam nec plures, nec pauciores confici debuisse. Vide Irenaeum lib. III, c. 11; Tertull. lib. IV. in Marcionem; Ambrosium praefatione Commentariorum in Lucam, et lib. X, cap. 101; Eucherium lib. I in Gen. c. 14; Hieronymum praefat. Commentariorum in Matth. August. lib. I, de consensu Evangel. c. 6; Greg. hom. IV in Ezech. Et sane, ut rationes alias interim omittamus, quid significare credenda sunt quatuor illa animantia, quae Ezechieli et Joanni divinitus ostensa sunt, Homo, Leo, Vitulus, Aquila; nisi quatuor Evangelistas, Matthaeum, Marcum, Lucam et Joannem? Id enim non solum litteris et vocibus populi ubique testantur, sed ipsi etiam parietes signis et imaginibus clamant.

Quintadecima haeresis librum Actorum Apostolorum e numero divinorum voluminum detrahit. Auctores hujus haeresis multos habemus, Cerinthum apud Philastrium cap. 36; Cerdonem apud Tertull. de praescript.; Tatianum apud Eusebium lib. IV hist. cap. 29.; Manichaeum apud Augustinum lib. de utilitate credendi cap. 3.

Sextadecima haeresis Ebionitarum est, qui scripta omnia Pauli Apostoli rejiciunt, et ipsum Paulum Graecum atque apostatam vocant: testes sunt Irenaeus lib. I, cap. 26., et Epiphanius haeres. 30. Eundem errorem Helcheseitis postmodum placuisse, scribit Eusebius in VI libro hist. Eccles. cap. 27.

Decimaseptima haeresis, quae est Marcionis, testibus Epiphanio, haeres. 42., ac Hieronymo praefat. Comment. Ep. ad Titum, Epistolas ad Timotheum et Titum integras respuit: e caeteris, quod sibi videtur, spongia sua delet. Refellit has tres haereses accurate Petrus Cluniacensis Abbas in epistola priore adversus Henricianos et Petrobusianos: nec est operae pretium in re tam perspicua tempus terere.

Postrema, eorum haeresis est, qui in ipsis B. Pauli epistolis, aliisque sacris ac divinis libris, non omnia scripta esse volunt dictante Spiritu sancto, sed aliqua interdum sola prudentia et ratione humana duce. Quocirca totam Epistolam ad Philemonem, ut more humano scriptam contempserunt. Laborabant olim hoc errore, tum Anomoei apud Epiphanium haeres. 76, tum etiam alii quidam apud Hieronymum in cap. VI Michaeae, et praefat. Comment. epist. ad Philemonem, et apud Augustinum lib. II contra adversarium legis et Prophetarum cap. 2.

Nostro saeculo Erasmus eandem haeresim renovavit: siquidem in annotationibus suis ad II et XXVII cap. Matth. non obscure scripsit, non esse metuendum, ne totius Scripturae corruat auctoritas, si levis aliquis error in ea deprehendatur, praesertim cum Evangelistas interdum memoria lapsos Augustinus concedat, lib. III de consensu Evangel. cap. 7; et negari nullo modo posse videatur.

Refellunt hanc haeresim Epiphanius, Hieronymus, et Augustinus locis paulo ante notatis. Quia vero S. Augustini testimonio Erasmus abutitur, operae pretium erit, ut hujus unius doctoris verba in medium adferamus. Sic igitur loquitur S. Augustinus, II de consensu Evangelistarum: «Omnem autem falsitatem abesse ab Evangelistis decet, non solum eam, quae mentiendo promitur, sed etiam eam, quae obliviscendo.»¹ Non igitur, ut vult Erasmus, errorem ex memoriae lapsu Evangelistae tribuit Augustinus.

Rursum in epist. 8 ad S. Hieronymum, inquit: «Admisso enim semel in tantum auctoritatis fastigium officioso aliquo mendacio, nulla illorum librorum particula remanebit, non ut cuique videbitur, vel ad mores difficilis, vel ad fidem incredibilis, eadem perniciosissima regula ad mentientis auctoris consilium officiumque referatur.» Quae ratio Augustini firmissima est, si enim erratum aliquod in Scripturis, sive imperitia, sive oblivione, sive alia quacumque humana imbecillitate ab auctore committi potuit, quicumque locus proferatur, de eo quaestio esse poterit, an in eo scribendo auctor non dormitaverit.

Quid igitur, inquires, sibi voluit Augustinus, cum in tertio libro, de consensu Evangelistarum, quod apud Matthaeum legatur Hieremias pro Zacharia, nominis errorem tribuit lapsui memoriae? Respondeo, non legisse me apud Augustinum errorem, vel lapsum, ut Erasmus dicit, sed a Spiritu sancto mirabiliter gubernatam mentem Evangelistae, sine errore et sine lapsu. Id unum Augustinus dicit, scribenti Evangelistae, divina providentia unius Prophetae nomen pro alio occurrisse: in quo si lapsus, aut error fuit, certe Spiritus sancti fuit. Spiritum sanctum vero labi, aut errare posse, nemo sanae mentis unquam dixit. Sed verba ipsa S. Augustini audiamus.

«Quid, inquit, intelligendum est, nisi hoc actum esse secretiore consilio providentiae Dei, qua mentes Evangelistarum sunt gubernatae? Potuit enim fieri, ut animo Matthaei Evangelium conscribentis pro Zacharia Hieremias occurreret, ut fieri solet, quod tamen sine ulla dubitatione emendaret, saltem ab aliis admonitus, qui ipso adhuc in carne vivente hoc legere potuerunt, nisi cogitaret recordationi suae, quae sancto Spiritu regebatur, non frustra occurrisse aliud pro alio nomen Prophetae, nisi quia ita Dominus hoc scribi constituit. Cur autem ita constituerit Dominus, prima illa causa utilissima debet facillime cogitari, etiam sic esse insinuatam, ita omnes sanctos Prophetas uno spiritu locutos mirabili inter se consensione constare, ut hoc multo amplius sit, quam si omnia Prophetarum uno unius hominis ore dicerentur, et ideo indubitanter accipi debere quaecumque per eos Spiritus sanctus dixit, et singula esse omnium, et omnia singulorum. Cum igitur et quae dicta sunt per Hieremiam tam sint Zachariae quam Hieremiae; et quae dicta sunt per Zachariam tam sint Hieremiae quam Zachariae; quid opus erat ut emendaret Matthaeus, cum aliud pro alio sibi nomen occurrens a se scriptum relegisset, ac non potius sequens auctoritatem Spiritus sancti, a quo mentem suam regi plus nobis ille utique sentiebat, ita hoc scriptum relinqueret, sicut eum admonendo constituerat ei Dominus, ad informandos nos tantam verborum suorum inter Prophetas esse concordiam, ut non absurde, imo congruentissime etiam Hieremiae deputaremus, quod per Zachariam dictum reperimus?»²

Argumenta quae Melchior Canus lib. II. De locis Theolog. cap. 16, 17, 18, pro hac haeresi adducit, et diluit, praetermittenda mihi esse putavi, tum quod ea apud nullum haereticorum legerim, tum etiam quod ab ipso Cano facile peti possint.

Hactenus de primo ordine sacrorum librorum disputatum est: nunc de libris singulis secundi ordinis, de quibus major difficultas est, seorsim disseremus. Ac primus se offert liber Esther, quem librum tres gravissimi scriptores extra Canonem posuerunt, Melito Asianus apud Eusebium lib. IV hist. cap. 26., Athanasius in Synopsi, et Gregorius Nazianzenus in eo carmine quod scripsit de genuinis Scripturis. Non defuerunt etiam qui librum quidem Esther inter sacros libros numerandum censuerint; septem vero postrema capita, quod in Hebraicis textibus non habeantur, ejus libri vera membra esse negaverint, et tamquam adulterina, atque aliena a reliquo corpore resecanda putaverint. In qua sententia fuisse B. Hieronymum, ex ejus praefatione colligitur. Secuti S. Hieronymum sunt, non modo ante Concilium Tridentinum Nicolaus Lyranus, Dionysius Carthusianus, Hugo et Thomas de Vio Cardinales in Commentariis hujus libri; verum etiam post Concilium Sixtus Senensis in lib. I et VIII Bibliothecae sanctae.

