Philosophia si in tota latitudine suae significationis sumatur, omnem complectitur scientiam; dicitur enim Philosophia quasi "amor" seu "amicitia scientiae," qua rationes sapientia humana vocatur Philosophia a D. Thoma in prooemio Ethic. Et sic Philosophia est scientia generica complectens sub se omnem scientiam naturaliter acquisibilem, praesertim speculativam, cuius amor proprie est amor scientiae, quia tantum scire amatur.

Huius autem triplex genus numeratur a Philosopho¹ et D. Thoma Metaph. XI, lect. 7, et opusc. 70, q. 5,² scilicet Scientia naturalis, Mathematica et Metaphysica, reductive vero ponitur etiam sub illa Logica, quae non de rebus speculandis, sed de instrumentis speculationis agit. Quae scientiae differunt secundum diversum scibilitatis gradum, ut diximus in libris Posteriorum q. 27.³ Naturalis enim tractat de rebus motui sensibilique mutationi subiectis ideoque solum abstrahit a materia singulari. Mathematica agit de quantitate, ut abstrahit a motu et materia sensibilibus accidentibus vestita. Metaphysica agit de ente ut sic, ut abstrahit ab omni materia, tam sensibili quam intelligibili, id est etiam a materia prima secundum se, quae solo intellectu percipitur.

Varie autem definitur Philosophia in hac latitudine sumpta ab auctoribus. Quidam enim ex etymologia nominis definiunt Philosophiam, quod est "amor sapientiae," alii ex modo procedendi, quod est "cognitio rerum ut sunt," id est per suas causas. Alii ex materia, quam comprehendit, dicunt, quod est "humanarum divinarumque rerum cognitio." Alii denique ex effectu, ad quem nos ducit, dixerunt, quod Philosophia est "mortis contemplatio," id est hominem a temporalibus et corporalibus passionibus segregans.

In praesenti autem non agimus de Philosophia in tota sua latitudine, sed relicta Mathematica et Metaphysica solum agimus de scientia naturali, cuius obiectum comprehendit omne ens naturale, id est omne ens mobile secundum aliquem motum corporeum seu extensum; motus enim pure spirituales non pertinent ad hoc genus scientiae.

In hoc autem obiecto considerando summo ordine processit Aristoteles, dividens quatuor partes huius scientiae:

Prima agit de ente mobili in communi; scientifice enim a communioribus ad minus communia proceditur. Et haec pars clauditur octo libris, quos vocant "Physicorum" vel "de Physica Auscultatione."

Reliquae tres partes agunt de ente mobili in particulari. Et iuxta tres species motus distinguuntur in tria genera mobilium, ut advertit S. Thomas in prooemio librorum de Generatione. Primus est motus localis; secundus alterationis, qui ordinatur ad generationem; tertius augmentationis, qui est proprius rei viventis vel animatae. Et secundum primum motum considerantur corpora simplicia, ex quibus construitur hoc universum. Et sic post libros Physicorum tractat Philosophus de coelo et mundo, id est de omnibus corporibus simplicibus, quatenus per motum localem coordinantur et situantur in hoc universo. Ex his enim praecipue universum constat; nam mixta habent locum iuxta modum elementi praedominantis in eis. Secundum motum autem alterationis, qui ad generationem ordinatur, agit de corporibus corruptibilibus, non quatenus coordinantur per situm in universo, sed quatenus subiacent generationi et corruptioni, tam substantiali quam accidentali; et sic tertia pars Philosophiae agit de generatione. Denique secundum tertium genus motus, scilicet augmentationis et nutritionis, qui est proprius viventis, agitur de omni gradu vitae seu de anima, quae praebet illam, et ascenditur usque ad gradum vitae intellectivae, quae invenitur in anima nostra; et de hoc agit in libris de Anima. Et sic per istas quatuor partes dividitur tota scientia naturalis.

Prima pars philosophiae, ut diximus, agit de ente mobili in communi, cuius considerationem cum scientifice tradiderit Aristoteles, eius ordinem qui maxime in scientia attenditur, oportet prae oculis habere.

LIBER I. Igitur ad considerandum ens mobile in communi primo praemittit quasi praeludia quaedam et principia, unde dignoscere possimus, quid sit ens naturale, et quale sit; id enim maxime constabit ex principiis quasi elementalibus talis entis. Circa quae principia varie antiqui senserunt rerum naturalium diversas origines, et principia ponentes. Vocat autem hic principia non causas, per quas fit ens naturale, sed illa, ex quibus est et in quae resolvitur, sive considerando ens naturale in fieri prout generatur, sive in facto esse prout componitur ex illis. Et sic pro compositione assignat duo principia, scilicet materiam et formam, pro generatione autem addit tertium principium, scilicet privationem, quatenus in generatione proceditur a non esse formae seu privatione illius ut a termino a quo ad esse formae ut ad terminum ad quem in aliquo subiecto seu materia. Et hoc explicat in primo libro.

LIBER II. Secundo tradit Philosophus ea, quae in hac scientia praesupponi debent circa subiectum et principia seu media, quibus haec scientia demonstrat. Subiectum autem est id, quod natura constat, quod consurgit ex principiis in primo libro explicatis, scilicet ex materia et forma; et sic agit de natura. Principia autem seu media, quibus de hoc ente naturali seu de natura demonstrandum est, sunt quatuor causae, scilicet materialis, formalis, efficiens et finalis; inde enim pendent omnia, quae de hoc subiecto demonstrantur. Et hoc facit in secundo libro.

LIBER III. Tertio procedit ad explicandam propriam passionem huius entis naturalis, quae est motus, a quo maxime dicitur ens mobile, et in eius consideratione consumuntur reliqui libri Physicorum. Et est duplex eius consideratio: altera secundum se absolute, altera comparative seu respective ad extrinseca, a quibus pendet, scilicet ad moventia et ad mobilia. Circa primam considerationem primo agit de motu in communi et de illius affectionibus, deinde in particulari de eius speciebus et partibus, per quas dividitur vel continuatur.

Et quidem de motu in communi et de his, quae intrinsece illum comitantur et consequuntur, agit in tertio libro, prius explicando definitionem motus, deinde actionem et passionem, quae illum concomitantur et sine quibus non est motus, et tertio rationem finiti et infiniti, quae necessario et intrinsece consequitur motum ratione continuitatis et successionis partium.

LIBER IV. De extrinsecis autem affectionibus motus agit in quarto libro. Sunt autem duo, quibus motus extrinsece afficitur et mensuratur, scilicet locus et tempus, ut etiam notat D. Thomas in initio quarti Physicorum.¹ Mensuratur enim motus ex parte mobilis loco et ex parte suae durationis tempore. Agendo autem de loco etiam agit de vacuo, quod est privatio eius.

LIBER V ET VI. Considerato autem motu et affectionibus eius, tam intrinsecis quam extrinsecis, agit deinceps in libro 5 et 6 de eius divisionibus. Primo quidem de divisione essentiali et intrinseca per species, secundo de divisione penes partes quantitatis continui, in quo exercetur. Et primam divisionem prosequitur libro 5, ostendens dari tres species motus, scilicet localem, alterationem et augmentationem. Et similiter agit de unitate motus tam specifica quam individuali, et de contrarietate motuum, quia inter diversas species datur contrarietas.

Secundam vero divisionem motus, scilicet penes partes continuas tractat in libro 6. Ubi agitur de divisibilitate motus tam ratione medii, per quod movetur, quam ratione temporis, in quo movetur, et quomodo continuum non componatur ex solis indivisibilibus, et consequenter nec motus. Haec omnia pertinent ad considerationem motus secundum ea, quae sibi absolute conveniunt, tam in se quam in suis affectionibus et divisionibus, a libro tertio usque ad sextum.

LIBER VII ET VIII. Restat in reliquis libris explicare ea, quae conveniunt motui comparative ad moventia et ad mobilia. Et liber 7 considerat ordinem mobilium ad moventia deveniendo usque ad primum motum et primum motorem, quia non datur processus in infinitum. Et similiter considerat conditionem requisitam inter movens et mobile, scilicet quod sint simul et approximata, et consequenter comparat motus inter se quoad velocitatem et tarditatem.

Secundo considerat in libro 8 qualitatem primi motus et primi motoris, ubi sistit consideratio entis mobilis, ostendendo, quod primus motor est sempiternus, ubi etiam agitur de aeternitate primi motus et aeternitate universi ab eo producti. Et similiter ostendit primum motum esse motum localem et circularem, ac denique primum motorem esse infinitae virtutis et carere magnitudine, atque adeo esse incorporeum et indivisibilem.

De his omnibus tractandum nobis est in praesenti iuxta hunc ipsum ordinem librorum Aristotelis. Sed ante praemittenda est quaestio de scientia ipsa Philosophiae tamquam prooemialis quaestio, et de ordine, qui servari debet in processu cognitionis et scientiae.

Multa, quae de scientia Philosophiae disputari solent, omittimus in praesenti, quia ex resolutione tradita in quaestione prooemiali Logicae¹ et in quaestione ultima Posteriorum² facile possunt innotescere. Eiusmodi sunt, an Philosophia sit nobis necessaria, an sit scientia, an practica vel speculativa, et similes aliae quaestiones, quae ex similium resolutione deciduntur. Constat enim Philosophiam nobis esse necessariam ad rectam et scientificam rerum naturalium perscrutationem. Quod vero sit scientia, constat ex multis demonstrationibus, quae in progressu huius scientiae fient; ac denique quod sit speculativa, constat tum ex fine huius scientiae, qui est indagatio et cognitio veritatum naturalium, non earum effectio, tum ex principiis, quibus procedit, quae resolutivo modo ostendunt veritatem, non compositivo modo fabricare docent. Quare tria tantum restant explicanda, quae propria sunt huius scientiae:

1. Primum est de illius obiecto formali et materiali, quodnam sit.
2. Secundum de eius unitate, an sit una secundum speciem atomam, an vero penes diversa obiecta dividatur in diversas species, v. g. ea, quae tractat de cœlo, an sit diversa specie ab illa, quae tractat de generatione vel de anima, an vero totum hoc sit unius speciei.
3. Tertium circa ordinem cognoscendi, quid sit primo cognitum a nostro intellectu, quod Aristoteles loco prooemii in primo isto libro tractavit.