At librum hunc sacrum et divinum esse, satis certe probant omnia illa Pontificum et Conciliorum decreta; necnon tam multa Patrum Hebraeorum, Graecorum et Latinorum testimonia, quae supra in quarto hujus libri capite annotavimus. Nam si Melitonem, Athanasium, et Gregorium detrahas, reliqui omnes de libri hujus divina auctoritate consentiunt. Quod vero attinet ad ea capita, quae in Hebraicis codicibus non habentur, ea quoque ad sacrum Canonem pertinere his rationibus confirmamus.

Primum enim negari non potest, quin vetera Concilia, Laodicaenum cap. 59, et Carthaginense III can. 47., veteresque Patres Graeci, Origenes in primum Psalmum, Eusebius lib. III Hist. cap. 25, Cyrillus Catech. IV, et Damascenus lib. IV cap. 18, necnon Patres Latini, Hilarius in primum Psalmum, Innocentius epist. 3, Ruffinus in Symbolo, et Augustinus lib. II Doctr. Christ. cap. 8, cum inter sacros libros volumen Esther numerant, de eo volumine esse locutos, quo tum ipsi, tum Ecclesia universa eo tempore utebatur. Utebatur autem eo tempore universa Ecclesia libris sacris juxta eam editionem, quam S. Hieronymus praefatione in librum Esther, et saepe alibi, vulgatam appellare solet, quae, ut ipse ait, Graecorum lingua et litteris continetur; in qua editione septem illa capita libri Esther, de quibus nunc agimus, non defuisse, testes sunt in primis ipsi Graeci textus, qui nomine septuaginta duorum Interpretum circumferuntur; testis quoque est S. Athanasius in Synopsis, ubi summam, et primas sententias singulorum librorum adscribit; testis denique est S. Hieronymus, qui in sua translatione aliquot locis admonet, septem ista capita in Hebraeis textibus non haberi, sed ex vulgata editione a se esse deprompta. Quare si Concilia et Patres librum Esther, qualem ipsi legere consueverant in sacrum Canonem retulerunt; certe librum integrum, atque his septem adjunctis capitibus retulerunt.

Quid, quod Patres non modo librum ipsum inter sacros numerant, sed etiam ex postremis septem capitibus non raro testimonia petunt? Vide Chrysost. hom. 3 ad populum Antiochenum, et Augustinum epistol. 199 ad Ediciam. Quid, quod Origenes in Epistola ad Julium Africanum, hanc ipsam partem libri Esther, quae in Hebraeorum voluminibus non habetur, sacram et canonicam esse demonstrat? «In libro, inquit, Esther, neque Mardochaei, neque Esther preces, quae legentes possunt aedificare, habentur apud Hebraeos; sed neque epistolae, neque quae ab Aman scripta est de eversione gentis Judaeorum, neque Mardochaei ex nomine Regis Artaxerxis gentem a morte liberans.» Apud septuaginta autem et Thedotionem ea sunt. Et infra: «Vide ergo, ne imprudentes, et inscientes abrogemus exemplaria, quae habentur passim in Ecclesiis, et legem statuamus fraternitati, ut deponant quidem sacros, qui apud eos feruntur, libros: assententur autem Hebraeis, et persuadeant ut nos puris impertiant, et qui nihil habeant figmenti. An non providentia in sanctis Scripturis dedit omnibus Christi Ecclesiis aedificationem? non curam gessit eorum, qui empti sunt pretio, pro quibus Christus est mortuus»?

Accedit postremo decretum Trident. Conc. sess. IV, quo libri omnes in ipso decreto paulo ante numerati, cum omnibus suis partibus approbantur, prout in Ecclesia legi consueverunt, et in Latina vulgata editione habentur: cujus Concilii auctoritas, quamvis apud haereticos nulla sit, apud Sixtum tamen caeterosque Catholicos maxima atque antiquissima est.

Sed Concilium, inquit Sixtus lib. I, de veris librorum partibus loquitur, non de additamentis, qualia sunt postrema capita libri Esther. Atqui si ista Sixti responsio vera esset, multae aliae partes sacrorum librorum, Danielis, Marci, Lucae, Joannis apud Catholicos in discrimen vocarentur. Quid enim haberet Sixtus quod diceret, si ei ad eas partes divinorum voluminum conservandas, Concilii decretum quasi murum quemdam objicienti, responderetur ab adversariis: Concilium de veris partibus esse locutum, ea vero additamenta esse, non partes?

Deinde quis ambigere poterat, certis libris a Concilio approbatis, omnes etiam veras partes eorum librorum esse approbatas? Quorsum igitur addit Concilium illa verba, cum omnibus suis partibus, nisi ut omnes intelligant, eas etiam partes, de quibus aliquando controversia fuerat, ad sacrorum librorum Canonem pertinere?

Denique Tridentinum Concilium sententiam suam sequentibus verbis ita luculenter explicuit, ut nullus omnino tergiversationi locus sit relictus. Cum enim dixisset: «Si quis autem libros ipsos integros cum omnibus suis partibus», adjunxit continuo: «pro ut in Ecclesia Catholica legi consueverunt.»¹ Quis autem nescit, feria quarta post Dominicam secundam Quadragesimae, publice in Ecclesia inter ipsa sacrorum sollemnia lectionem decantari ex XIII cap. Esther? Et rursum ex eodem capite lectionem pronuntiari in ea Missa, quae legi solet adversus Paganos? Ac demum orationem Esther recitari ex cap. XIV ejusdem libri, in Dominica 22 post Pentecosten, Evangelio ac Symbolo decantato? Sed operae pretium erit jam adversariorum argumenta diluere.

Aiunt primo, cum liber Esther Hebraico sermone scriptus sit, septem ista capita quae apud Hebraeos non habentur, sine dubio censeri debere supposititia. Respondemus cum Origine loco notato, probabile esse aliquando ista etiam capita in textu Hebraico fuisse, deinde casu aliquo excidisse. Certe Josephus lib. XI. Antiq. cap. 6. dum historiam Esther narrat, duas epistolas Assueri et orationem Mardochaei non praetermittit: cum tamen nihil horum nunc in Hebraeorum codicibus habeatur: neque credibile est a Josepho haec esse ficta, cum ipse idem de se ista loquatur: «In ipso, inquit, historiae meae principio propter eos qui quaestionem faciunt, aut in aliquo culpare nituntur, astruxi dicens, translaturum me libros Hebraicos in eloquium Graecum: et hos volentibus aperire, neque adjicere me aliquid seorsum, neque subtrahere me promittens.»²

Potest etiam responderi, primum libri hujus auctorem qui Hebraice historiam Esther scribendam suscepit, summam tantum historiae conscripsisse: deinde alio tempore scriptam fuisse historiam eandem ab aliquo alio copiosius, et translatam in linguam Graecam a Lysimacho, regnante in AEgypto Ptolemaeo Epiphane et Cleopatra, ut indicatur in hoc ipso libro cap. XI. Porro prioris auctoris librum ipsum Hebraicum, posterioris autem non ipsum librum, sed solum translationem ad nos pervenisse.

Secundo objiciunt; non cohaerere postrema ista capita cum superioribus: nam cap. II. narrantur insidiae duorum Eunuchorum, et detectio earumdem industria Mardochaei. Deinde rursum eandem narrantur cap. XI et XII, sed priori loco dicuntur insidiae factae fuisse anno septimo Assueri; et cap. VI additur, nihil omnino mercedis accepisse Mardochaeum, qui eas patefecerat: in loco autem posteriore, dicuntur factae anno secundo Assueri, et additur, datis pro delatione muneribus.

Respondeo septem illa capita libri Esther, quae sunt postrema in editione Latina vulgata, non esse revera postrema, sed quaedam eorum pertinere ad initium libri, ut cap. XI, et XII, quaedam ad medium, ut cap. XIII, XIV, XV, XVI; quaedam ad finem, ut cap. X; quod perspicuum est, tum ex Graecis codicibus ubi omnia suo ordine collocata sunt; tum ex annotatione S. Hieronymi inserta cap. X, XI, et sequentibus hujus libri in Bibliis Latinis. Patitur autem Ecclesia ea capita simul ad finem libri permanere, ubi ea S. Hieronymus collocavit, ut intelligamus, quid hujus libri sit, et quid etiam non sit in codicibus Hebraeorum.