Ut punctum difficultatis innotescat, nota duos terminos tituli. Primus est ly "ens mobile," secundus est ly "obiectum formale." Ens mobile non sumitur complexe pro aggregato ex ente et mobilitate ut duobus, sed incomplexe pro quidditate, cui convenit mobilitas. Differunt autem quidditas mobilis seu naturalis seu ens naturale et natura, quia, ut dicit Philosophus libro Phys. II, cap. 1, natura dicitur "principium motus et quietis,"¹ ens naturale id, quod "habet in se tale principium motus."² Unde non dicitur natura obiectum Philosophiae, sed ens naturale vel mobile, quia agit de rebus seu quidditatibus mobilibus, quae natura ipsa constant. Et sicut sumitur natura in Physicis non pro sola essentia rei, quae cuilibet enti competit, sed pro ea, quae est principium motus, non cuiuslibet, sed imperfecti et cum successione et processu de potentia ad actum; ita ens naturale vel mobile sumitur pro eo, quod habet in se principium talis motus physici et imperfecti. De quo plura dicemus in q. 9³ agendo de definitione naturae.

Secundus terminus est ly obiectum formale. Licet enim identificentur ens mobile, corpus mobile, substantia mobilis, naturalis vel sensibilis, ratione cuius identificationis aliqui reducunt istam difficultatem fere ad modum loquendi (de quo videri possunt Conimbric. hic q. 4 prooemiali art. 1 et Carmel. disp. 1 (prooemialis totius Philos.) q. 1 §2 et alii), tamen quantum ad rationem formalem, quae a materiali distinguitur in scientiis, difficultas ista non est de modo loquendi, sed de re. Licet enim mobile seu mutabile physicum debeat esse corpus et substantia, tamen formalitas corporis aliud explicat quam formalitas entis mobilis. Dicit enim corpus formaliter radicem quantitatis et sic definitur per ordinem ad divisibilitatem; mobile autem radicaliter sumptum dicit radicem mutationis seu transitus de potentia ad actum, quod quidem, si fiat cum successione et continuitate, ut fit in motu physico, divisibilitatem requiret ut conditionem, non ut rationem formalem. Et ita videmus, quod neque natura neque motus definiuntur per corpus neque illud explicant, sed natura dicitur principium motus et quietis, motus autem dicitur actus entis in potentia, ubi solum explicatur ordo entis imperfecti, non corporis. Denique idem videmus observari in aliis rationibus formalibus explicandis. Licet enim omne coloratum sit corpus, non tamen dicimus, quod obiectum formale visus est corpus coloratum, sed coloratum explicat formale obiectum, corpus autem materiale seu praesuppositum. Et omne intelligibile est ens; non tamen ratio entis formaliter explicat obiectum intellectus, sed praesuppositive et materialiter. Idem ergo potest intelligi in corpore mobili et ente mobili.

Quapropter Difficultas praesens in duobus consistit: Primum in discernendo rationem formalem obiecti Physicae et materialem, an scilicet ratio mobilitatis pertineat ad obiectum formale, ratio vero corporis ad materiale. Secundum est de extensione huius obiecti, an scilicet complectatur per se et formaliter omne mobile, tam substantialiter quam accidentaliter, an vero solum complectatur per se mobile substantialiter, id est mobile ad substantialem formam ut ad terminum et penes principia substantialia, mobile autem accidentaliter solum reductive tractetur a physico et ut deductum ex primo, id est ex mobili substantiali.

Et licet plures sententiae versentur circa obiectum Philosophiae assignandum, de quibus videri possunt Conimbric. hic q. 4 prooemiali art. 1 et Carmel. q. 1, tamen praecipuae sententiae reducuntur ad tres. Quidam asserunt obiectum esse ens mobile; quidam corpus mobile; quidam corpus naturale vel sensibile, licet haec omnia dicant alii in idem coincidere et solum differre penes modum loquendi. Similiter etiam inter thomistas aliqui existimant obiectum formale et per se Philosophiae solum esse ens mobile substantialiter et penes principia substantialia, alii quod per se et adaequate includit tam mobile substantialiter quam accidentaliter, et quod sunt diversa principia mobilitatis accidentalis et substantialis, de quo videri potest Caietanus opusc. de Subiecto Philosophiae.⁴

Dico primo: Subiectum materiale seu obiectum quod Philosophiae est corpus naturale seu mobile, formale vero explicatur per ens mobile seu mobile ut sic. Et ita ens mobile et corpus mobile se habent sicut in visu coloratum et corpus, quod ly coloratum est formalis ratio, ly corpus materialis; neque enim tangitur corpus a visu sub omni ratione, sed quatenus afficitur colore.

Prima pars conclusionis est extra controversiam, cum constet limites Philosophiae intra res corporales contineri nec per se agere de substantiis separatis ab omni materia. Sic enim haberet abstractionem aequalem Metaphysicae, quia abstraheret a materia sensibili et intelligibili. Et similiter non agit de sola quantitate abstracta ab omni materia. Sic enim coincideret cum Mathematica et non ageret de corpore, ut subicitur motui, quod utique est corpus sensibile. Quodsi aliquando Physica agit de Deo et angelis, non agit de illis ut mobilibus, sed ut moventibus, quatenus in illos reducuntur motus corporales et ab eis dependent. De ipsis autem substantiis separatis propter se non agit Physica.

Secunda vero pars est expressa D. Thomae, praesertim in locis, ubi de hoc ex professo agit, ut patet in prooemio Physicorum,⁵ ubi inquit, quod "subiectum Philosophiae est ens mobile simpliciter. Non dico autem corpus mobile, quia omne mobile esse corpus probatur in isto libro, nulla autem scientia probat suum obiectum." Idem expresse docet opusc. 42, cap. 14.^De natura generis] Videri potest Metaph. VI, lect. 1, ubi docet obiectum Physicae esse ens mobile vel etiam substantiam mobilem, id est quidditatem mobilem, ut ibi explicat. Et Metaph. XI, lect. 4 docet ex Philosopho,⁶ quod Physica speculatur entia ut mota. Quodsi aliquibus locis videtur dicere D. Thomas, quod subiectum Physicae est corpus mobile, ut 1 p. q. 84 c., art. 1 et q. 14 de Veritate, art. 8 ad 16, tamen ibi non loquitur de obiecto Philosophiae pro formali, sed pro materiali seu praesuppositive.

Fundamentum huius conclusionis sumitur ex his, quae paulo ante sunt insinuata, quia videlicet propria et adaequata passio, quam physicus demonstrat de suo subiecto, est motus. Motus autem non definitur explicando ordinem ad corpus vel substantiam, sed ad ens mobile; definitur enim, quod est "actus entis in potentia," ut patet in hoc tertio libro.⁷ Ergo formalis ratio subiecti physici non explicat rationem corporis. Nam quod formaliter est subiectum scientiae, explicatur etiam in formali definitione propriae passionis tamquam id, ad quod passio dicit habitudinem. Ergo cum non explicetur in definitione motus ratio corporis, sed ratio entis in potentia, non pertinet ad formalem rationem subiecti corpus, licet in re verum sit, quod non sit mobile motu physico nisi id, quod est corpus. Sed tamen sub formalitate, qua pertinet ad Physicam, ita se habet, quodsi per impossibile daretur aliquod mobile, quod non esset corpus, adhuc tractaretur a Physica, sicut si per impossibile daretur aliquod coloratum extensum, quod non esset corpus, adhuc videretur ab oculo.

Secundo sumitur fundamentum ex illa ratione, quam significat D. Thomas Phys. I cit.,⁸ quia in Physica probatur, quod mobile sit corpus, nulla autem scientia probat suum obiectum formale. Ergo obiectum formale non est corpus sub formalitate et explicatione corporis, sed sub ratione entis mobilis. Qua probatione utrumque insinuatur, et quod ratio corporis pertinet ad obiectum materiale, siquidem probatur convenire omni mobili, et quod non sit ratio formalis, quia nulla scientia potest illud probare, siquidem omnis probatio procedit sub aliqua ratione formali, et consequenter talis ratio non probatur, sed probat, et sic supponitur. Ea vero supposita bene potest probari, quod tale obiectum materiale sibi competat, quia iam habet rationem formalem, sub qua procedat ad investigandum et ostendendum, quodnam obiectum materiale sibi sit proportionatum. Et sic Philosophus ostendit, quod omne mobile debet esse corpus, quia debet esse divisibile, ut patet in libro Phys. VI,⁹ et ita postquam tractavit de ente mobili in communi in istis octo libris, incipiendo descendere ad explicandum in particulari diversa entia mobilia, quod pertinet ad obiecta contenta sub materiali subiecto, incipit in libris de Coelo a notificatione corporis. Ergo supponitur, quod corpus ex parte materiali subiecti se teneat.

Dices: Non repugnat, quod aliqua scientia probet suum obiectum formale a posteriori, sicut Theologia probat Deum esse. Nec enim requiritur ad rationem principii indemonstrabilis, quod sit indemonstrabile etiam a posteriori, sed solum a priori, ut diximus in Logica q. 24.¹⁰ Et sic per divisibilitatem quasi a posteriori probatur in Physica ratio corporis. Unde Philosophus formaliter non probavit mobile esse corpus, sed omne mobile esse divisibile et habere partes, divisibilitas autem non est ipsa ratio corporis, solum enim illi competit ratione quantitatis, imo divisibilitas proxima etiam a quantitate separari potest, ut diximus in Logica q. 16. et patet in corpore Christi sacramentaliter posito.¹¹ Ergo non probat Physica rationem corporis, sed aliquod accidens eius.

Respondetur nullam scientiam posse probare suum obiectum formale etiam quoad an est ex ipsa propria ratione formali. Sic enim probaret idem per idem; supponi enim debet ratio formalis et principium aliquod, per quod talis probatio fiat. Sed si quando probat obiectum, vel id probat ex mutuatis ab alia scientia, sicut Theologia ex rationibus metaphysicis probat Deum esse, vel id probat aliqua ratione a posteriori solum reductive pertinente ad talem scientiam, non formaliter et per se, ut latius ostendimus in Logica, in libris Posteriorum.¹² Physica autem ostendit mobile esse corpus seu divisibile ex ipsa intrinseca et formali ratione motus, non ex mutuatis ab alia scientia, quia omnis motus debet habere partes, siquidem partim est in actu, partim in potentia.

Et ad id, quod dicitur Philosophum non probare, quod mobile est corpus, sed quod est divisibile, atque adeo a posteriori probare, quod sit corpus, respondetur, quod quando probatur alicui rei convenire aliquam propriam passionem, et non probatur ex ipsa quidditate, a qua talis passio dimanat, manifestissimum signum est, quod talis quidditas, a qua dimanat illa passio, non pertinet ad rationem formalem talis scientiae, siquidem non per illam probatur, sicque perinde est probare talem propriam passionem ac probare ipsam essentiam. Cum ergo ex ratione corporis et oriatur divisibilitas et mobilitas, si probatur ex mobilitate divisibilitas, eo quod ad illam requiritur, non attenditur formaliter ipsa ratio corporis sub ea ratione, qua corpus est, id est ut fundat divisibilitatem, sed sub ea ratione, qua quidditas mobilis est. Unde idem est probare rationem divisibilis et rationem corporis, quatenus¹³ corpus radix divisibilitatis est; procedendo enim ex ipsa quidditate mobilitatis, non proceditur ex ipsa ratione corporis, quatenus radix divisibilitatis est, sed quatenus fundamentum mobilitatis est, et hoc est esse ens mobile. Unde motus secundum suam naturam et per se non pertinet ad genus quantitatis seu divisibilitatis, ut dicit S. Thomas opusc. 70, q. 5, art. 3 ad 5¹⁴ et Metaph. V, lect. 15.