Narratio igitur insidiarum quae habetur cap. XII, in Latinis Bibliis, ad initium libri pertinet, atque ibi narrantur insidiae per anticipationem, quae rursum narrantur postea suo loco c. II. Factae sunt autem anno septimo ut habetur cap. II; non autem anno secundo ut videtur colligi ex c. XI; siquidem illa verba c. XI: Anno secundo regnante Artaxerxe, etc. non debent extendi usque ad narrationem insidiarum, sed solum ad ea quae dicuntur idipso c. XI, id est ad somnium quod Mardochaeus vidit, antequam Esther Assuero conjungeretur.

Quod vero objiciebatur de mercede delationis, non habet difficultatem. Nam etsi non habuerat Mardochaeus mercedem pro delatione quando Rex jussit relegi sibi annales, ut dicitur cap. VI, tamen habuit postea amplissimam mercedem, quae describitur in eodem VI capite, et ea significatur cap. XII, per illa verba: Datis pro delatione muneribus.

Dices fortasse: si ista narrantur per anticipationem, cur in Graecis textibus sequitur: Et factum est post haec in diebus Artaxerxis, etc.? narratur enim convivium Regis Assueri factum anno tertio regni ejus, et indicat Scriptura id factum esse post detectionem insidiarum, quas supra diximus anno septimo factas esse. Respondemus, illud post haec non referri ad ea, quae narrata sunt per anticipationem, sed ad somnium Mardochaei quod suo loco narratum fuerat.

Objiciunt tertio: pugnare ista capita postrema cum aliis partibus hujus libri, totumque librum suspectum reddere. Siquidem in epistola Assueri quae habetur c. XVI, dicitur Aman gente atque animo Macedo fuisse, Persarumque imperium ad Macedones transferre voluisse: ex quibus verbis colligitur, historiam Esther incidisse in ultima tempora Regum Persarum. Nec enim timere potuit Assuerus, ne Regnum Persarum ad Macedones transferretur, nisi esset jam illud regnum alicujus nominis. Fuit autem regnum Macedonum obscurissimum usque ad tempora Philippi patris Alexandri Magni, ut Justinus testatur ad finem lib. VI., nec initio regni Philippi, sed anno vicesimo primum coeperunt vires ejus regni suspectae esse Persis, ut Diodorus refert lib. XVI. Incidit autem annus Philippi vicesimus in annum vicesimum tertium Regis Artaxerxis Ochi, ut ex Chronico Eusebii cognosci potest. Atqui nullo modo fieri potest, ut post annum vicesimum tertium Ochi contigerit historia Esther: quaero enim, quis fuit Rex ille Persarum qui habuit Esther uxorem? Ochusne? At haec historia non post annum XXIII, sed anno XII regni Assueri completa est, ut habetur in libro Esther cap. III. Num Arses Ochi successor? At ille solis quatuor annis regnavit; qua ratione nec Darius Arsis successor et postremus Persarum Rex maritus Esther esse potuit; quippe qui sex tantum annis regno potitus est.

Adde, quod si ad finem regni Persarum pertinere historia Esther, supervixisset Mardochaeus fere ad trecentos annos. Fuit enim Mardochaeus translatus cum Jechonia ex Jerusalem in Babylonem a Nabuchodonosor Rege Chaldaeorum, Esther II et XI., et certe habuit tunc aliquot annos: deinde mansit in captivitate annis LXX. Supervixisset postea ab initio regni Cyri usque ad finem Ochi, qui sunt anni ducenti et viginti. Conjunge annos LXX cum annis CCXX., et adde adhuc aliquot alios quos egit ante captivitatem, et invenies fere CCC annos. Et augetur difficultas etiam propter Esther; nam cum ipsa fuerit neptis Mardochaei juxta Hieronymi versionem, aut patruelis juxta Hebraicos et Graecos codices, vel fuit aequalis Mardochaeo, vel non multo junior; et quando etiam fuisset centum annis posterior, habuisset saltem vitae annos ducentos cum ad nuptias Assueri pervenit. Quis autem credat annum ducentorum annorum esse illam formosissimam virginem, quam Rex Persarum prae omnibus mulieribus adamavit?

Respondemus: multas esse de tempore quo vixit Esther Scriptorum sententias; et quamquam non sunt omnes aeque probabiles, tamen nulla est tam improbabilis, ut si eam sequamur, propositam objectionem diluere non possimus.

Aliqui igitur historiam Esther ante solutionem captivitatis Babylonicae constituunt, voluntque Assuerum Darii Medi patrem, cujus fit mentio Daniel IX, eum esse, qui duxit uxorem. Quae opinio placuisse videtur Melchiori Cano lib. XI. de locis cap. VI., et Gerardo Mercatori in Chronologia; qui auctores ad illam objectionem de Aman, qui transferre voluit imperium Persarum ad Macedones responderent: non ideo hoc voluisse Aman, quod jam tum regnum Macedonum ita floreret, ut cum Persis de imperio orbis terrae contenderet; sed contra potius, quia cum ipse gente Macedo esset, voluit gentem suam per ea tempora obscuram illustrissimam reddere, translato ad se et suos nobilissimo imperio.

Est tamen improbabilis haec sententia. Primo, quia maritus Esther passim dicitur Artaxerxes, quod nomen Medis non convenit, cum sit proprium Regum Persarum.

Secundo, quia maritus Esther regnabat ab India usque ad AEthiopiam, Esther I. Nunquam autem Medi tam amplum imperium possederunt. Loquimur autem de temporibus regni Medorum ante Cyri Monarchiam: tamen si enim eo tempore majus esset Medorum quam Persarum regnum, ut S. Hieronymus testatur in cap. V. Danielis; non tamen erat regnum illud Medorum tam amplum, quam postea fuit Monarchia Persarum, sive regnum Assueri mariti Esther.

Tertio, quia maritus Esther se et Persam et Persarum Regem diserte vocat, Esther ult. At Assuerus, de quo agitur Dan. IX., de semine Medorum erat.

Quarto, quia maritus Esther regnum suum a Deo Hebraeorum recognoscit, Esther ultimo. Nusquam autem legimus, Medos coluisse Deum Judaeorum: de Cyro vero et posteris ejus id legimus. Nam Cyrus dicit: Omnia regna mundi dedit mihi Deus coeli, et ipse jussit, ut aedificarem domum in Hierusalem,³ et I. Esdr.⁴ leguntur epistolae Darii et Artaxerxis Regum Persarum, quibus Deum Judaeorum hi Reges agnoscunt, et sacrificari pro se ac regno suo jubent.

Quinto, quia maritus Esther Susis regiam suam habebat, Esther I. At Susa non erat Medorum regia sed Persarum, ut scribunt Solinus cap. LVIII., Diodorus libr. XI. et Plutarchus in Artaxerxe. Neque his repugnant Justinus lib. I. et Q. Curtius lib. IV. qui Regiam Persarum scribunt fuisse Persepolim. Nam, ut refert Strabo lib. XV, et Persepolis et Susa Regiae urbes Persarum erant: sed Persepolis ideo Regia dicebatur, quod apud eam gazae et sepulcra Regum essent; Susa vero, quod in ea Reges ipsi morarentur. Susis autem sedem suam Cyrus constituit, quod cum ea civitas sita esset in finibus Assyriae, Persidis, et Mediae, commodissime poterat inde universum imperium defendi et regi. Non igitur Assuerus maritus Esther Medus aliquis fuit, sed Persa.

Aliorum opinio est, maritum Esther non alium esse posse quam Cambysem, qui etiam Assuerus dicitur, I. Esdr. 4. Quae sententia Judaeorum est in ea Chronologia, quae סדר עולם, id est, ordo saeculi inscribitur; et eamdem sequitur Gilbertus Genebrardus in sua Chronologia.

Porro Judaei tres tantum numerant Reges Persarum, Cyrum, Assuerum, et Darium, qui a Magno Alexandro victus fuit: quocirca nulla eis quaestio remanet de aetate Mardochaei et Esther, vel de Aman et regno Macedoniae. Tres autem tantum fuisse Reges Persarum, duobus testimoniis Scripturarum probant. Unum est Dan. XI., ubi Daniel posteaquam dixerat tres Reges futuros fuisse in Perside post Darium Medum, continuo subjungit de Alexandro: Surget vero Rex fortis, et dominabitur, etc.⁵ Alterum est in II libro Esdr. c. XII., ubi enumerat Nehemias magnos sacerdotes a Josue filio Josedech usque ad Jaddum, quem constat temporibus Alexandri Magni sacerdotio functum. Ex quo sequi videtur, ut pauci admodum fuerint Reges Persarum, cum Nehemias, qui tempore Cyri primi Regis vir maturus erat, tempora Alexandri Magni attigerit, qui Persarum Monarchiam destruxit.