Est simile, si aliqua scientia ageret de intelligibili ut sic et probaret, quod intelligibile in actu debet esse spirituale et non corporale, quia est abstractum a materia. Talis scientia non haberet pro obiecto formali entitatem spiritualem, licet illam necessario supponeret, quia non respiceret illam formaliter vel ut opponitur corpori entitative, sed ut fundat ordinem ad intellectum. Sic Physica, quae agit de mobili, non respicit formaliter corpus, prout¹⁵ radix divisibilitatis est, sed ut procedit de potentia ad actum, de non esse ad esse. Hoc enim pertinet ad mutationem, quod formaliter non est respicere corpus, sed ipsum fieri et esse secundum mutationem, quod totum ens mobile est.

Dico secundo: Quando dicitur ens mobile subiectum formale Physicae, ly mobile non sumitur pro mobilitate formali, sed aptitudinali seu radicali, ita quod ens mobile est idem quod quidditas mobilis seu fundamentum mobilitatis proximae. Ita notat Caietanus in opusc. de Subiecto Physicae.

Ratio est manifesta, quia alias physicus ageret de accidente; mobilitas enim proxima seu formalis accidens est. Et sic non ageret de substantia neque de generatione substantiali, imo non ageret per se de natura, contra id, quod dicemus in secundo libro; natura enim est principium motus et quietis primo et per se. Unde non consistit in mobilitate formali, sed radicali, quia mobilitas formalis, quae est accidens, non est primum principium motus, sed proximum et formale.

Dices: Ergo formale obiectum Physicae non solum est ens mobile, sed substantia naturalis sive substantia mobilis seu corpus mobile.

Respondetur formale obiectum esse substantiam mobilem sumendo substantiam pro quidditate seu radice prima mobilitatis, ut dicit S. Thomas Metaph. VI, lect. 1, et sic est idem, quod ens mobile formaliter. Ceterum si sumatur ly substantia, prout explicat hanc quidditatem per modum primi praedicamenti, id est ut naturam subsistentem, sic non explicat rationem formalem, sed materialem seu concomitantem subiecti physici, sicut etiam visus respicit coloratum in concreto, quod non potest esse nisi substantia vel habens modum substantiae; non pertinet substantia ad formalem rationem obiecti in visu, sed ad materialem tamquam sensibile per accidens. Sic Physica per se et formaliter respicit ens mobile, quatenus explicat quidditatem primi principii motus, quod non potest esse primum principium, nisi sit substantia. Non tamen sub formalitate substantiae definitur vel formaliter attingitur ideoque non omnino excludit substantiam, sed tamquam subiectum materiale includit, sicut etiam Mathematica agit de quantitate secundum se, quatenus fundat proportiones et mensuras, nec tamen formaliter considerat rationem accidentis, secundum quod inhaerens est, licet sine ratione accidentis quantitas non detur.

Dico ultimo: Ens mobile, de quo per se agit Physica, non solum est mobile substantialiter, sed etiam accidentaliter, ita quod terminative ly mobile abstrahit a substantia et accidente et respicit non solum principia mobilitatis substantialis, sed etiam accidentalis, licet subiective ly mobile sit substantia.

Haec conclusio non ab omnibus acceptatur. Nam aliqui dicunt Physicam adaequate solum agere de ente mobili substantialiter, quod ut salvent in coelo, quod est omnino incorruptibile et ingenerabile, et tamen per se pertinet ad Physicam, dicunt coelum esse mobile substantialiter, non proxime, sed remote et radicaliter, scilicet ratione materiae. Et ita ponere debent materiam coeli eiusdem speciei cum sublunari. Et hoc ideo est, ut salvent eadem principia naturalia in obiecto huius scientiae. Alias si considerantur diversa principia, alia pro substantia, alia pro accidente, non apparet, quomodo uniantur in unica scientia. Nec potest dici, quod principia accidentis reducuntur ad principia substantiae; hoc enim salvari non potest in uno ex principiis, scilicet in privatione. Nam privatio formae substantialis non est in omnibus radix privationis accidentalis, ut patet in coelo, in quo est privatio formae accidentalis, id est ubi seu loci, cum non mutetur localiter, et non fundatur in privatione formae substantialis, quia coelum illius capax non est.

Ceterum conclusio posita est Caietani opusc. de Subiecto Philosophiae¹⁶ et Ferrariensis Phys. I, q. 2 et aliorum thomistarum, et in sententia D. Thomae 1 p. q. 66, art. 2, quod materia coeli specie distinguitur a sublunari, non potest opposita sententia defendi, quia tunc nec etiam remote, id est ratione materiae, coelum est substantialiter mobile. Sed tamen etiam abstrahendo ab hac sententia urgetur fundamentum positum, tum quia Physica per se agit de forma caeli et non solum de materia, quae tamen non est principium substantialis mutationis; tum quia agit de ipso coelo, quod est compositum ex materia et forma, quatenus incorruptibile est, et a corruptibili corpore distinguitur. Ergo impertinens est, quod habeat materiam substantialiter mobilem. Si tractatus ille, qui agit de coelo et per se pertinet ad physicum, agit de coelo, quatenus incorruptibile est, et sic non consideratur ratione mobilitatis materiae ad formam substantialem, quin potius talis privatio substantialis ibi omnino excluditur, cum incorruptibilitas coeli per se consideretur. Ergo radicalis et remota mobilitas ad substantiam ratione materiae non est ratio considerata in tract. de Coelo, sed exclusa (quod valde ponderandum est in hac sententia), et tamen consideratur, coelum ut ens mobile, mobilitate accidentali, quatenus mutatur de loco in locum.

Quomodo autem principia accidentalis mobilitatis et substantialis uniantur in obiecto formali huius scientiae, quod opposita sententia percipere non potest, respondetur utrumque verum esse, et quod principia non sunt eadem entitative nisi tantum proportionaliter et analogice, ut expresse docet D. Thomas Metaph. I, lect. ultima §Hic ponit sextam et Metaph. XII textu 19, lect. 4, ubi ostendit ex Philosopho, quod non sunt eadem principia omnium generum nisi proportionaliter, sicut patet, quod ad genus substantiae pro mutatione substantiali concurrit materia, quae est pura potentia, et privatio formae substantialis et forma ipsa substantialis, quae generari potest. In accidentibus autem materia quae mutari potest, non est pura potentia, sed subiectum habens formam substantialem, et privatio formae accidentalis et forma ipsa accidentalis, quae principia non sunt eadem nisi proportionaliter, sicut substantia et accidens proportionaliter sunt idem. Ceterum univocari possunt et convenire in una scientia, quia induunt eandem rationem formalem scibilitatis, sicut etiam Metaphysica agit de substantia et accidenti modo univoco, non quia conveniunt in ratione entis ut sic, sed quia conveniunt sub eadem abstractione formali ab omni materia. Similiter ergo Physica agit de substantia et physicis accidentibus et utriusque principiis, ut conveniunt in eadem formalitate abstractionis a materia singulari tantum, licet talia accidentia et substantia non conveniant in aliqua superiori ratione universali et praedicabili nisi analogice.

Nec tamen propter hoc subiectum mobile, de quo agit Physica tamquam de subiecto mobilitatis, abstrahit a substantia et accidente, quia licet motus seu mobilitas, de qua agit Physica, terminari possit ad substantiam vel accidens, tamen subiectum, quod recipit et fundat hanc mobilitatem tamquam principium primum et per se motus, non est accidens, sed natura, quae necessario est substantia, licet formalis ratio, qua attingitur, solum explicet quidditatem mobilem, non substantiam.

Solvuntur Argumenta

Primo arguitur: Ens mobile non potest sumi in tota latitudine, ut comprehendit tam accidens quam substantiam mobilem, sed restringitur tantum ad substantiam vel corpus mobile. Ergo non est ponendum ens mobile pro formali subiecto, sed corpus mobile.

Consequentia patet, quia si subiectum non extenditur ad omne mobile, tam substantiale quam accidentale, sed tantum ad substantiale, frustra dicitur ens mobile subiectum formale, et non substantia vel corpus mobile. Antecedens vero probatur, quia si obiectum Philosophiae sumitur in tota latitudine, ut comprehendit accidens et substantiam, ergo nulla datur proprietas, quam demonstret, quia proprietas est accidens, v. g. motus seu mobilitas. Ergo si agit de accidente tamquam de subiecto et non de sola substantia, coincidet proprietas cum subiecto, imo nulla dabitur proprietas physica demonstrata, quia omnis proprietas physica accidens est. Ergo accidens mobile non est subiectum, sed sola substantia.

Si dicatur substantiam et corpus mobile esse quidem subiectum Physicae materialiter et in supponendo, non formaliter et in exprimendo, et ita per ens mobile non significari aliquid commune substantiae et accidenti mobili, sed tantum quidditatem mobilem radicalem, quae habet pro genere substantiam seu corpus, de quo formaliter non agit Physica; contra hoc est, quia scientia, quae agit de aliqua specie, per se agit de genere, ut constitutivum est talis speciei, licet non in tota sua latitudine, sicut scientia, quae agit de homine, per se agit de animali ut constituente hominem, et formalius exprimitur obiectum talis scientiae dicendo, quod est animal rationale, quam dicendo, quod est ens rationale. Similiter ergo formalius exprimitur quidditas formalis obiecti physici dicendo corpus vel substantia mobilis, quam dicendo ens mobile. Quodsi ideo non exprimitur substantia vel corpus, quia genus rei mobilis est, multo minus debet exprimi ly ens, quia magis superius est quam corpus.

Respondetur, quod, ut dictum est, ens mobile non sumitur pro abstracto a substantia et accidente, loquendo de mobili subiective, sed prout explicat tantum quidditatem rei mobilis, quae quidem in supponendo et materialiter est idem quod corpus mobile, siquidem probatur in Physica omne mobile esse corpus, sed in exprimendo formalem rationem talis obiecti dicitur ens mobile potius quam corpus mobile, quia formaliter solum respicit Physica quidditatem mobilem, quae nomine entis mobilis explicatur.