Sed haec Judaeorum opinio nullo modo nobis probari potest. Nam Assuerus maritus Esther supra duodecim annos regnavit, Esth. III. Cambyses autem non vixit in regno nisi annos septem et menses quinque, juxta Herodotum libro III., vel annos tantum sex, si Josepho Hebraeo credimus, libro XI Antiquit. cap. II., quibus omnes alii Scriptores assentiuntur. Nec possunt Judaei dicere, multos praeterea annos Cambysem regnasse cum patre suo Cyro, cum ipsum Cyrum tribus tantum annis regnasse iidem Judaei velint.

Deinde Cambyses toto tempore imperii sui Judaeos odio prosequutus est, nec unquam permisit templum aedificari Hierosolymae; ut aperte colligitur ex lib. I Esdrae. c. IV. Quis igitur credat, Cambysem illum Assuerum esse, qui post mortem Aman Judaeorum amantissimus fuit? Quid quod Assuerus noster in libro Esther cap. ultimo indicat, se longo intervallo distare a temporibus Cyri, cum dicit, beneficio Dei coeli datum fuisse regnum majoribus suis, atque usque ad sua tempora conservatum! quae certe in Cambysem non conveniunt, qui Cyro proximus fuit.

Neque fundamentum Hebraeorum de tribus Persarum Regibus solidum est, cum non solum omnes omnino historici Graeci et Latini contradicant, et ipse etiam Josephus natione ac religione Hebraeus, sed etiam Daniel atque Esdras: Nam Danielis c. XI. post illa verba: Ecce adhuc tres Reges stabunt in Perside, sequitur: Et quartus ditabitur opibus nimis super omnes; et cum invaluerit divitiis suis, concitabit omnes adversus regnum Graecorum.⁶ Quibus verbis aperte describitur, Xerxes, qui cum innumerabili exercitu venit in Graeciam.

In libro autem I. Esdrae cap. IV. fit mentio Cyri, qui Templum exstrui jussit; Assueri seu Artaxerxis, qui id ipsum prohibuit; et Darii, qui iterum imperavit ut Templum aedificaretur. Deinde cap. VI. post Darium ponitur alius Artaxerxes, qui etiam nominatur in lib. II Esdrae cap. II. Cur autem Daniel post Xerxem continuo transeat ad Alexandrum Magnum, ratio est, ut scribit in eum locum S. Hieronymus, quia Daniel non proposuerat historiam Regum texere, sed praedicere regnorum mutationes. Numeravit igitur Reges Persarum usque ad Xerxem, qui bellum gessit adversus Graecos, ut indicaret, inde postea natam esse occasionem, ut Graeci armarentur in Persas, eosque tandem Alexandro duce imperio spoliarent.

Alterum illud argumentum de numero Pontificum, diluit Beda lib. III in Esdr. cap. 32. ubi docet: Nehemiam enumerasse genealogiam Josue Pontificis usque ad Jaddum, quia Jaddi infantiam attigit. Nam, ut habemus in II lib. Esdrae cap. ult., tempore Nehemiae summus Pontifex erat Eliasib nepos Josue, et proavus Jaddi, qui tempore Alexandri jam senex pontificatum gerebat: inter finem autem Artaxerxis Longimani, cujus pincerna erat Nehemias, et initium Alexandri, sunt anni nonaginta quinque. Fieri igitur optime potuit, ut Jaddus qui tempore Alexandri senex erat, tempore Nehemiae infans esset.

Alia sententia aliorum est, maritum Esther esse Darium Hystaspis, qui Cambysi successit. Quae sententia Joannis Carionis est in Chronico, et Joannis Benedicti in annotationibus marginalibus ad librum Esther; et quanquam superioribus duabus probabilior est, mihi tamen ob illa ipsa argumenta, quae ipsi pro se adferunt, rejicienda videatur.

Dicunt, existimare se Darium Hystaspis esse Assuerum nostrum, tum quia duos uxores habuit, Atossam, et Arystonam; tum etiam quia morabatur in urbe Susa: quae duo referuntur de Assuero nostro in lib. Esther. At Herodotus lib. III. docet, tam Atossam quam Artistonam uxores Darii, filias Cyri fuisse; quod certe nostrae Esther non convenit: incoluisse autem Susam non est proprium Darii, sed commune Regibus Persarum, ut supra docuimus ex Strabone.

Alia sententia, et quidem valde celebris, Artaxerxem Mnemonem maritum Esther facit: ita Eusebius docet in Chronico, quem Beda in libro de sex aetatibus, et permulti alii Scriptorum sequuntur.

Sed adversus hanc sententiam duo sunt non levia argumenta. Primum scribit Josephus in primo libro Contra Appionem, non haberi apud Hebraeos in canone sacrorum librorum eos libros, qui post tempora Artaxerxis Longimani scripti sunt. Siquidem librorum sacrorum canonem Esdras composuit, cujus vita non extenditur ultra tempora Longimani: at liber Esther semper in canone Hebraeorum fuit, ut ex eodem Josepho in lib. XI. Antiquitatum, cap. 6. et in eodem lib. I. Contra Appionem colligitur: non igitur historia hujus libri ad tempora Mnemonis referenda est.

Deinde Artaxerxis Mnemonis vitam diligenter scripsit Plutarchus, qui tamen ne innuit quidem aliquid eorum, quae habentur in lib. Esther, quin potius contrarium inde colligitur. Narrat enim Plutarchus, Artaxerxem Mnemonem duas conjuges habuisse, Statiram et Atossam: neutra autem esse potest Vasthi aut Esther, quae uxores Assueri nostri fuerant. Nam Vasthi repudiata fuit, Esther 1., Statira autem veneficio interfecta dum adhuc Regina esset, et cum ingenti Regis dolore: Atossa vero repudiata nunquam fuit, sed vixit cum Artaxerxe usque ad ejus mortem. Jam vero Esther Hebraea erat genere, et in matrimonium accepta ab Artaxerxe anno septimo regni ejus, Esther II., Atossa autem non Hebraea, sed Persica, et ipsius Artaxerxis filia erat: Statira vero, non anno septimo regni assumpta, sed antequam regnare inciperet Artaxerxes ab eo ducta fuerat.

Est igitur postrema sententia, eaque meo quidem judicio maxime probabilis, Josephi libro XI cap. 6., nec non Sulpitii lib. II sacrae historiae, et Nicephori Constantinopolitani in Chronico, et multorum aliorum, quos sine nomine refert Eusebius in Chronico, qui docent, Assuerum maritum Esther non alium esse posse, quam Artaxerxem, qui dictus est Longimanus, quam sententiam nos etiam sequimur, tum quod argumenta, quibus alias sententias refutavimus, adversus hanc sententiam nihil efficiant, tum etiam quia, si cui fides adhibenda est in hac historia, maxime Josepho, qui et Hebraeus et sacerdos et peritissimus rerum Hebraicarum erat. Verisimile etiam est, Nehemiam Hebraeum idcirco pincernam tanti Regis esse potuisse, quia et Regina Esther Hebraea, et Praefectus palatii Mardochaeus Hebraeus erat.

At, inquiunt, si Mardochaeus cum Rege Joachim translatus fuit ex Hierusalem in Babylonem; quomodo fieri potest ut usque ad tempus Artaxerxis Longimani supervixerit? Respondeo, non esse id omnino incredibile: sunt enim ab initio captivitatis Babylonicae usque ad Longimanum anni circiter 165: non est autem incredibile, eo tempore Mardochaeum superasse annum 165, quando diu postea S. Paulus Eremita annum attigit 115., S. Hieronymo teste, et nos ipsi viderimus senem annorum 105, ita robustum et vegetum, ut multos adhuc annos supervicturus esse videretur.