Et ad replicam respondetur, quod ly "ens mobile" potest sumi dupliciter: Uno modo ut dicit complexum seu constitutum ex gradu superiori analogo et inferiori differentia omisso genere intermedio, sicut quando sumimus individua generica, ut haec substantia, hoc corpus, omissis gradibus intermediis. Alio modo potest sumi ens mobile non in vi alicuius complexi constituti ex superiori gradu entis et inferiori mobilitatis, sed ut est idem quod mobile tantum, quasi dicatur res seu quidditas mobilis, quae in re quidem est substantia et corpus, non tamen explicatur sub conceptu substantiae vel corporis, sed sub ratione quidditatis mobilis. Primo modo non dicimus esse subiectum Physicae ens mobile, sed secundo, et sic ens mobile non est aliquid magis amplum et abstractum quam substantia vel corpus mobile, nec comprehendit in se tamquam subiectum substantiam et accidens, sed est aliquid contractius substantia, determinans illam et explicans non secundum omnem rationem substantiae vel corporis, sed praecise qua mobilis est, quasi exprimendo, quod omne, quod tractatur in Physica, de substantia et corpore est, ut subest mobilitati seu ut fundat illam, ubi substantia solum materialiter se habet.

Quod vero subditur de scientia tractante de aliqua specie, quod etiam tractat de genere ut constituente ipsam, respondetur, quod tractat quidem, sed non aeque formaliter, sed de illo genere, ut subest illi speciei tamquam rationi formali. Et sic tractat Physica de corpore et substantia mobili, sed non aeque formaliter, sed ut trahuntur ad rationem entis mobilis, id est quidditatis mobilis. Quod vero explicetur ly ens in obiecto formali, et non corpus vel substantia, iam diximus id esse, non quia ens sumitur per modum gradus superioris, sed per modum explicantis quidditatem mobilitatis et non ponentis in numero cum illa.

Et praeterea non est certum, quod mobile dicat differentiam essentialem respectu corporis vel substantiae, sed solum proprietatem fundatam in corpore. Et sic exprimeretur, quod Physica agit non de ipsa mobilitate, quae est passio, nec de ipso corpore absolute, sed ut fundat illam passionem mobilitatis. Formalius explicatur purius ipsa formalis ratio obiecti dicendo mobile seu ens mobile, quod idem est, quasi dicatur fundamentum mobilitatis, quam dicendo corpus mobile, ubi denotaretur, quod ipsa ratio corporis etiam intrat formalitatem obiecti Physicae qua corpus, non solum qua mobile.

Ac denique, quia notius nobis est, quod aliquid sit mobile, quam quod sit corpus, etiamsi corpus esset genus illius, quia per motum probatur divisibilitas et ratio corporis. Et ideo formalis ratio non debet explicari per corpus, sed solum per mobile sive per ens mobile, quia formalis ratio debet esse notissima in aliqua scientia.

Quodsi instes: Nam mobile radicaliter et sumptum pro substantia non est magis notum quam ipsa mobilitas seu motus accidentais. Imo indigemus circumlocutione ad exprimendum hoc subiectum, dicendo ens mobile, quod est signum ipsam quidditatem nobis non esse notam.

Respondetur hoc ipsum stare pro nobis, quia si in ratione substantiae, ut exprimitur hoc nomine, non est ita per se notum, sicut ut exprimitur nomine quidditatis mobilis, consequenter non dicemus, quod obiectum formale sit substantia vel corpus mobile, ut exprimitur nomine corporis vel substantiae, sed ut exprimitur nomine quidditatis seu entitatis mobilis, licet in re sit substantia vel corpus; dari enim quidditatem mobilem notissimum est.

Secundo arguitur: Illud est subiectum formale scientiae, in quod omnes passiones et accidentia formaliter resolvuntur. Sed physicus resolvit accidentia mobilia in substantiam mobilem tamquam in radicem per se, quia principium accidentis substantia est in quantum substantia, nec physicus respicit per se formaliter aliquod accidens, sicut visus coloratum et auditus sonum, sed per se respicit substantiam et radicalem mobilitatem. Ergo formale subiectum Physicae formalius exprimitur per substantiam seu corpus mobile quam per ens mobile.

Si dicatur ideo significari nomine entis mobilis hoc obiectum, quia non restringitur ad principia mutationis substantialis, sed etiam attingit principia mutationis accidentalis ideoque abstrahit a mobilitate accidentali et substantiali; contra est, quia si propter illam rationem dicitur ens mobile subiectum potius quam substantia vel corpus mobile, ergo eadem ratione non dicetur formale obiectum mobilitas radicalis, quae determinate exprimit substantiam et distinguitur a mobilitate formali, quae est accidens, sed dicetur aliquid abstrahens a mobilitate accidentali et substantiali, sicut principia ipsa abstrahunt a principiis substantialibus et accidentalibus. Tale autem abstrahens non est radicalis mobilitas determinata, nec est aliquid univocum, sed aliquid analogum abstrahens a substantia et accidente, quod non posset univocari in ratione scibilis, nisi redderetur tantae abstractionis sicut Metaphysica. Denique sub illa abstractione non est assignabilis aliqua passio physica, quae correspondeat illi abstracto; motus enim seu mobilitas accidentalis cum sit accidens, solum consequitur ad substantiam, non ad aliquod abstractum a substantia et accidenti.