Deinde, quod Scriptura dicit, Mardochaeum translatum fuisse in Babylonem cum Rege Joachim; recte intelligi potest, etiam si nondum natus fuisset Mardochaeus. Siquidem transferri potuit, non in se, sed in parentibus, aut majoribus suis, quemadmodum Zorobabel et Josue dicuntur rediisse in Hierusalem ex captivitate, quam transtulerat Nabuchodonosor, II. Esd. VII., et tamen Zorobabel natus est in ipsa captivitate, Math. I., et idem verisimile est de Josue filio Josedech. Et Genes. XLVI., ac Deuteron. X. legimus, intrasse in AEgyptum cum Jacob septuaginta animas, in quo numero comprehenduntur duo filii Joseph, qui nati erant in AEgypto: nec alia ratione dici possunt in AEgyptum esse ingressi, nisi quia Joseph, in cujus lumbis ipsi erant, in AEgyptum intraverat.

De libro Baruch controversia fuit, et est; tum quia non invenitur in Hebraeis codicibus, tum etiam quia nec Concilia antiqua, neque Pontifices, neque Patres, quos supra citavimus, qui catalogum librorum sacrorum texunt, hujus Prophetae disertis verbis meminerunt. Itaque propterea ex Catholicis, Joannes Driedo hunc librum negat esse canonicum, lib. I. De Scripturis et dogmatibus Ecclesiasticis, cap. ult. ad argumentum ultimum; ex haereticis Joannes Calvinus lib. III. Institut. cap. 20. §. 8., et Kemnitius in exam. IV sessionis Concilii Tridentini.

Caeterum nobis contrarium persuadet Ecclesiae Catholicae auctoritas, quae in Concil. Trident. sess. IV, Prophetam Baruch inter sacros libros numerat: et in profesto Pentecostes palam lectionem ex libro Baruch cum lectionibus aliorum sacrorum librorum legi jubet.

Nec desunt etiam veterum Patrum testimonia, quae adversariis opponamus. Cyprian. lib. II. Contra Judaeos, c. 5. «Item apud Baruch, inquit, hic est Deus noster, etc.» et Ser. de orat. Dominica citat epistolam Hieremiae, quae est ultimum cap. Baruch: «Per Hieremiam, inquit, Spiritus sanctus suggerit, et docet dicens, in sensu autem tibi debet adorari Deus.» S. Hilarius praef. Comm. in Psal. nominatim ponit in canone epistolam Hieremiae. B. Cyrill. lib. X. in Julianum, nominatim citat Baruch. Clem. Alexand. lib. II. paedagogici, cap. 3. «Pulchre, inquit, dicit alicubi divina Scriptura,» etc. citans cap. III. Baruch. B. Amb. lib. I. de fide, cap. 2. citans illa verba Baruch III. Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius ad eum, inquit: «Unum Deum dicit Scriptura,» etc. Et infra: «Quid discutimus eum, de quo tantus Propheta dicit, Spiritus sanctus dicit, quod ad eum non possit alius aestimari?» Theod. totum hunc librum exponit, et in cap. 2. scribens, aperte vocat divinam Scripturam. Euseb. lib. VI. Demon. Evang. cap. 19. citat cap. III. Baruch, et postea, «Nihil oportet, inquit, addere divinis vocibus.»

Denique Veteres passim allegant hunc librum sub nomine Hieremiae, propterea quod Baruch Notarius et discipulus fuerit Hieremiae, ut patet ex libro Hieremiae, cap. 36. quae causa fuit, cur Concilia antiqua, et Patres non posuerint Baruch nominatim in canone, quia nimirum hunc librum partem esse judicabant Hieremiae vaticiniorum. Clemens Alexandrinus, libro I. Paedagogici, cap. 10. citat nomine Hieremiae illud Baruch: Audi Israel mandata vitae,¹ et illud Baruch: Beati sumus Israel, quia quae Deo placent, manifesta sunt nobis.² Beatus Ambrosius lib. I. de Poenitentia, capite 8. recitat nomine Hieremiae quaedam ex capite III., et quaedam ex cap. V. hujus libri; et lib. III. Hexam. cap. 14. ponit alia ex cap. IV. S. Basilius lib. 4. in Eunomium non procul a fine, et S. Joannes Chrysostomus in oratione, quod Christus sit Deus, contra gentes adducunt locum illum Baruch: Hic est Deus noster,³ nomine Hieremiae. S. Augustinus lib. XVIII. de Civitate Dei, cap. 33. eundem locum dicit ab aliquibus citari nomine Baruch, sed a pluribus nomine Hieremiae. Denique eundem locum nomine Hieremiae citant Sixtus Papa I. in epist. ad omnes Fideles, Felix IV. in epist. ad Petrum Antiochenum, et Pelagius I. in epist. ad Vigilium.

Quae cum ita sint, non poterit certe Baruch repudiari, nisi Hieremias etiam repudietur. Ut enim nulla fuit unquam apud Veteres controversia de libro Hieremiae, ita quoque censendum est de libro Baruch nullum apud eos controversiam extitisse.

Judaei, teste B. Hieronymo praefatione in Danielem, nihili faciunt Hymnum trium puerorum, qui habetur cap. III. Danielis, nec non Susannae historiam, quae habetur cap. XIII., et historiam draconis quem Daniel interfecit, quae habetur cap. XIV. Pari ratione Porphyrius lib. XII., ex iis quindecim quos scripsit adversus Christianos, eodem Hieronymo teste praefatione Comment. in Danielem; nec non haeretici hujus temporis, ut Kemnitius in examine IV. sess. Concil. Trid., et praecipue Anabaptistae in eodem versantur errore.

Nec solum Haeretici, Pagani et Judaei, sed etiam ex Christianis Catholicis, olim Julius Africanus historiam Susannae tanquam adulterinam et neotericam repudiavit, teste Eusebio lib. VI. hist. cap. 23. Ex recentioribus, Joannes Driedo lib. I. de Scripturis et dogmatibus Ecclesiasticis cap. ult. Ex semichristianis, Erasmus in scholiis super praefationem B. Hieronymi in Danielem, idem senserunt.

At nihilominus certum est, has omnes partes Danielis vere esse canonicas, quod probatur primo ex Concilio Tridentino, et usu Ecclesiae; quod argumentum apud Driedonem caeterosque Catholicos magnam vim habere debet. Concilium sess. IV, jubet, recipi libros sacros cum omnibus suis partibus prout in Ecclesia Catholica legi consueverunt: Hymnus autem trium puerorum legitur, cum in Missa in Sabbato quatuor temporum, tum omnibus diebus festis in precibus Officii matutini: Historia Susannae legitur tota in Missa in Sabbato ante Dominicam quartam Quadragesimae: denique historia draconis interfecti legitur in Missa feriae tertiae post Dominicam quintam Quadragesimae. Neque solum hoc tempore, sed etiam ante annos 1200, legebantur in Ecclesia istae omnes partes Danielis, ut Ruffinus testatur lib. II. adversus Hieronymum.

Probatur secundo testimoniis Veterum. Beatus Ignatius in epist. ad Magnesianos citat historiam Susannae ex cap. XIII. Danielis: eandem citat Tertullianus libro de Corona militis. S. Cyprianus in serm. de oratione Dominica producit hymnum trium puerorum, ac dicit, Scripturam esse divinam, in qua ille hymnus continetur. Idem in serm. de lapsis: «Loquitur, inquit, Scriptura divina, etc.» citat verba eorumdem puerorum in igne. Lib. I. epist. 8. adducit historiam Susannae, lib. IV. epist. 6. historiam draconis, et eandem lib. III. epist. 1. l. I. epist. 4. item serm. de orat. Dominica, et ser. de eleemosyna citat historiam prandii Habacuc allati ad Danielem. B. Basilius lib. De Spiritu sancto cap. 30. Epiphanius in Ancorato, et B. Joannes Chrysostomus hom. 4. ad populum, citant hymnum, vel historiam trium puerorum: et serm. de tribus pueris, ac serm. de Susanna, qui habentur in fine primi tomi, easdem historias explicat, et divinas vocat. Theodoretus in Comment. Danielis, etiam hymnum trium puerorum cum caeteris partibus Prophetae ejusdem exponit. B. Ambrosius, libr. III. De Spiritu sancto, cap. 7. tractans historiam Susannae, aperte docet, eam Scripturam esse divinam, ut sunt aliae partes ejusdem Prophetae.