Respondetur ad principale argumentum, quod accidentia physica resolvuntur formaliter in substantiam mobilem, quatenus substantia dicit quidditatem radicalis mobilitatis, non quatenus substantia exprimit gradum praedicamentalem genericum rei subsistentis; hoc enim solum materialiter pertinet ad Physicam. Quae ut radicaliter mobilis sit, supponitur, quod sit substantia, non formaliter exprimitur. Unde non se habet sicut visus ad coloratum vel auditus ad sonum, quia haec respiciunt aliquid contentum sub accidente, Physica autem aliquid contentum sub substantia, licet neque obiectum sensuum formaliter exprimat accidens, neque obiectum Physicae¹⁷ formaliter exprimat substantiam, licet illam supponat.

Ad replicas autem, quae fiunt in oppositum, respondetur probare, quod res, ad quas est motus, et quae sunt termini mobilitatis physicae, non sunt sola substantia, sed accidens et substantia, atque adeo aliquid analogum, ut etiam concedit Caietanus in opusc. cit. solutione ad 1,¹⁸ licet univocentur in ratione scibilis, ut supra¹⁹ diximus. Ex hoc tamen non sequitur, quod mobile pro subiecto et radice mobilitatis, non pro termino, ad quem est motus, abstrahat a substantia et accidente, sed solum quod contineatur sub substantia, licet illam formaliter non explicet, quia tam principia mobilitatis accidentalis quam substantialis in substantia radicantur illique conveniunt, licet non sint eadem principia formalia, quia respiciunt formas et privationes diversorum generum. Unde passiones, quae demonstrantur in Physica, non consequuntur ad aliquod abstractum a substantia et accidente, sed ad aliquid determinate contentum sub substantia vel corpore, licet non exprimatur in formalitate obiecti ipsa generica ratio substantiae vel corporis, sed tantum id, quod pertinet ad rationem motus vel principii motus, in cuius definitione non explicatur formalitas substantiae, sed actus et potentiae.

Ultimo arguitur: Quia ly mobile ex una parte comprehendit plura, quam quae in Physica tractantur, ex alia parte Physica agit de pluribus, quae sub mobili non comprehenduntur, et denique ex alia plures aliae scientiae quam Physica agunt de mobili. Ergo per ly mobile non explicatur adaequatum obiectum Physicae.

Antecedens quoad primam partem probatur, quia mobile etiam comprehendit angelos, qui mutabiles sunt, tam in substantia per creationem et annihilationem, quam in operationibus, ut per motum localem, cognitionem etc. Quoad secundam partem probatur, quia Physica non solum agit de mobili, sed etiam de quiescibili; est enim natura principium motus et quietis. Et sic etiam agere de quiete pertinet ad Physicam, praesertim cum motus ad quietem ordinetur. Similiter attingit Deum ut primum motorem et animam intellectivam non solum ut coniunctam corpori, sed etiam ut separatam; ergo agit de rebus immobilibus. Quoad tertiam partem probatur, quia Astrologia etiam agit de ente mobili, scilicet de coelo et motibus planetarum, et Medicina agit de corpore sanabili, quod includit motum alterationis. Ergo mobile est commune aliis scientiis et consequenter non est proprium Physicae.

Respondetur, quod, ut supra²⁰ diximus, ly mobile potest sumi dupliciter, uno modo in tota latitudine, ut dicit motum tam physicum quam metaphysicum, id est motum, qui est actus seu operatio perfecta, et motum, qui est actus imperfectus, qui fit cum aliqua divisibilitate, quatenus est partim in potentia et partim in actu. Et mobile solum hoc secundo modo pertinet ad physicum, nec tali motu angeli dicuntur mobiles; nam creatio non habet subiectum, ex quo aliquid fiat, et sic non est motus physicus, annihilatio vero motus non est, sed suspensio concursus. Operationes autem angeli ex parte subiecti, a quo fiunt, spirituales sunt et indivisibiles, vel non distinguuntur ab actibus immanentibus, vel ex illis omnino oriuntur, sicque non pertinent ad motum divisibilem et imperfectum, qualis est physicus.

Ad secundam partem respondetur, quod quies, cum sit privatio motus, cognosci debet per formam oppositam ad illamque reduci, id est ad motum, nec omnis quies est finis motus, ut patet in motu caeli et in motibus vitae, qui sunt perfectiores quiete. Quando enim quies est conservativa quiescentis, tunc motus per se ordinatur ad quietem, non quia privatio, sed quia conservativa. De Deo autem et intelligentiis physicus non agit per se, sed solum attingit illas, quatenus motores et principia motuum physicorum, non autem illarum quidditatem et essentiam perscrutatur, sed terminus Philosophiae est anima rationalis, quae etiam est forma corporis physici, ut dicitur Phys. II, textu 26.²¹ Esse autem formam etiam convenit ei in statu separationis, licet non exerceat informationem.

Ad tertiam partem respondetur, quod astrologus non agit de coelo et planetis, ut sunt entia mobilia, sed ut mensurabiles sunt eorum motus et secundum varios aspectus diversam proportionem induunt, quod magis pertinet ad mathematicum quam ad physicum. Medicus autem agit de corpore sanando, quod quidem supponit motum et fit per motum, et sic supponit Physicam eique subordinatur; formaliter tamen non per se considerat motum qua motus, sed qua ordinatus ad sanitatem. Sicut artifex non potest facere statuam nisi aliquo motu, non tamen formaliter considerat rationem motus, sed commensurationem figurae, sic medicus considerat proportionem humorum, licet id fiat per motum.