B. Augustinus libro De natura boni cap. 16. probat contra Manichaeos, res corporeas esse bonas ex hymno trium puerorum, ubi lux et tenebrae, etc. laudant Deum. Et epist. 122. ad Victorianum citat orationem Azariae, quam fudit in fornace ignis ardentis. Et tract. XXXVI. in Joan. adducit historiam Susannae. Origenes studiose defendit has partes Danielis, et praecipue Susannae historiam, canonicam Scripturam esse contendit; tum homil. I. in Levit. tum in epistola ad Julium Africanum. B. Athanasius in Synopsis ubi ad Danielem pervenit, et argumentum totius libri breviter explicat, disertis verbis meminit Susannae, hymni trium puerorum, et draconis interfecti: et aperte indicat, haec omnia ad corpus divinae Scripturae pertinere.

Denique credibile est, Concilia vetera, ut Laodicenum, et Carthaginense III., et priscos Patres qui Graeca editione utebantur, cum Danielem in numerum sanctarum Scripturarum retulerunt, de eo libro Danielis esse locutos, qui in Graecis vulgatis codicibus habebatur. In Graecis autem vulgatis codicibus istae omnes partes sine dubio habebantur, ut ex Synopsi Athanasii, et Commentario Theodoreti aperte colligitur, necnon ex praefatione Hieronymi in Danielem, ubi testatur, Ecclesiam Christi Danielem legere ex editione Theodotionis, in qua editione haec omnia habebantur.

Sed objiciunt adversarii, primo B. Hieronymi sententiam, qui cum in praefatione Danielis a se in Latinum conversi, tum in praefat. Commen. in Danielem satis indicat ista capita non esse alicujus auctoritatis. Respondet ipse Hieronymus in Apologia II. contra Ruffinum circa finem, se non quid sentiret explicuisse in prologis illis, sed quid Judaei dicerent indicasse.

At Hieronymus etiam ibi vocat fabulas historiam Susannae et draconis. Respondeo; eum cum dicit fabulas, velle dicere historias, quas Judaei fabulas vocant: addo etiam, interdum Veteres nomine fabularum, non res fictas, sed veras narrationes appellare. Quomodo Luc. ult. Et factum est, dum fabularentur, et secum quaererent, etc.,¹ et Minutius Felix initio dialogi, quem Octavium inscripsit, fabulam vocat veram quamdam narrationem nescio cujus navigationis. Clemens quoque Alexandrinus apud Eusebium libro III. histor. cap. 23. narraturus verissimam historiam S. Joannis: «Audi, inquit, fabulam non fabulam,» etc. quasi dicat, audi fabulam, non tamen fictam et falsam, sed certam et veram.

Secundo objiciunt, quod in historia Susannae Daniel introducitur tanquam puer: Suscitavit, inquit, Dominus Spiritum sanctum pueri junioris.² At hoc non potest esse verum, nam supra c. VI. dicitur Daniel fuisse unus ex primis Satrapis regni Darii Medi, quo tempore certe non erat puer; quomodo ergo postea cap. XIII. dicitur esse puer?

Si dicas, Scripturam non ordine narrare omnia, sed prius quae postea facta sunt, et propterea in codicibus Graecorum, ubi ordo servatur, ab historia Susannae totum librum incipere. Contra: nam in isto cap. XIII. satis aperte indicatur, historiam Susannae contigisse initio regni Cyri Persarum Regis; sic enim concluditur caput: Et Rex Astyages appositus est ad Patres suos, et suscepit Cyrus Perses regnum ejus.³ Itaque ex isto capite habemus, Danielem fuisse puerum tempore Cyri: hoc autem est falsum. Nam Daniel puer translatus est cum Rege Jechonia a Nabuchodonosor ex Hierusalem in Babylonem, ut dicitur Dan. I. Porro ab eo tempore usque ad Cyrum fluxerunt anni septuaginta, ut patet lib. I. Esdr. cap. 4. Initio igitur regni Cyri Daniel agebat circiter annum 80 vel 90., qualis ergo puer erat nonaginta annorum?

Adde, quod etiam tempore Nabuchodonosor non videtur Daniel fuisse puer, sed jam olim defunctus; cum Ezechiel, qui prophetavit tempore Nabuchodonosor, anno quinto transmigrationis, ut dicitur Ezech. I., meminerit Danielis tanquam olim defuncti; sic enim ait capit. XIV. Si Noe, Daniel et Job fuerint in medio ejus, vivo ego, dicit Dominus Deus, quia filium et filiam non liberabunt.⁴ Daniel igitur eo tempore jam habuerat filios, et mortuus erat sicut Noe et Job.

Respondeo, historiam Susannae contigisse longe ante tempora Cyri, cum Daniel revera esset puer, et idcirco merito apud Graecos poni in principio libri: nec tamen male apud Latinos rejectum esse ad extremum librum, ut intelligeremus eam non haberi apud Hebraeos. Quod autem dicitur in fine cap. XIII, post historiam Susannae: Et Astyages appositus est ad Patres suos, et suscepit Cyrus Perses regnum ejus; non refertur ad historiam Susannae proxime narratam, sed est initium alterius historiae quae contigit sub Cyro. Itaque in codicibus Graecis, historia Susannae est I. cap. totius libri: illa autem verba: Et Rex Astyages appositus est ad Patres suos, ponuntur in principio ultimi capitis, ubi narratur historia Belis destructi, et draconis interfecti.

Ad illud autem de Ezechiele respondet B. Hieronymus lib. I. in Jovinianum; ab Ezechiele mentionem fieri Danielis, non olim et Job, quia notus erat populo ob liberationem Susannae, et interpretationes somniorum: vel, ut idem Hieronymus dicit in cap. XIV Ezech., quia sicut Noe vidit felicitatem Mundi ante diluvium, postea calamitatem tempore diluvii, et rursum felicitatem post diluvium: et Job vidit felicitatem suam ante tentationem, postea suam miseriam in tentatione, et rursum felicitatem post tentationem: ita Daniel vidit se felicem in regia Judaeorum ante captivitatem, postea captivum et miserum, tandem rursum felicem, cum a Dario inter summos Principes est constitutus. Neque necesse est, tunc Danielem habuisse filios et filias, quia per hypothesim loquitur Ezechiel, ac si diceret: etiamsi isti tres hic essent, et haberent filios et filias, non possent eos ab imminenti malo liberare.

Objiciunt tertio, quae dicuntur cap. XIV de Daniele misso in lacum leonum pugnare cum iis, quae dicuntur cap. VI. Nam c. VI. dicitur, fuisse tantum una nocte in lacu leonum, cap. XIV sex diebus.

Respondeo, bis Danielem missum esse in lacum leonum, semel a Dario Medo, quoniam precatus erat Deum contra praeceptum Regis, et tunc fuisse tantum una nocte; et hoc narrari cap. IV. Iterum autem missum esse a Cyro propter interfectum draconem, et tunc fuisse sex diebus, ut dicitur c. XIV. Adde, quod non est improbabile, non eundem esse Danielem istum, qui Susannam liberavit, Bel destruxit, ac draconem interfecit, et in lacu leonum sex diebus fuit, cum eo de quo agitur in superioribus capitibus, ita enim multos olim sensisse testatur Hieronymus praefat. in Comment. Daniel., et aperte Graeca editio LXX habet, hunc posteriorem fuisse de tribu Levi, ut ibidem Hieronymus notat, cum certum sit, priorem fuisse de tribu Juda. Quae si ita se habeant, duo argumenta jam facta nullam habent difficultatem.

Objiciunt quarto, historiam Susannae videri omnino fictam ab aliquo Graeco. Nam ubi nos habemus: Dic, sub qua arbore videris eos colloquentes sibi; qui ait, sub Schino. Dixit autem Daniel, recte mentitus es in caput tuum; ecce enim Angelus Dei scindet te medium:⁵ in Graeco allusio quaedam est elegantissima ab arbore Schino ad actionem scindendi; nam σχῖνος est arbor, σχίζειν est scindere; et cum alter dixerit se vidisse eos sub prino, allusit Daniel ab arbore prino ad actionem secandi; nam πρῖνος est arbor, πρίζειν est secare: quomodo si quis diceret, ubi vidisti eos? sub ilice; illico ergo interficies. At in Hebraeis nulla talis allusio fieri potuit; nam quod Graeci dicunt πρίνον, nos ilicem, Hebraei dicerent הררה. At secare, scindere, dividere dicunt שסע שסף בקע כלה פרק מרדק.

Respondet Origenes in epistol. ad Julium Africanum, Danielem non dixisse ilicem, neque lentiscum, sed aliquid aliud nobis ignotum, cui tamen secundum proprietatem linguae Hebraicae vel Chaldaicae, qua ipse utebatur, aliquod verbum secandi responderet. Plurimas enim voces Hebraei habent, quae significant scindere, vel secare: porro interpretem Graecum non vertisse ad verbum, sed ad sensum, et ut servaret allusionem accepisse alias arbores similes, quibus in Graeco responderet allusio ad verbum scindendi.

Hi libri simul omnes rejiciuntur ab Hebraeis, ut B. Hieronymus testatur in prologo Galeato. Deinde Hebraeorum sententiam sequuntur haeretici hujus temporis fere omnes. Magdeburgenses lib. II. cent. 4. c. IV. col. 54. solos eos libros recipiunt, quos Judaei recipiebant. Idem facit Martinus Kemnitius in examine sess. IV. Concilii Tridentini. Item Joannes Brentius in Confessione Württembergensi, cap. de Scriptura sacra, eos tantum libros de quibus nunquam est dubitatum recipi vult, qui sunt ii soli, qui a Judaeis recipiuntur. Calvinus lib. I. Instit. cap. 11. §. 8. arguit mendacii librum Sapientiae, tantum abest, ut eum recipiat. Lib. II. cap. 5. §. 18. librum Ecclesiastici non vult esse solidae auctoritatis. Lib. III. cap. 5. §. 8. idem judicat de libris Machabaeorum. In antidoto autem Concilii Trident. sess. IV, Tobiam quoque et Judith repudiare videtur. Calvinum sequuntur ministri illi, qui apud Pissiacum confessionem Fidei ediderunt. Denique Lutherus et Zwinglius in praefationibus Bibliorum a se conversorum, quinque istos libros a sacro canone avellunt, et praecipue libros Machabaeorum non esse alicujus auctoritatis contendit Lutherus in Assert. art. 37, qui est de Purgatorio.

Ecclesia vero Catholica libros istos ut caeteros pro sacris et canonicis habet. Sed antequam id probetur, notandum est, haereticos, et praesertim Kemnitium, non negare hos libros esse bonos, et sanctos, et dignos qui legantur; sed tamen non esse tales, ut ex iis firma argumenta duci possint: hoc modo eludere conantur ea testimonia Veterum, in quibus hi libri vocantur Sacri, vel Ecclesiastici. Quocirca probandum nobis est, hos libros ita esse sacros, ut sint infallibilis veritatis; id quod probatur, primum de omnibus generatim, deinde seorsim de singulis.

Primum igitur hos libros una cum caeteris in canone ponunt Concilia Carthag. III. can. 47. Trid. sess. IV. Pontifices, Innocentius I. in epist. ad Exuperium. Gelasius I. in decreto de libris sacris et Ecclesiasticis, cum LXX. Episcopis. Denique Patres, Augustinus lib. II. Doctr. Christ. cap. 8. Isidorus lib. VI. Etymol. cap. 1. Cassiodorus lib. I. Divinarum lectionum, et Raban, lib. II. De Institut. Clericorum. Poni autem in his locis ut libros infallibilis veritatis, inde colligitur, quod numerantur et ponuntur in eodem ordine cum aliis, qui sunt infallibilis veritatis.

Praeterea quod Concilium Carthaginense, ex quo caetera Concilia istum canonem desumpserunt, vocat hos libros non solum canonicos, sed etiam divinos: librum autem esse divinum quid aliud est, quam divinam auctoritatem habere? Item quod in locis praedictis dicantur libri canonici et ad canonem pertinere: porro librum esse canonicum, est esse infallibilis veritatis.

Et certe vanissima est distinctio Kemnitii, qui libros quosdam canonicos dicit esse infallibilis veritatis, et quosdam non esse: nam, ut ipsemet recte deducit ex B. Augustino lib. XI. Contra Faustum cap. 5. et lib. II. Contra Cresconium c. 32., dicuntur libri canonici, quia sunt quasi norma et regula, qua imperitiae nostrae regatur infirmitas, et ex qua de omnibus aliis libris judicetur. Quomodo ergo erunt norma et regula libri illi, qui non sunt infallibilis veritatis?

At contra primo objicit hoc modo Kemnitius: B. Augustinus lib. II. Doct. Christ. c. 8. dicit, in libris canonicis illud observandum, ut qui recipiuntur ab omnibus Ecclesiis praeponantur illis, qui non recipiuntur ab omnibus et majoris auctoritatis habeantur. At si essent omnes infallibilis veritatis, non deberet unus alteri praeponi, sed essent omnes ejusdem auctoritatis. Adde quod B. Hieronymus in prologo Galeato dicit, libros canonicos dividi in Legem, Prophetas et Hagiographa, et ipse idem praefatione in Judith dicit, hos libros inter Hagiographa etiam a Judaeis numerari, et tamen non esse idoneos ad Fidei dogmata confirmanda.

Respondeo, B. Augustinum fuisse certissimum, omnes libros canonicos esse infallibilis veritatis: sed non fuisse aeque certum de omnibus libris, quos enumeraverat an essent canonici. Nam etsi ipse ita sentiebat, tamen sciebat, rem non fuisse adhuc a generali Concilio definitam, et propterea potuisse sine labe haeresos quosdam libros ab aliis non recipi. Id igitur est, quod dicit observandum esse in libris, qui dicuntur canonici, ut ii qui ab omnibus recipiuntur praeponantur iis, qui non ab omnibus recipiuntur. Quia videlicet de prioribus major tunc erat certitudo, quam de posterioribus, quod essent canonici: nunc autem quia generalia Concilia rem totam definierunt, aeque certi sumus de auctoritate omnium librorum, nec unum alteri praeponere debemus.

Quod autem B. Augustinus revera senserit, omnes eos libros, quos ibi vocat canonicos, esse infallibilis veritatis, patet, tum ex Concilio Carthaginensi III. cui ipse subscripsit: tum etiam quia non potest proferri unus locus ex Augustino ubi librum aliquem vocet canonicum, et tamen de ejus veritate dubitari posse dicat: contra vero possunt infinita loca proferri ubi dicit, omnes libros qui canonici vocantur esse infallibilis veritatis. Epist. XIX. ad Hier. «Ego solis eis Scripturarum libris, qui jam canonici appellantur, didici hunc timorem honoremque deferre, ut nullum eorum auctorem scribendo aliquid errasse firmissime credam.» Eodem modo loquitur ep. 8, 9, 48, 112. lib. II. De Bapt. c. 3. in Psalm. LXVII. Lib. II. Contra Cresconium cap. 31. et 32. Lib. XI. Contra Faustum c. 5. et alibi passim.

Ad locum Hieronymi dico; duo genera Hagiographorum Judaeos habuisse, quaedam intra Arcam, et quaedam extra Arcam, ut docet Epiphanius libro de mensuris et ponderibus. Quae erant intra Arcam Hagiographa dicebantur ad distinctionem historico-rum et propheticorum voluminum, et haec canonica habebantur, et de his loquitur Hieronymus in prologo Galeato: quae autem erant extra Arcam, dicebantur Hagiographa ad distinctionem canonicorum et sacrorum, et de his loquitur Hieronymus in praefatione Tobae et Judith, ex quo patet, nunquam canonicos dici a Hieronymo eos libros, de quibus dubitari possit.

Secundo objiciunt idem Kemnitius, et caeteri adversarii hanc rationem. Ecclesia, quae fuit eo tempore quo libri isti editi sunt, dubia fuit de eorum auctoritate; necessario igitur etiam Ecclesia posterior de eisdem libris dubia esse debet. Nam duplex est via cognoscendi an aliquis liber sit vere divinus; una ex testimonio alicujus quem constat Prophetam, vel Apostolum esse, cui Deus mysteria revelare soleat: altera, ut August. docet lib. XXXIII, Contra Faustum cap. 6., per testimonia certa eorum qui vivebant dum liber ederetur, qui testentur, libros illos a Prophetis, vel Apostolis editos, et quorum testimonia per successionem hominum iis libris utentium ad nos usque devenerint, sic enim non solum de sacris, sed etiam de profanis libris judicamus.

Non habet locum hoc tempore prima via; non enim nunc Prophetae vel Apostoli in terris vivunt; ergo secunda via progrediendum est, et ex testimoniis primae Ecclesiae debemus nos de libris canonicis statuere: ergo si prima Ecclesia dubia fuit, multo magis nos dubitandi causam habemus. Dubitasse autem de his libris Synagogam Judaeorum, patet ex Joseph lib. I. contra Appionem. In simili dubitatione versatam primam Ecclesiam Christianorum, patet ex Origine, Athanasio, Nazianzeno, Epiphanio, Hieronymo, et caeteris Patribus supra citatis, qui hos libros in canone non ponunt, et aperte dicunt, semper de his libris quaestionem inter doctos homines fuisse.

Respondeo, Ecclesiam veterem dubitasse de his libris, duobus modis intelligi posse: uno modo, quod ita fuerit dubia, ut nulli homines ejus temporis essent, qui testari possent eos libros a Prophetis vel Apostolis editos, et hoc modo argumentum suas habet vires, ideo enim librum Henoch non recepit Ecclesia, quia nulla habuit testimonia ejus temporis, quo liber scriptus erat, nec etiam temporum proximorum, ut Beatus Augustinus docet lib. XVIII. De Civit. Dei cap. 38. Sed negamus hoc modo dubiam fuisse priscam Ecclesiam; constat enim, semper fuisse aliquos fide dignos, qui hos libros canonicos putarent.

Altero modo potest intelligi, Ecclesiam dubitasse, quia aliqui dubitabant, nec tamen ipsa Ecclesia tunc rem istam definire voluit; et hoc verissimum est, ut recte probant testimonia adducta: sed non potest inde colligi, posteriorem Ecclesiam dubiam esse debere, idque hoc modo probamus. De libro Judith fuit initio dubitatum, et tamen Nicaena Synodus eum librum in canonem recepit, teste Hieronymo praefatione in Judith, quam Synodum una cum tribus aliis haeretici recipiunt, et magni faciunt, non igitur cogimur semper dubitare, etiamsi aliquando dubitatum est.

Praeterea si libri isti Testamenti veteris non possunt nunc certo pro canonicis recipi, quia de his dubitavit prima Ecclesia: eadem ratione non potuerunt certo pro canonicis accipi epistola Jacobi, Judae, Apocalypsis, secunda Petri, secunda et tertia Joannis, et epistola ad Hebraeos, quia de his etiam dubitatum est in prima Ecclesia. At Calvinistae recipiunt pro vere canonicis hos omnes libros, ut patet ex Calvini libris, in quibus passim hi libri citantur, et ex confessione ministrorum Calvinistarum art. III. quam Pissiaci obtulerunt anno 1561. Lutherani autem etiamsi varie sentiant de his libris, tamen Magdeburgenses recipiunt Apocalypsim ut vere canonicam, cent. I. lib. II. c. 4. col. 56.

Ad illud autem quod objiciebant de duabus viis indagandi librorum auctoritatem; admitto illas duas esse vias, et nunc non esse Prophetas, vel Apostolos, et oportet progredi secunda via etc.: sed affirmo, ad hoc ut sequens Ecclesia possit decernere librum aliquem esse canonicum, satis esse, si habeat aliqua testimonia hominum fide dignorum illius temporis, vel certe proximi.

Itaque non dicimus, ut Kemnitius impudentissime calumniatur, Ecclesiam, id est, Papam posse pro suo arbitratu sine ullis Veterum testimoniis facere librum canonicum de non canonico, et de canonico non canonicum; et quod si Papa vellet, Scriptura divina non plus haberet auctoritatis, quam fabulae AEsopi; ista enim non sunt nostra asserta, sed ipsorum mendacia. Fatemur enim, Ecclesiam nullo modo posse facere librum canonicum de non canonico, nec contra: sed tantum declarare quis sit habendus canonicus, et hoc non temere, nec pro arbitratu, sed ex Veterum testimoniis et similitudine librorum de quibus ambigitur, cum illis de quibus non ambigitur, ac demum ex communi sensu, et quasi gustu populi Christiani, quomodo B. Hieronymus lib. de vir. illustr. in Jacobo dicit, epistolam Jacobi paulatim tempore procedente meruisse auctoritatem.

Jam haec tria in his libris declarandis canonicis Ecclesia observavit. Primum enim habuit de singulis Veterum testimonia: etsi enim non habeantur testimonia a Synagoga Judaeorum, tamen habentur ab Ecclesia Apostolica, et hoc sufficit. Apostoli enim poterant sine aliis testimoniis declarare libros illos esse canonicos, quod et fecerunt; alioqui nunquam Cyprianus et Clemens, et alii, quos citabimus, tam constanter dixissent eos esse divinos. Deinde viderunt esse conformes aliis. Denique observarunt, istos libros paulatim ab omnibus Christianis pro canonicis receptos, quod argumentum habere non poterant, qui in prima Ecclesia fuerunt.

Postrema objectio hujusmodi est: Ecclesia eos libros recipit, quos B. Hieronym. recipit; eos reprobat, quos ille reprobat, ut patet dist. XV. can. Sancta Romana: B. autem Hieronymus in prologo Galeato, et in prologo Proverbiorum asserit, hos quinque libros non esse canonicos. Ita Cajet. Catholicus alioqui, et pius doctor argumentatur ad finem Commentariorum Esther.

Respondent aliqui: B. Hieronymum solum dicere, non esse canonicos apud Judaeos, ac certe in prologo Galeato simul cum istis libris veteris Testamenti numerat etiam librum Pastoris, qui est novi Testamenti, et omnes simul dicit non esse in canone, non igitur de canone Judaeorum tantum loquitur: Praeterea in prologo Proverbiorum: «Sicut ergo, inquit, Judith, et Tobae, et Machabaeorum libros legit quidem Ecclesia, sed eos inter canonicas Scripturas non recipit; sic et haec duo volumina Sapientiam, et Ecclesiasticum legat ad aedificationem plebis, non ad auctoritatem Ecclesiasticorum dogmatum confirmandam.»

Admitto igitur, Hieronymum in ea fuisse opinione, quia nondum generale Concilium de his libris aliquid statuerat, excepto libro Judith, quem etiam Hieronymus postea recepit. Quod autem Gelasius dicit in illa dist. 15. can. Sancta Romana, intelligitur de libris Doctorum, ut Origenis, Ruffini, et similia, non de libris sacris, ut ex ipso canone manifeste deducitur.

Nunc de singulis libris seorsim agemus, eosque et propriis argumentis communemus, et peculiares objectiones, quae adversus eos fiunt, breviter diluemus. Jam igitur liber Tobae praeter communia testimonia Conciliorum et Patrum paulo ante adducta, testimonium insigne habet a S. Cypriano, qui in sermone de eleemosyna: «Loquitur, inquit, in Scripturis Spiritus sanctus, et dicit, eleemosynis et Fide delicta purgantur.» Callixtus Papa I. in epist. 2. Tobiam allegans: «Bene, inquit, sacra ait Scriptura;» et S. Ambrosius in libro De Tobia cap. 1. librum hunc propheticam Scripturam esse dicit. Item S. Basilius in Oratione de avaritia sententiam ex Tobia descriptam divinum praeceptum appellat. Sanctus quoque Augustinus in Speculo praefatur, ex canonicis libris se sententias collecturum, nec tamen omittit Tobiam.

Contra vero objici solet, quod hic liber secum ipse alicubi pugnare videatur. Nam in cap. III. dicitur Sara, quam in uxorem habiturus erat Tobias junior, habitasse in Rages civitate Medorum: ubi etiam fuisse Gabelum habemus, Tob. IV. Postea tamen c. IX. cum Tobias pervenisset ad locum ubi erat Sara inde misit Angelum ad Gabelum in Rages; falsum est igitur domum Sarae fuisse in Rages.

Michael Medina lib. VI. De recta in Deum Fide cap. XIV, vitio Scriptorum cap. III. legi arbitrat. in Rages cum in Graeco sit ἐν ἐκβατάνοις. Sed vix credibile est talem errorem contingere potuisse, cum nulla sit inter Rages et Ecbatane similitudo. Alii, ut Lyranus, dicunt, vel duas fuisse Rages in Media, vel certe in c. III. vocari Rages, non ipsam civitatem, sed locum aliquem vicinum: dicitur enim habitare Romae, qui Tusculi, vel alibi in agro Romano habitat. Haec sententia communior est, et verior.